Գորիսի պատմական կենտրոնը վերականգնվում է Տեղական տնտեսության և ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրի շրջանակում՝ Համաշխարհային բանկի վարկային միջոցներով և ՀՀ կառավարության համաֆինանսավորմամբ: Ծրագրով առանձնացրել են XIX-XX դարերի 36 համայնքային նշանակության հուշարձան-շենքեր, որոնք գորիսյան ինքնատիպ ճարտարապետության պահպանված նմուշներ են: Անմշակ բազալտ քար, բաց պատշգամբներ ու կարմիր տանիքներ. լեռնային վայրի գեղեցկություն պարփակված պարզ ճարտարապետական ձևերի մեջ Գորիսի պատմական-ճարտարապետական արժեք ներկայացնող շենքերը հիմնականում երկհարկանի, երբեմն միահարկ են՝ նկուղով, կառուցված կարմիր գծերի վրա, իսկ բակերն ու տնամերձ հողամասերը գտնվում են շինությունների հետնամասում: Դրանք կառուցվել են տեղական կոպտատաշ բազալտ քարից, հարդարվել Գորիսին բնորոշ գեղարվեստական սվաղով, որը նաև «բարքաշ» են անվանում, ունեն փայտե բաց պաշտգամբներ՝ փայտյա կամ մետաղյա ճաղերով, երկփեղկ դռների ու պատուհանների կիսակամար բացվածքներ՝ մշակված սրբատաշ քարով, փայտե դարպասներ, կարմիր թիթեղածածկ լանջավոր տանիքներ: Գորիսի հին տների արտաքին ճակատները աչքի են ընկնում մշակման միջոցների պարզությամբ, համահունչ են իրար ու ներդաշնակ բնությանը: Հենց դրանում է նրանց ճարտարապետա-գեղարվեստական արժեքն ու հմայքը: Գորիսին առանձնահատուկ հմայք է հաղորդում նաև գծային կառուցապատումը: Քաղաքի հատակագիծը կազմված է քառակուսի կամ ուղղանկյուն առանձնացված թաղամասերից, որոնք երբեմն համեմատում են շախմատի համաչափ դաշտերի հետ: Այս հատակագիծը ձևավորվել է 1850-ականներին Ելիզավետպոլում և կյանքի կոչվել 1870-ականներին: Գորիսը կառուցապատվել է որպես ցարական Ելիզավետպոլ նահանգի Զանգեզուր գավառի կենտրոն: Գորիսի ճարտարապետ Գարեգին Փարսյանը հենց դրանով է պայմանավորում իր հարազատ քաղաքի ու Շուշիի նմանությունը: Միևնույն ժամանակ նման նախագծեր են իրականացվել թե՛ Գորիսում ու Շուշիում, և թե՛ Մեղրիում ու Գավառում, բայց նախնական ճարտարապետական ձևերը պահպանվել են առավելապես Շուշիում ու Գորիսում: Գ. Փարսյանի խոսքով յուղաթղթի վրա արված հին նախագծերը դեռ պահպանվել են, իսկ վերականգնման աշխատանքներն իրականացվում են դրանց հետ համեմատելով և համապատասխանեցնելով: Գորիսը հնուց ի վեր եղել է վարչական, առևտրական ու արհեստագործական կենտրոն: Այդ պատճառով էլ շենքերը կառուցվել են, ինչպես Գորիսի գլխավոր ճարտարապետն է ասում, որպես «եկամտաբեր տներ». առաջին հարկերը եղել են առևտրային, արհեստագործական, սպասարկման մակերեսներ, երկրորդ հարկերը՝ բնակելի տարածքներ ու հյուրատներ: Այսօր էլ այդ վերականգնվող շենքերի մեծ մասի երկրորդ հարկերը բնակելի նշանակության են, իսկ առաջին հարկերը հիմնականում առևտրային կամ այլ սպասարկման կետեր են: Շենքերից մեկի առաջին հարկում գործում է մանկապարտեզ: Վերականգնման ծրագրով շենքերի օգտագործման նպատակային նշանակության փոփոխություն չի նախատեսվում: Գորիսը՝ հայկական «Լուգանո» Ներկայումս Գորիսի պատմական նշանակության շենքերը հիմնականում անմխիթար վիճակում են: Ծրագրով արդեն սկսել են այդ շենքերի տանիքների, դռների և պատուհանների փոխարինման, շենքերի ամրացման, ճակատների պատմական տեսքի, պատշգամբների ու փայտե դարպասների վերականգնման աշխատանքները: Գորիսի գլխավոր ճարտարապետ Գարեգին Փարսյանը ներկայացնում է կատարվող աշխատանքները. «Ուշադրություն ենք դարձնում ու պահպանում ճարտարապետական բոլոր այն դետալներին, որոնք կրկնվում են Գորիսյան տներում: Տանիքների ծածկերը փոխարինում ենք պրոֆիլավոր կարմիր թիթեղով, որը նման է հին նախնական ծածկերին, անգամ տանիքների օդափոխության պատուհանները իրականացնում ենք հնի նմանությամբ, ինչպես որ պահպանվել է որոշ տներում ու կա հին նախագծերում, նույնիսկ տանիքի բարձրությունն ենք պահպանում՝ ըստ նախագծային հին ծավալների: Արդեն փոխվել է շուրջ 6000 քմ տանիք: Տեղադրվում են կաղնու փայտի մշակվածքով մետաղապլաստե պատուհաններ, բարեկարգվում են պատշգամբները հին ձևի մեջ, շտկվում մոււտքերն ու քարե արգելապատերը, երկաթե դարպասները երեսապատվում են փայտով»: Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունից տեղեկացնում են, որ ամեն ինչ արվել ու արվելու է Գորիսի պատմական միջուկի անաղարտությունը պահպանելու համար. «Գորիսի պատմական միջուկի վերականգնման նախագիծը մշակվել է «Մաստարա» արտադրական կոոպերատիվի կողմից, քննարկվել ու հավանաության է արժանացել ՀՀ մշակույթի, սպորտի և երիտասարդության հարցերի գիտամեթոդական խորհրդի և Քաղաքաշինության պետական կոմիտեի կողմից: Գորիսում կազմակերպվել են նաև հանրային քննարկումներ: Միանշանակ է, որ պատմական միջավայրը չի խաթարվելու, որովհետև այս ամենն արվում է գլխավորապես այդ նույն պատմական միջավայրը վերականգնելու և պահպանելու համար: Հին քաղաքը այս աշխատանքներից հետո նոր շունչ կստանա և իր առանձնահատուկ դիմագծով կներկայանա հազարավոր զբոսաշրջիկների»: Այս պահին Գորիսի գլխավոր ճարտարապետի խոսքով իրականացվել է աշխատանքների 30 %-ը, բայց արդյունքն արդեն տպավորիչ է ու ակնառու: Ծրագրով նախատեսվում է նաև վերակառուցել պատմական կենտրոնին հարակից հիմնական փողոցները: Մայթերի քայքայված եզրաքարերը կփոխարինվեն բազալտե նոր քարերով, կենտրոնական փողոցների երթևեկելի մասերը կսալապատվեն բազալտե քարերով՝ վերականգնելով նախկին տեսքը, քարերի գունային տարբեր երանգներ օգտագործելով կգծանշվեն առանձնացված հեծանվային ուղիները, կփոխվեն փողոցային լուսավորության սյուները, իսկ ամբողջ ինժեներական ցանցերը կմոնտաժվեն ստորգետնյա, քաղաքի այդ հատվածը ազատելով աչք չշոյող բազմապիսի լարանցումներից ու խողովակաշարերից: Կնորացվեն ջրահեռացման ու ջրամատակարարման վերգետնյա համակարգերը, դրենաժային բաց առուները կմաքրվեն, կվերականգնվեն ու կդառնան ավելի ակնառու: Այս բաց առվակներն էլ են ըստ էության գորիսյան կոլորիտի առանձնահատկությունը, «համն ու հոտը» կազմում. «Առվակները ստեղծվել են քաղաքի պահանջից, դարեր շարունակ ծառայել որպես ոռոգման ու ջրահեռացման ցանց: Խորհրդային տարիներին մի քանի հատվածներում այս առուները փակեցին, ու դա հանգեցրեց ճգնաժամի. քաղաքը գոգավորության մեջ է, և քաղաքի բարձրադիր կետերից հոսող անձրևաջրերը գալիս, կուտակվում են քաղաքի կենտրոնական համեմատաբար հարթ հատվածում: Այնպես որ առվակները կպահպանվեն ու կբարեկարգվեն, որովհետև ժամանակի փորձությունն անցած ինժեներական անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներ են»: Ըստ աշխատանքների կատարման ժամանակացույցի 2021 թ-ի ամռանը քաղաքի պատմական միջուկի վերակառուցումը արդեն ավարտված կլինի: Բայց Գորիսի վերափոխման աշխատանքներն այդքանով չեն ավարտվի. նախատեսվում է Երիտասարդական այգու բարեկարգումը, ընթացիկ ուսումնասիրության փուլում են Հին Գորիս քարանձավային քաղաքի զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների բարելավման և արդիականացման աշխատանքները: Աշխարհագրական հարմար դիրքը, բնակլիմայական բարենպաստ պայմանները՝ մեղմ ձմեռներով ու զով ամառներով, բազմաթիվ բնական հուշարձանների առկայությունը ու ճարտարապետական կոլորիտային վառ միջավայրը Գորիսը զբոսաշրջային հայտնի կենտրոն դարձնելու նշանակալի ներուժ են: Գարեգին Փարսյանը համոզված է՝ մի քանի տարի անց իր հարազատ քաղաքը ոչնչով չի զիջելու Շվեյցարիայի Լուգանոյին. Գորիսը մտերմիկ քաղաք է հարմար ապրելու, հանգստանալու, արարելու և ներշնչվելու համար:

Այս տարվա ապրիլից կմեկնարկեն Գորիսի ֆուտբոլի մարզադաշտի վերակառուցման աշխատանքները: Հիմնանորոգման աշխատանքներն ամբողջությամբ պլանավորված է ավարտել 8 ամսում: Այս տեղեկատվությունը մեզ փոխանցեցին Գորիսի համայնքապետարանից։ Հիշեցնենք, որ մարզադաշտի հիմնանորոգման աշխատանքները պետք է սկսվեին այս տարվա մարտից, սակայն տեղացող ձյան պատճառով դրանք հետաձգվեցին, թեև Գորիսի համայնքապետարանից մեզ վստահեցրին, որ վերականգման աշխատանքները պլանավորված էր սկսել ապրիլից, բայց եղանակային պայմանները դեռևս այնքան էլ նպաստավոր չեն շինարարական աշխատանքներ սկսելու համար, համենայն դեպս՝ ապրիլի առաջին շաբաթվա ընթացքում; Հուսանք, բնությունը բարեհաճ կգտնվի և մարզադաշտի վերակառուցման աշխատանքները գոնե ապրիլի կեսից կսկսվեն։ Հիշեցնենք, որ դեռ անցած տարվա դեկտեմբերին շվեյցարահայ բարերարի ֆինանսական օժանդակությամբ, ՀՖՖ և Գորիսի համայնքապետարանի հետ համատեղ իրակացվում են այս մարզադաշտի հիմնանորոգման աշխատանքները և համայնքում ֆուտբոլի զարգացմանն ուղղված ծրագրերը։ Ցավոք մեզ հայտնի չէ ֆինանսավորող կողմի անունը, քանզի ըստ Գորիսի համայնաքապետարանի, շվեյցարացի բարերարը չի ցանկացնում իր անունը հրապարակել։ Վերակառուցվող մարզադաշտը կառուցվել է 80-ականներին, և մինչ օրս որևէ նորոգման աշխատանք չի իրականացվել։ Իսկ սա նշանակում է, որ վերակառուցման աշխատանքները կլինեն շատ ավելի խորքային և ծախսատար։ Ներկայիս դաշտի մակերեսը կազմում է 6000քմ։ Վերակառուցման աշխատանքների արդյունքում կավելան՞ա դաշտի մակերեսը թե ոչ, համայնքապետարանից չտեղեկացրեցին, սակայն նշեցին, որ ըստ նախագծի մարզադաշտը նախատեսված է 3500 հանդիսականի համար։ Նախագծի իրականացման համար կներդրվի 1մլն ԱՄՆ դոլլար։ Նախագծով պլանավորված է ունենալ ֆուտբոլի 2 բաց դաշտ, հանդերձարաններ և փակ մարզասրահ։ Նախատեսված է նաև մարզադաշտի վերակառուցումից զատ կառուցել ֆուտբոլի ակադեմիաի շենքը մոտ 300 երեխայի համար։ Ակադեմիայի նախագծման և կառուցման վերաբերյալ որևէ տեղեկություն Գորիսի համայնքապետարանից մեզ չհայտնեցին, քանզի աշխատանքները դեռևս քննարկումների փուլում են։ Իհարկե այս ծրագիրը լավ խթան կարող է հանդիսանալ ֆուտբոլային լավագույն ավանդույթները պահպանելու և մարզում ֆուտբոլը զարգացնելու համար։ Ծրագրի շրջանակներում սերտ համագործակցություն է սկսվել նաև ՖԱ Արցախ ֆուտբոլային ակումբի հետ։ «Դաշտի հիմնանորոգումից հետո համատեղ համագործակցության արդյունքում, երկուստեք ջանքերն ուղղվելու են Գորիսում ֆուտբոլը պրոֆեսիոնալ մակարդակի հասցնելու համար։ Գորիսի համայնքապետարանը բարձր է գնահատում համագործակցող բոլոր կողմերի ջանքներն ու պատրաստակամությունը համայնքում սպորտային կյանքի զարգացումը խրախուսելու, խոշոր ներդրումների իրականացնելու և վստահության համար»,- ասված է Գորիսի համայնքապետարանի հաղորդագրության մեջ: «Արցախ» ֆուտբոլային ակումբի ղեկավար, Չեխիայում բնակվող գործարար Սևան Ասլանյանի խոսքով Գորիսի ֆուտբոլի մարզադաշտի հիմնանորոգման աշխատանքների ավարտից հետո, Արցախի թիմը 2019-2020թթ ֆուտբոլային նոր շրջանի տնային խաղերը անց է կացնելու ոչ թե Երևանում, այլ Գորիսում` հաշվի առնելով ֆուտբոլային ավանդույթները։ Նախատեսվում է նաև Եվրոպայից հրավիրել ակադեմիայի տեխնիկական տնօրեն, ով երեք տարի պայմանագրային ժամկետով կվերապատրաստի մարզիչներին և կկրթի երեխաներին։ Նկատենք, որ 2018թ-ի վերջին շվեյցարահայ բարերարի աջակցությամբ 90 երեխա ստացել է մարզական կոշիկներ, գնդակներ և ֆուտբոլային պարագաներ։ Տրվել է համագործակցության և համատեղ աշխատանքի մեկնարկը։ Գորիս համայնքի ղեկավարն իր հերթին ընդգծել էր, որ Գորիսում սպորտի զարգացմանն ուղղված նախաձեռնությունները պետք է շոշափելի արդյունք ունենան, և համայնքի կողմից ներդրվելու են հնարավոր ջանքեր մաքսիմալ առաջընթացի հասնելու համար։ Ինչ խոսք, մարզերում ֆուտբոլի զարգացումը կարևոր նշանակություն ունի և գուցե Գորիսում ծնվեն ապագա լավագույն ֆուտբոլիստներ, սակայն նկատենք, որ մարզադաշտի վերակառուցումը յուրօրինակ խթան է հանդիսանում նաև մարզում շինարարական աշխատանքների ակտիվացման համար, որը մասնակիորեն կարող է լուծել նաև բնակչության զբաղվածության խնդիրը։

Այս տարի Գորիսը հռչակվեց ԱՊՀ մշակույթային մայրաքաղաք: Միջոցառումների մեկնարկը տրվեց հուլիսի 7-ին: Բնականաբար աշխարհի ուշադրությունը սևեռված է մեր պատմական քաղաքի վրա: ՀՀ մշակույթի նախարար Լիլիթ Մակունցի խոսքով «Գորիսի ընտրությունը պայմանավորված է դրա հետաքրքիր ճարտարապետությամբ և կոլորիտով: Այս օրերին Գորիս են այցելել ԱՊՀ ութ երկրից ավելի քան 150 արվեստի գործիչներ, պաշտոնատար անձիք»: Գորիսը մշակույթային մայրաքաղաք դարձնելու որոշումը զարմանալի չէր, քանզի Գորիսը այն եզակի քաղաքներից մեկն է, որ պահպանել է իր հին ճարտարապետությունը, ինչի միջոցով աշխարհին կարող է ներկայացնել իր դարավոր պատմությունը, մշակույթը, ինչը շատ գովելի և կարևոր է մեր օրերում: Այս ծրագրի շրջանակներում խորհրդանշական է քաղաքի մուտքը ազդարարող «Հին Զանգեր» («Զանգեր») հուշարձանի վերակառուցման նախագիծը, որն իրականություն դարձավ ի շնորհիվ համայնքապետ Առուշ Առուշանյանի, գործարարների, բարերարների, ինչպես նաև գորիսեցիների և շատերի գաղափարական և նյութական աջակցության շնորհիվ: Այս նախագծով «Հին զանգեր» հուշարձանը վերակենդանացավ որպես ավանդույթները և ազգային արժեքները պահող միասնականության խորհրդանիշ: Ծրագիրը հետաքրքրական է ոչ միայն ճարտարապետական, այլև այն առումով, որ առաջին անգամ հասարակական նշանակության հուշարձանը վերակառուցվեց նոր շինության տեղում: Հիշեցնենք, որ 1985թ-ին կառուցված այս գեղեցիկ կառույցը իր ճարտարապետական լուծումով հանդիսանում է Գորիս քաղաքի այցեքարտը և ինչպես յուրաքանչյուր հետաքրքիր գիրք սկսում է գրավիչ նախաբանով, այնպես էլ այս կառույցը յուրօրինակ խորհրդավոր «նախաբան» է Գորիսը իր ամբողջ շքեղությամբ բացահայտելու համար: Այս կառույցը ստիպում է ցանկացածին խորանալ ժայռերի, քաղաքի պատմության, մշակույթի, մարդկանց ճանաչելու մեջ: Այն կարծես թե արտահայտում է տեղի բնակիչների մտածողությունը և կազմում է Գորիսի անբաժանելի մի մասնիկը: Վերակառուցող ճարտարապետ Սևադա Զաքարյանի խոսքով «Հին զանգերի» վերակառուցման միտքը առաջացել էր անցյալ տարվա դեկտեմբերին, աշխատանքները մեկնարկել են ձմռանը, բայց, իմանալով, որ Գորիսը հռչակվել է ԱՊՀ երկրների մայրաքաղաք, արել են ամեն հնարավորը՝ աշխատանքները ժամանակին ավարտելու համար: Պետք է նկատենք, որ շինարարական աշխատանքները ընթացել են անկախ եղանակային պայմաններից, ինչի արդյունքում ռեկորդային՝ 3 ամսում ավարտին հասավ հուշարձանի վերակառուցումը: Մենք ճշտեցինք, որ վերակառուցված հուշարձանը գրեթե պահպանել է իր տեսքը, համալրվելով նոր ծավալատարածական լուծումներով: Հուշարձանի երկարությունը հասնում է 35մ-ի, իսկ ամենաբարձր ժայռի բարձրությունը 16մ-ի: Հուշարձանը վերակառուցվել է Իշխանասար հրաբխային ծագում ունեցող թեթև քարերից, որին տեղացիները անվանում են «մեռած» քար: Կառույցի գունային լուծումները համահունչ են շրջապատող բրգաձև ժայռերի վարդագույն երանգին: Վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում այժմ իրականացվում են հարակից տարածքների բարեկարգման աշխատանքները: Այս պահին շինարարությունը գտնվում է երկրորդ փուլում՝ կառուցվում է դիտակետ, որտեղից բացվում է հրաշալի տեսարան դեպի քաղաք: Ճարտարապետ Սևադա Զաքարյանի խոսքով. «Կառույցի դիմաց գտնվող սարի վրա կա դիտակետ, որը դեռ պետք է կառուցել և հավանաբար մինչև աշուն ավարտին հասցնել: Սա ոչ միայն Արցախ-Սյունիք մայրուղու վրա կառուցված խորհրդանիշ է, այլև հանգստի գոտի»,- նշեց ճարտարապետը: Կառույցի հարակից լեռնալանջերը անտառածածկ են և ծառատնկման աշխատանքները շարունակական են լինելու: Մյուս կողմից՝ 5-10 հեկտար տարածք առանձնացված է գյուղատնտեսության նախարարության հետ համատեղ ծրագրով, իրականցվելու են ծառատնկման աշխատանքներ: Ինչ խոսք, հետևելով այս ամբողջ նախագծին և իրականցվող աշխատանքներին կարելի է ենթադրել, որ նոր այս տարածքը դառնալու է քաղաքի լավագույն հանգստի գոտիներից մեկը: Բացի դա, այս նախագծի իրականացումը ստեղծել է նոր ներդրումային ծրագրերի դաշտ: Ինչպես փաստում են մասնագետները արդեն իսկ կան մի քանի ներդրումային ծրագրերի առաջարկներ, որոնց իրականացման պարագայում տարածքը կվերածվի զբոսաշրջության համար ամենագրավիչ և աշխույժ վայրերից մեկը: Հուսանք, որ զբոսաշրջությունը կզարգանա ազգային և մշակույթային արժեքների հետ համահունչ: Ի դեպ ինչպես այլ հուշարձաններ, այդպես էլ «Հին զանգերը» հեշտ «ճակատագիր» չի ունեցել, 1996թ-ին այն քանդվել է և փոխարենը կառուցվել է մեկ այլ ՝ ճարտարապետական տեսանկյունից ոչ բացառիկ հուշարձան` «Գորիսի զանգեր»-ով, ինչը ժամանակին դժգոհության մեծ ալիք էր բարձրացրել բնակչության շրջանում: Եվ այդ ժամանակահատվածից սկսած «Հին զանգերի» վերականգման հարցը մշտապես քննարկման առարկա է եղել: Ինչ խոսք «Հին զանգերի» վերակառուցումը անհրաժեշտություն էր թե' որպես ճարտարապետական արժեքի և թե' որպես պատմական ժամանակահատվածի վերականգման տեսանկյունից, սակայն քանի որ «Գորիսի զանգերը» ոչ պակաս կարևոր նշանակություն ուներ նույն ճարտարապետության, մշակույթային և պատմական տեսանկյունից, ապա ճիշտ կլիներ եթե Գորիսում վերակառուցվեր նաև «Գորիսի զանգերը»: