Գորիս.  Հայաստանի Վերականգնվող Նոր Զբոսաշրջային Կենտրոնը

Գորիս. Հայաստանի Վերականգնվող Նոր Զբոսաշրջային Կենտրոնը

Գորիսի պատմական կենտրոնը վերականգնվում է Տեղական տնտեսության և ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրի շրջանակում՝ Համաշխարհային բանկի վարկային միջոցներով և ՀՀ կառավարության համաֆինանսավորմամբ: Ծրագրով առանձնացրել են XIX-XX դարերի 36 համայնքային նշանակության հուշարձան-շենքեր, որոնք գորիսյան ինքնատիպ ճարտարապետության պահպանված նմուշներ են:

Անմշակ բազալտ քար, բաց պատշգամբներ ու կարմիր տանիքներ. լեռնային վայրի գեղեցկություն պարփակված պարզ ճարտարապետական ձևերի մեջ

Գորիսի պատմական-ճարտարապետական արժեք ներկայացնող շենքերը հիմնականում երկհարկանի, երբեմն միահարկ են՝ նկուղով, կառուցված կարմիր գծերի վրա, իսկ բակերն ու տնամերձ հողամասերը գտնվում են շինությունների հետնամասում: Դրանք կառուցվել են տեղական կոպտատաշ բազալտ քարից, հարդարվել Գորիսին բնորոշ գեղարվեստական սվաղով, որը նաև «բարքաշ» են անվանում, ունեն փայտե բաց պաշտգամբներ՝ փայտյա կամ մետաղյա ճաղերով, երկփեղկ դռների ու պատուհանների կիսակամար բացվածքներ՝ մշակված սրբատաշ քարով, փայտե դարպասներ, կարմիր թիթեղածածկ լանջավոր տանիքներ: Գորիսի հին տների արտաքին ճակատները աչքի են ընկնում մշակման միջոցների պարզությամբ, համահունչ են իրար ու ներդաշնակ բնությանը: Հենց դրանում է նրանց ճարտարապետա-գեղարվեստական արժեքն ու հմայքը:

Գորիսին առանձնահատուկ հմայք է հաղորդում նաև գծային կառուցապատումը: Քաղաքի հատակագիծը կազմված է քառակուսի կամ ուղղանկյուն առանձնացված թաղամասերից, որոնք երբեմն համեմատում են շախմատի համաչափ դաշտերի հետ: Այս հատակագիծը ձևավորվել է 1850-ականներին Ելիզավետպոլում և կյանքի կոչվել 1870-ականներին: Գորիսը կառուցապատվել է որպես ցարական Ելիզավետպոլ նահանգի Զանգեզուր գավառի կենտրոն: Գորիսի ճարտարապետ Գարեգին Փարսյանը հենց դրանով է պայմանավորում իր հարազատ քաղաքի ու Շուշիի նմանությունը: Միևնույն ժամանակ նման նախագծեր են իրականացվել թե՛ Գորիսում ու Շուշիում, և թե՛ Մեղրիում ու Գավառում, բայց նախնական ճարտարապետական ձևերը պահպանվել են առավելապես Շուշիում ու Գորիսում: Գ. Փարսյանի խոսքով յուղաթղթի վրա արված հին նախագծերը դեռ պահպանվել են, իսկ վերականգնման աշխատանքներն իրականացվում են դրանց հետ համեմատելով և համապատասխանեցնելով:

Գորիսը հնուց ի վեր եղել է վարչական, առևտրական ու արհեստագործական կենտրոն: Այդ պատճառով էլ շենքերը կառուցվել են, ինչպես Գորիսի գլխավոր ճարտարապետն է ասում, որպես «եկամտաբեր տներ». առաջին հարկերը եղել են առևտրային, արհեստագործական, սպասարկման մակերեսներ, երկրորդ հարկերը՝ բնակելի տարածքներ ու հյուրատներ: Այսօր էլ այդ վերականգնվող շենքերի մեծ մասի երկրորդ հարկերը բնակելի նշանակության են, իսկ առաջին հարկերը հիմնականում առևտրային կամ այլ սպասարկման կետեր են: Շենքերից մեկի առաջին հարկում գործում է մանկապարտեզ: Վերականգնման ծրագրով շենքերի օգտագործման նպատակային նշանակության փոփոխություն չի նախատեսվում:

Գորիսը՝ հայկական «Լուգանո»

Ներկայումս Գորիսի պատմական նշանակության շենքերը հիմնականում անմխիթար վիճակում են: Ծրագրով արդեն սկսել են այդ շենքերի տանիքների, դռների և պատուհանների փոխարինման, շենքերի ամրացման, ճակատների պատմական տեսքի, պատշգամբների ու փայտե դարպասների վերականգնման աշխատանքները: Գորիսի գլխավոր ճարտարապետ Գարեգին Փարսյանը ներկայացնում է կատարվող աշխատանքները. «Ուշադրություն ենք դարձնում ու պահպանում ճարտարապետական բոլոր այն դետալներին, որոնք կրկնվում են Գորիսյան տներում: Տանիքների ծածկերը փոխարինում ենք պրոֆիլավոր կարմիր թիթեղով, որը նման է հին նախնական ծածկերին, անգամ տանիքների օդափոխության պատուհանները իրականացնում ենք հնի նմանությամբ, ինչպես որ պահպանվել է որոշ տներում ու կա հին նախագծերում, նույնիսկ տանիքի բարձրությունն ենք պահպանում՝ ըստ նախագծային հին ծավալների: Արդեն փոխվել է շուրջ 6000 քմ տանիք: Տեղադրվում են կաղնու փայտի մշակվածքով մետաղապլաստե պատուհաններ, բարեկարգվում են պատշգամբները հին ձևի մեջ, շտկվում մոււտքերն ու քարե արգելապատերը, երկաթե դարպասները երեսապատվում են փայտով»:

Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունից տեղեկացնում են, որ ամեն ինչ արվել ու արվելու է Գորիսի պատմական միջուկի անաղարտությունը պահպանելու համար. «Գորիսի պատմական միջուկի վերականգնման նախագիծը մշակվել է «Մաստարա» արտադրական կոոպերատիվի կողմից, քննարկվել ու հավանաության է արժանացել ՀՀ մշակույթի, սպորտի և երիտասարդության հարցերի գիտամեթոդական խորհրդի և Քաղաքաշինության պետական կոմիտեի կողմից: Գորիսում կազմակերպվել են նաև հանրային քննարկումներ: Միանշանակ է, որ պատմական միջավայրը չի խաթարվելու, որովհետև այս ամենն արվում է գլխավորապես այդ նույն պատմական միջավայրը վերականգնելու և պահպանելու համար: Հին քաղաքը այս աշխատանքներից հետո նոր շունչ կստանա և իր առանձնահատուկ դիմագծով կներկայանա հազարավոր զբոսաշրջիկների»:

Այս պահին Գորիսի գլխավոր ճարտարապետի խոսքով իրականացվել է աշխատանքների 30 %-ը, բայց արդյունքն արդեն տպավորիչ է ու ակնառու: Ծրագրով նախատեսվում է նաև վերակառուցել պատմական կենտրոնին հարակից հիմնական փողոցները: Մայթերի քայքայված եզրաքարերը կփոխարինվեն բազալտե նոր քարերով, կենտրոնական փողոցների երթևեկելի մասերը կսալապատվեն բազալտե քարերով՝ վերականգնելով նախկին տեսքը, քարերի գունային տարբեր երանգներ օգտագործելով կգծանշվեն առանձնացված հեծանվային ուղիները, կփոխվեն փողոցային լուսավորության սյուները, իսկ ամբողջ ինժեներական ցանցերը կմոնտաժվեն ստորգետնյա, քաղաքի այդ հատվածը ազատելով աչք չշոյող բազմապիսի լարանցումներից ու խողովակաշարերից: Կնորացվեն ջրահեռացման ու ջրամատակարարման վերգետնյա համակարգերը, դրենաժային բաց առուները կմաքրվեն, կվերականգնվեն ու կդառնան ավելի ակնառու: Այս բաց առվակներն էլ են ըստ էության գորիսյան կոլորիտի առանձնահատկությունը, «համն ու հոտը» կազմում. «Առվակները ստեղծվել են քաղաքի պահանջից, դարեր շարունակ ծառայել որպես ոռոգման ու ջրահեռացման ցանց: Խորհրդային տարիներին մի քանի հատվածներում այս առուները փակեցին, ու դա հանգեցրեց ճգնաժամի. քաղաքը գոգավորության մեջ է, և քաղաքի բարձրադիր կետերից հոսող անձրևաջրերը գալիս, կուտակվում են քաղաքի կենտրոնական համեմատաբար հարթ հատվածում: Այնպես որ առվակները կպահպանվեն ու կբարեկարգվեն, որովհետև ժամանակի փորձությունն անցած ինժեներական անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներ են»:

Ըստ աշխատանքների կատարման ժամանակացույցի 2021 թ-ի ամռանը քաղաքի պատմական միջուկի վերակառուցումը արդեն ավարտված կլինի: Բայց Գորիսի վերափոխման աշխատանքներն այդքանով չեն ավարտվի. նախատեսվում է Երիտասարդական այգու բարեկարգումը, ընթացիկ ուսումնասիրության փուլում են Հին Գորիս քարանձավային քաղաքի զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների բարելավման և արդիականացման աշխատանքները:

Աշխարհագրական հարմար դիրքը, բնակլիմայական բարենպաստ պայմանները՝ մեղմ ձմեռներով ու զով ամառներով, բազմաթիվ բնական հուշարձանների առկայությունը ու ճարտարապետական կոլորիտային վառ միջավայրը Գորիսը զբոսաշրջային հայտնի կենտրոն դարձնելու նշանակալի ներուժ են: Գարեգին Փարսյանը համոզված է՝ մի քանի տարի անց իր հարազատ քաղաքը ոչնչով չի զիջելու Շվեյցարիայի Լուգանոյին. Գորիսը մտերմիկ քաղաք է հարմար ապրելու, հանգստանալու, արարելու և ներշնչվելու համար: