Սեպտեմբերի 3-ին Կ. Դեմիրճյանի անվ. մարզահամերգային համալիրում բացվել է տասներորդ ունիվերսալ տարածաշրջանային “Armenia Expo 2010” ցուցահանդեսը, որը տարածաշրջանի ամենախոշոր է հանդիսանում: Ցուցահանդեսը տևեց երք օր՝ մինչև սեպտեմբերի 5-ը: Ցուցահանդեսի կազմակերպիչներն էին Հայաստանի Արդյունաբերողների և Գործարարների Միությունը և LOGOS EXPO կենտրոնը, իսկ գլխավոր ինֆորմացիոն հովանավորը հանդիսանում էր VivaCell-MTS: Ցուցահանդեսին մասնակցում էին ավելի քան 150 կազմակերպություններ՝ ինչպես Հայաստանից, այնպես 14 այլ երկրներից: Ցուցահանդեսը բացեցին Հայաստանի վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը և Հայաստանի Արդյունաբերողների և Գործարարների Միության նախագահ Արսեն Ղազարյանը: Ցուցահանդեսի բացման արարողության ժամանակ վարչապետը իր ելույթում հատկապես կարևորեց արտասահմանյան կազմակերպությունների մասնակցությունը, ինչը թույլ է տալիս պահպանել ցուցահանդեսի միջազգային կարգավիճակը: Հիշեցնենք, որ ցանկացած ցուցահանդեսի նպատակն է ցուցադրել մարդու ձեռքբերումները որևէ բնագավառում, իսկ “Armenia Expo 2010” ցուցահանդեսինը՝ տնտեսության: Հուսով ենք, որ այն դրական դեր է խաղացել տարածաշրջանի տնտեսության ինտեգրման և զարգացման մեջ, չնայած այն հանգամանքի, որ ցուցահանդեսի 3-րդ օրը որոշ կազմակերպությունների տաղավարներ արդեն դատարկ էին:

15 Տարի Առաջ և Հիմա Մենք դեռևս 2011-ին հոդված էինք հրապարակել շինարարական ոլորտի առևտրային ցուցահանդեսների նկատմամբ տարեց-տարի հետաքրքրության անկման վերաբերյալ, ավարտելով այն մի այսպիսի եզրակացությամբ. «Չէ՞ որ այսպիսի ցուցահանդեսներին մասնակցելը զգալի ծախսեր է պահանջում, իսկ ինտերնետային «շուկան» գրեթե անվճար է և ունի անսահման հնարավորություններ ապրանքների և ծառայությունների լավագույն ներկայացման համար…» Շինարարության ոլորտն իսկապես թվայնացավ շատ արագ և տարեց-տարի պակասեց ոլորտի ցուցահանդեսների նմատմամբ նախկին հետաքրքրությունը: Սակայն վերջին տարիներին «Տուն Էքսպոն» փորձում է ապացուցել հակառակը, բայց իհարկե առաջնայնություն տալով շինարարության արդյունքին՝ անշարժ գույքի շուկային, ելնելով դրա վերջին տարիների աննախադեպ աճից: Արդեն վեցերորդ անգամ բավականին հաջողված ընթանում է «Տուն Էքսպո» անշարժ գույքի առևտրային ցուցահանդեսը, որի հիմնական մասնակիցներն են անշարժ գույքի կառուցապատողները, իսկ շատ ավելի քիչ քանակով՝ շինարական ոլորտի այլ մասնակիցները և բանկերը: «Բիգ Պրոժեքթս» ըկերությունը, իհարկե իր հիմնադիրների, գործընկերների և թիմի կողմից կատարված ահռելի աշխատանքի շնորհիվ հասավ մի մեծ և միգուցե պարադոքսալ հաջողության: Սա մի բան է ապացուցում. երբ գործին մոտենում ես նման եռանդով և ինչու ոչ տաղանդով, երբ բավականին լավ զգում ես այս շուկան, դրա զարգացումները և մասնակիցների ակնկալիքները, փաստորեն նման բան հնարավոր է... Ցուցահանդեսի Այցելություն Այցելեցինք ցուցահանդես վերջին օրը, երկրորդ կեսին, որ ավելի լավ պատկերացնենք այս ամենի արդյունքը, երբ հիմնականում արդեն մաղվել են հետաքրքրասերները, տարբեր լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները, բլոգերները և հրավիրված հյուրերը, քանի որ մեզ համար կարևոր էր հասկանալ հիմնականում այցելությունների քանակը, կառուցապատողների ակնկալիքների իրականացումը, հասած արդյունքները: Ի զարմանս մեզ, հասնելով տեղ երկար խցանումներիի միջով, այցելուների քանակը ոչ միայն չէր պակասել, այլ հնարավոր է անգամ ավելացել էր: Աշխարհում անշարժ գույքի ոլորտում նմանատիպ միջոցառումները, որոնք հիմնականում տարածաշրջանային են լինում, հիանալի հարթակ են հանդիսանում երկխոսոթյան, գործարար կապերի հաստատման և հարակից բիզնեսների զարգացման համար, այսինքն B2B ուղղվածության են: Բայց այստեղ մենք մի այլ բանի հանդիպեցինք, այս ամենին գումարվել են նաև հենց անշարժ գույք գնող ցանկացողները և կառուցապատողների հիմնական սպասումները այցելուների հենց այս հատվածից էր: Սա հետաքրքիր մի պարադոքս է, բնակարանը դա շուկայից միրգ և բանջարեղեն գնել չի և չի կարելի գալ ընտրել և ուղղակի գնման որոշում կայացնել, ինչքան էլ դա գեղեցիկ ներկայացված լինի... Ինչպե՞ս են մարդիկ իրականում բնակարան կամ տուն ընտրում և գնում Հայաստանում: Բոլորի համար այդ ճանապարհը գործնականում նույնական է: Կան մի շարք որոշիչ հանգամանքներ, ամենակարևորներից մինչև ոչ այդքան էականները, որոնք բերում են գնման վերջնական որոշման: Դրանք են՝ գինը, վայրը, հարմարությունները, եկամտահարկի վերադարձը, հետագա շահագործման ծախսերը, գույքահարկը, աշխատանքի վայրը, գների հնարավոր հետագա նվազումը, միգուցե դպրոցը կամ հարազատից հասցեական մոտիկությունը, իրենց ճանապարհին կառույցն անըդհատ տեսնելը, ենթակառուցվածքները և այլ նման հանգամանքներ: Ներդրողների համար, ովքեր այդտեղ չեն բնակվելու, նաև այլ որոշիչներ են ավելանում՝ հիմնականում գների կանխատեսումները, ավելի գրավիչ վայրը, հետագա վարձակալությունից կամ վաճառքից շահույթի սպասվելիք մեծությունը, կամ ուղղակի ավել գումարների ապահով պահելու տարբերակը: Բացի այս ամենը, անավարտ կառույցների համար բոլոր գնորդների համար շատ կարևոր է կառուցապատողի «վստահելի պատկերը»՝ հաջող իրականացված նախագծերի պատմությունը, շինարարության իրականացման դինամիկան, որոնք ստեղծում են վստահություն կառուցապատողի նկատմամբ և որոշման կայացման համար երևի թե ամենակարևոր հանգամանքներից է հանդիսանում: Հասկանալի է, որ նմանատիպ էքսպոների ֆորմատը չի կարող այս բոլոր հարցերին պատախան տալ, բայց գնորդը կարող է նախնական պատկերացում ստանալ կամ արդեն պրակտիկ որոշում կայացրածը՝ վերջնական ընտրության գալ: Նորակառույցների Վաճառքի Պատմությունը Construction.am -ը ամենաառաջին կայքն էր որ ստեղծեց միայն նորակառույցներում կառուցապատողների կողմից բնակարանների առցանց ներկայացման հնարավորության հարթակ, որը մինչ այժմ գործում է: Հարթակն ուղղակի հնարավորություն է տալիս կառուցապատողին ներկայանացնելու իր ապրանքը, ինչպես նաև իր պատմությունը, իսկ անավարտ շինարարության դեպքում՝ շինարարության իրականացման դինամիկան: Դինամիկան արտացոլելու միտքը նա էր, որ երբ դու տեսնում ես շինարարության ընթացքը, դա շատ կարևոր դեր է կատարում բնակարանի գնման որոշում կայացնելու և/կամ արդեն գնված բնակարանի շինարարության ընթացքին հետևելու համար, աշխարհի որ կետում էլ որ գտնվես: Բացի դա, կայքում ներկայացվում է կառուցապատողի անցած ուղղին և արդեն իրականացված նախագծերը, եթե դրանք կան: Սա կատարվում է կառուցապատողի նկատմամբ վստահության գնահատականի համար, քանի որ մինչ այժմ վստահության օբյեկտիվ գնահատականի որևէ այլ հնարավորություն դեռևս չկա: Արդյունքն իհարկը հիանալի էր և հարթակի ստեղծումը տեղին, այն արագ կայացավ, իսկ 2016-ի եկամտահարկի վերադարձի որոշումը մի նոր և մեծ խթան հանդիսացավ դրա հետագա զարգացման համար: Նախնական ընտրության և որոշում կայացնելու համար մինչ այսօր առցանց հարթակները հանդիսանում են գնորդների համար ամենահարմարավետ տարբերակը, երբ դու կարողանում ես ուսումնասիրել ամբողջ շուկան, գները, նախագծերը, տարածքը և այն ամենը ինչ քեզ հետաքրքրում է համակարգչի առջև հանգիստ նստած: Միայն մեր կայքում միջինը 20 000 գնորդ-այցելուներ ամսական դիտում և ուսումնասիրում են Նորակառույցներ բաժնի առաջարկները: Ծնվեցին բազմաթիվ նոր կառուցապատողներ, բրոկերներն ակտիվացան, մրցակցությունը շատացավ: Առցանց հարթակներն ավելացան, դրանց միացան սոցիալական ցանցերը, իսկ հետո մեր այս օրերի ֆենոմենը՝ բլոգերները: Օրինակ, կարող ես տեսնել մի տարեց զույգի, որոնք ուղղակի քաղաքի մի մասից մեքենայով ուղևորվում են մի շատ էլիտար նորակառույցների թաղամաս և երկար տեսանյութում, շատ անկաշկանդ երկխոսության ընթացքում, ներկայացնում են ճանապարհը և նորակառույցը... ապահովելուվ բազմաթիվ դիտումներ: Այս միջավայրում և ծնվեց «Տուն Էքսպոն» բայց արդեն բերելով այս ամենը իրական շփման դաշտ, և իր աննախադեպ եռանդով լրացրեց անշարժ գույքի ցուցադրման հարթակների այս յուրովի հատվածը: Գնորդների Քանակը և Վաճառքի Հարթակները Գնորդների քանակը կախված է շատ հանգամանքներից, հիմնականում ներքին տնտեսական, մարդկանց բարեկեցության, քաղաքական, արտաքին և մի մարք այլ գործոններից: Այն կարող է ավելանալ, պակասել, սակայն երբեք չի կարող կախված լինել անշարժ գույքի ներկայացման տարբեր հարթակների քանակներից և որակից: Այն հաստատուն մեծություն է տվյալ տնտեսա-քաղաքական իրողության մեջ և տնտեսական լեզվով կոչվում է պահանջարկ, սակայն մարդկանց ֆինանսական հնարավորությունների սահմաններում: Եթե անգամ տեսականորեն այդ հարթակները չլինեն, այս քանակը նունն է մնալու: Տարբեր հարթակներն ուղղակի օգնում են ավելի հեշտ, արագ և ճիշտ կողմնորոշվելու մեջ, բայց չնչին ազդեցություն են ունենում գնորդների քանակի վրա, բացառությամբ ներդրողների: Տեսականորեն, եթե ընդհանրապես նմանատիպ հարթակներ չլինեն, վաճառքների քանակը չի պակասի կամ ավելանա, ուղղակի գնորդների ասօրվա հարմարավետ ընտրելու հնարավորությունները չեն լինի: Գների Աճի կամ Նվազելու Հավանականությունը Երբ կարդում ես բազմաթիվ մասնագիտական կարծիքներ այս հարցի շուրջ, հանդիպում ես լրիվ հակասական կանխատեսումների և դա հասկանալի է: Եթե դու վաճառող ես, քո կանխատեսումները պիտի լինեն դեպի աճի կողմը, այլապես դու չես խթանի գույքիդ վաճառքը: Բայց կան կանխատեսումներ, որոնք կատարվում են ավելի խորը ուսումնասիրությունների արդյունքում և համեմատորեն չեզոք են: Այսպես, ԿԲ-ի վերջին ուսումնասիրության համաձան, ինչի մասին փետրվարին հայտարարեց Հայաստանի բանկերի միության նախագահ Դանիել Ազատյանը, անշարժ գույքի գները մոտ 20-25 %-ով գերարժևորված են: Լուրջ հայտատարություն վստահելի և բարձր մարմնի կողմից: Շատերը սա կարդալուց կհապաղեն և կսպասեն գների անկմանը մինչ այս մակարդակը և նոր կիրականացնեք իրենց թանկարժեք ձեռքբերումը, շահույթի նպատակով ներդնողները ընդհանրապես հնարավոր է չգնեն անշարժ գույք... Բայց ԿԲ-ն ինչքան էլ չեզոք լինի, նույնպես գործարքի կողմ է հանդիսանում, և այս ուսումնասիրությունն իրականացրել է իր համակարգի սեփական ռիսկերը նվազեցնելու համար: Սա ավելի շուտ կարելի է ընկալել որպես նախազգուշացում հենց առևտրային բանկերին, կողմնորոշվելու իրենց վարկերի տրամադրման հետագա քաղաքականության մեջ, բայց անտեսել նախազգուշացումը, որպես ներդրումային գործոն, նույնպես սխալ կլինի: Ուղղակի չզարմանաք, եթե ձեր ձեռք բերված անշարժ գույքը բանկը գրավադրի շատ ավելի քիչ արժեքով, չնայած նրան, որ դուք հենց նոր դա ձեռք եք բերել շատ ավելի թանկ գնով: Իսկ գների իրական աճը կամ նվազելը շուկան է կարգավորում բացմաթիվ ներքին և արտաքին գործոններից կախված: Մեր կանխատեսումներով, իհարկե խնդրում ենք սա չընդունել որպես անառարկելի ճշմարտություն և դրանով կողմնորոշվել, անշարժ գույքի գները մոտ ժամանակներս դժվար թե էական փոփոխության ենթարկվեն, եթե «ներքին և արտաքին իրականությունը» շատ չփոփոխվի, բայց ավելի կանխաեսեսելի է ժամանակի ընթացքում գների որոշակի անկում շուկայում առաջարկի հետագա գերհագեցվածության և հիմնական գնորդների ֆինանսական համեստ հնարավորությունների պատճառով, իսկ կախված ներքին տնտեսա- քաղաքական և արտաքին զարգացումներից, գները կարող են ինչպես աճել, այնպես էլ նվազել, բայց երկրորդն ավելի իրատեսական է: Ամեն դեպքում դժվար թե դուք տեսնեք արագ գնային փոփոխություններ մոտ ապագայում: Վարկերի տրամադրման մասով կարող ենք մոտենալ մի շատ վտանգավոր եզրագծի, երբ մշտական աշխատանքի կորստի պատճառով ավելի շատ գնորդներ կդառնան անվճարունակ, և շուկայում առաջարկն ավելի կշատանա և կառուցապատողների առաջարկին կավելանան բանկերում գրավադրված գուքերը, շուկան կարձագանքի գների անկմամբ և վարկերի տրամադրման պայմանների որոշակի փոփոխությամբ: Սա բավականին կանխատեսելի է և լուրջ վտանգ է ներկայացնում ամբողջ շինարարական ոլորտի հետագա զարգացման համար: Վերջնաբան Ինչևէ, այսօր հանդիպում ենք «Տուն Էքսպոյի» նման մի իրականության, կարելի է ասել «տոնի», որը միգուցե որոշ ժամանակ կհանդիսանա անշարժ գույքի ներկայացման համար մի հետաքրքիր հարթակ, հանդիպման վայր գործնական կապերի ստեղծման և երկխոսության համար: Որպես եզրակացություն, բնակարանների վաճառքի և ընտրության մասով մի բան հաստատ կարող ենք ասել, որ սա լավ հարթակ է նախնական կողմնորոշման և վերջնական որոշում կայացնելու համար և այս միջոցառումից հետո կանխատեսելի է գնորդների քանակի ավելացում շատ կառուցապատողների մոտ անկախ նրանից մասնակցե՞լ են նրանք այս ցուցահանդեսին թե՞ ոչ, հատկապես «էկոնոմ» դասի գույքի պարագայում: Դա կլինի այս ցուցահանդեսից հետո գնորդների վերջնական որոշման արդյունք և այդ երևույթի վառ օրինակ:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Ամփոփում և Եզրահանգում Մաս 4 Նախորդ 3 հոդվածներում մենք աշխատեցինք հնարավորինս լայն ներկայացնել շինարարական ոլորտի Հավաստագրման և Լիցենզավորման օրենսդրական վերջին փոփոխությունները, ուսումնասիրեցինք բազմաթիվ առաջատար և ժողովրդավար երկրների համապատասխան փորձը, բացահայտեցինք այդ փոփոխությունների բացարձակ անհամատեղությունը միջազգայնորեն ընդունված կարգավորումների հետ և դրանց խիստ բացասական ազդեցությունը ոլորտի ՓՄՁ-ների ստեղծման, օրինական կայացման և զարգացման վրա: Ստորև ամփոփ ներկայացնենք արդեն իսկ բարձրացված խնդիրները - Ամենահիմնական խնդիրն առաջացնում է ձեռնարկություններին շինարարական լիզենցիայի տրամադրման համար նախատեսված՝ մշտական աշխատողների քանակի պահանջը, կախված տրամադրվող լիցենզիայի դասից (1-3) համապատասխանաբար 5-15 բանվոր և 2-5 ԻՏԱ: Որոշակի խնդիրներ են առաջացնում նաև մեքենա/մեխանիզմների քանակային պահանջները: Այս պահանջները լրիվ անտրամաբանական են և հակասում են ոլորտի ԱՁ, գերփոքր կամ փոքր ձեռնարկություն հասկացություններին, քանի որ արդեն օրենսդրականորեն բացառում են նման լիցենզավորված կազմակերպությունների ստեղծումը և գոյությունն ընդհանրապես: Միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նմանատիպ պահանջներ գոյություն չունեն ոչ մի առաջատար, զարգացած և ժողովրդավար երկրում, դրանք «տեղական, անհաջող հորինված և փաստացի չաշխատող հեծանիվներ են»: Տեղեկատվություն, որը լուրջ մտածելու տեղիք է տալիս. Աշխարհի առավել զարգացած և ժողովրդավար երկրների շինարարական ձեռնարկությունների մոտ կեսը գերփոքր ձեռնարկություններ են, այսինքն բաղկացած են 1-9 աշխատակիցներից! Սա այն իրականությունն է, որը ստեղծվել է այդ երկրներում շուկայական տնտեսության տասնամյակների զարգացման արդյունքում և ինչին մենք նույնպես, կամա թե ակամա, պիտի հասնենք, ուզե՞նք, թե՞ ոչ, օրինակա՞ն, թե՞ ստվերային: Ստվերայինը միանշանակ արդեն կա և կզարգանա, սակայն այդ ձեռնարկությունների օրինական կայացումը այս փոփոխություններով չի իրականա: Անգամ ամենախիստ կարգավորումներով երկրներում, օրինակ՝ Սինգապուրում, շինարական ձեռնարկությունների լիցենզավորման համար բավարար է բարձրագույն մագիստրոսի կամ բակալավրի կրթությամբ և 3 տարի փորձով 1 հիմնադրի, հիմնադիրներից մեկի կամ տնօրենի պաշտոնում այդ անձի լինելու պահանջը: Հետաքրքիր է փաստել, որ դա Հայաստանում շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների նախկինում գործող լիցենզավորման օրենսդրական պահանջն էր հանդիսանում: - ՀՀ-ում գործող շինարարական ոլորտի օրենսդրական կարգավորումներում կան բազմաթիվ իրավական բացթողումներ: Օրինակ, չկա շինարարութան հիմնական կազմակերպիչ՝ Գլխավոր կապալառու հասկացության կանոնակարգումը, դերի պարզաբանումը: Գլխավոր կապալառուն կազմակերպում է աշխատանքների համալիր իրականացում և պատասխանատվություն է կրում այդ իրականացման վերջնական արդյունքի համար, ինչպես պատվիրատուի, այնպես էլ պետության առաջ: Առաջատար երկրներում Գլխավոր կապալառուները հիմնական դերակատարներն են և լիցենզավորվում են համընդհանուր ոլորտային և ձեռնարկատիրական գիտելիքների հիմքով թեստային համակարգի կիրառմամբ, կամ առանց դրա: Օրենսդրական կարգավորումներում չկա նաև (նեղ) մասնագիտական կապալառու (ուղղակի Կապալառու) հասկացության կանոնակարգումը: ԱՄՆ-ում և շատ առաջատար երկրներում կա լիցենզավորման խիստ պահանջ հենց նեղ մասնագիտական կապալառուների՝ անձերի կամ ձեռնարկությունների համար, իսկ դրա տրամադրման թեստը ներառում է ինչպես գիտելիքները և փորձը, այնպես էլ այդ աշխատանքների իրականացման համար ընդունված տեխնոլոգիաներին տիրապետելը: Եթե այլ կողմից նայենք, այս նեղ մասնագիտական կապալառուների հիմնական դերակատարները հանդիսանում են, ուշադրություն՝ հենց ԱՁ-ները, փոքր և գերփոքր ձեռնարկությունները, որոնց օրինական գործունեությունը լիցենզավորման նոր կարգավորումներով դարձել է անհնար: - Մտորումների տեղիք է տալիս նաև Օրենքով նախատեսված Մասնագետների հավաստագրումը և Շարունակական մասնագիտական զարգացման (ՇՄԶ) հասկացության ներդրումը, ինչին նվիրված են Օրենքի փոփոխություների բազմաթիվ էջեր... Գործընթացի կազմակերպումը, մասնագետների կրթումը, կրեդիտավորման համակարգը, գործնական հմտությունների զարգացումը, լիցենզավորված սուբյեկտների վարկանիշավորումը և ամենակարևորը այս ամենի օբյեկտիվ գնահատումը ուղղակի ուտոպիայի ժանրից են... Ճիշտն ասած նման համակարգի ներդրման տրամաբանությունը, արդեն իսկ իրենց գործի պրոֆեսիանալների համար, մենք չենք կարող բացատրել և միջազգային փորձի ուսումնասիրությունները նմանապիպ «ուսումնական» կարգավորումների հայտնաբերմանը նունպես չբերեցին... Կամ, ինչպե՞ս կարող է արհեստականորեն ստեղծված մի «կրթական համակարգ» դասավանդել մի մասնագիտություն, որն ինքը չգիտի... Շինարարության որակի ապահովման համար կա պարզ ճանապարհ՝ գրագետ և մանրակրկիտ նախագիծ, որին շինարարը պիտի խիստ հետևի, տեխնիկական և հեղինակային հսկողություն, իսկ կապալառուների ընտրության մասով ամբողջ աշխարհում այլ՝ անկախ որակական չափանիշներ են գործում, հիմնված փորձի, իրականացված աշխատանքների և ամենակարևորը՝ նախկին պատվիրատուների դրական արձագանքի հիման վրա, որը և գոյացնում է շինարարի բիզնեսի ապագա շրջանառության հիմնական ծավալը: Եզրահանգում Հավաստագրման և Լիցենզավորման վերջին փոփոխությունները ակնհայտորեն անհնարին են դարձնում շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ների՝ հատկապես ԱԶ-ների, գերփոքր և փոքր ձեռնարկությունների ստեղծումը, զարգացումը և որպես ձեռնարկություն դրանց օրինական կայացումը: Ընդունված «բարեփոխումներում» բացարձակապես անտեսվել է առաջատար միջազգային փորձը և ոտնահարվել է շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների, հատկապես ՓՄՁ-ների օրինական իրավունքները: Ոլորտն իսկապես կարիք ունի համընդհանուր օրենսդրական, բայց գրագետ բարեփոխումների, հիմնված միայն միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունների և հայաստանյան իրավական և իրական դաշտում դրանց կիրառման հնարավորությունների վրա: ՓՄՁ-ների օրինական կայացման համար նաև առանձնակի ուշադրություն է պետք դարձնել հավասար հարկային մրցակցային դաշտի ապահովմանը, ինչի մասին արդեն խոսվել է մեր նախորդ հոդվածներում: Հ.Գ. Այս խնդիրները բարձրաձայնվել են Վարչապետին, Քաղաքաշինական կոմիտեին և այլ պատկան մարմիններին ուղղված նամակներում, եղել է Վարչապետի հանձնարարականը այս հարցերի քննարկման համար Կոմիտեում, տրվել են պարզաբանումներ: Ցավոք, առ այսօր, ոչ մի իրական առաջխաղացում դեռ չենք տեսնում, հատկապես Ամենահիմնական խնդրի լուծման համար, ինչը և պատճառ է դառնում ոլորտի բազմաթիվ ԱԶ-ների և ՓՄՁ-ների վերացման և նորերի օրինական ստեղծման անհնարինության: