Չբացահայտված Էրեբունին (Շարունակություն)

Չբացահայտված Էրեբունին (Շարունակություն)

Ամեն ազգ հպարտ է իր անցյալով։ Հայաստանը` ունենալով հարուստ պատմամշակութային անցյալ, չափազանց մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում աշխարհին։ Գաղտնիք չէ, որ այցելելով էրեբունի ամրոց՝ մենք զգում ենք պարծանքի, հուզմունքի, ափսոսանքի զգացողություն, և, միևնույն ժամանակ առաջանում են բազմաթիվ հարցեր, որոնք Էրեբունի արգելոց թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ ունեցած մեր մեկ հարցազրույցում հնարավոր չէր ներկայացնել։ Եվ այսպես, մեր հարցազրույցը շարունակվում է։

- Պարոն Բադալյան, վերջին տարիների պեղումների իրականացման ընթացքում եղե՞լ են նոր բացահայտումներ, որոնց մասին դեռևս հանրությունը տեղյակ չէ։
- Այո, էրեբունի ամրոցում կան մի շարք բացահայտումներ, որոնց մասին ոչ շատերը գիտեն, սակայն դրանք ուսումնասիրություններից հետո նորից փակվել են։ Քանի որ դրանց պահպանման համար լրացուցիչ ծախսեր են պահանջվում։ Ընդհանրապես, ամրոցի վերականգնումը պահանջում է մեծ գումարներ։ Բացի ֆինանսական ներդրումներից, անհրաժեշտ են նաև գիտական լուրջ ուսումնասիրությունների վրա հիմնված նյութեր, որոնց օգնությամբ հնարավոր է վերականգման աշխատանքներ իրականացնել։ Եթե մենք կարողանանք պահպանել այն, ինչ ունենք՝ բացենք ուրարտական փողոցը, խճաքարերով հատակը, դա արդեն լուրջ ձեռքբերում կլինի: Քչերը գիտեն, որ այստեղ հողի տակ ուրարտական ժամանակաշրջանի քառակուսի բազալտե քարերով կառուցված ջրավազան կա։ Դուք պատկերացնու՞մ եք, եթե բացենք լողավազանը, վերջին տարիներին հայտնաբերված կոյուղին՝ իրականացված բազալտե խողովակներով, ինչպիսի հետաքրքրության ալիք այն կառաջացնի մարդկանց շրջանում։
2014-2016թթ հայ-ֆրանսիական արշավախմբի հետ համատեղ իրականացրած պեղումների արդյունքում սյունազարդ դահլիճի տակ հայտնաբերվել են հիմքեր։ Մենք ենթադրում ենք, որ դրանք տաճարի հիմքեր են, որոնք պատկանում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանի։ Արդեն պարզ դարձավ, որ սյունազարդ դահլիճը պատկանում է հետուրարտական փուլին։ Այն ունի քառակուսի հատակագիծ: Ցավոք, այն բավականին վնասված վիճակում է։ Նշվածից բացի, պեղումերի արդյունքում բացվել են տերասաձև կառույցներ, որոք նույնպես հողով են ծածկվել։ Խնդիրն այն է, որ մենք այստեղ մի շարք տեղերում ռիսկային հատվածներ ունենք։ Ինքներդ տեսաք, որ ամրոցի մի շարք շինությունների ծածկի գերաններն ընկնում են և պետք է առաջնահերթ դրա դեմն առնել։
- Այդ տերասաձև կառույցները նու՞յնպես ծիսական նշանակության են։
- Ոչ։
- Իսկ ինչու՞ եք կարծում, որ սյունազարդ դահլիճի տակ պեղվածը տաճար է։ - Քանի որ ուրարտական այսպես կոչված սուսի տաճարները քառակուսի հատակագիծ են ունենում, այդ իսկ պատճառով մենք ենթադրում ենք, որ սա տաճար է, որովհետև այն շատ ամուր հիմքեր ունի։ Հետագայում ավելի ուշ փուլում այն փակվել է։ Բայց դա դեռևս կանխավարկած է։ Մտադիր ենք ամռանը պեղումները շարունակել հայտնաբերված նիշից ներքև։ Բացի այդ, պեղումների արդյունքում հայտնի դարձավ, որ այստեղ ուրարտական ժամանակաշրջանում երկրաշարժ է եղել։
- Իսկ ընդհանուր առմամբ քան՞ի երկրաշարժ է այստեղ եղել։
- Այստեղ առնվազն երկու երկրաշարժ գրանցված է։ Մեկը հստակ կարող ենք փաստել, որ վերաբերվում է մ.թ.ա. 7-րդ դարի առաջին կեսին, երբ կառուցվել է Կարմիր բլուրը՝ Թեյշեբաինին։ Կարմիր բլուրից գտնվել են վահաններ, պատվանդաններ, որոնց վրա գրված է Էրեբունի, և մենք ենթադրում ենք, որ այս երկրաշարժը կարող էր պատճառներից մեկը լինել, որ մի փուլում այդ իրերը տեղափոխվեցին այստեղից Կարմիր բլուր։
- Եթե ուսումնասիրվեն Էրեբունի ամրոցի սահմաններից դուրս գտնվող տարածքները, կարո՞ղ են լինել հետաքրքիր գտածոներ։
- Հավանաբար կլինեն։ Օրինակ 2010թ-ին գերմանացիների հետ միասին արգելոցի տարածքում գտնվող բլրի վրա իրականացրեցինք գեոմագնիտոլոգիական հետազոտություն։ Ուսումնասիրությունը փաստեց, որ հողի տակ 120մ երկարությամբ և 60մ լայնությամբ մեծ ու փոքր սենյակներով կառույց կա։ Իսկ 2019թ-ին ֆրանսիական խմբի հետ այդ հատվածը նկարեցինք Lidar սկաներով, և վերը նշված ենթադրությունը հաստատվեց։ - Մեկ հարց բնակելի տների վերաբերյալ։ Կա՞ն արդյոք այդ ժամանակաշրջանից պահպանված այդպիսի կառույցներ։
- Ճիշտն ասած, մենք կարծում ենք, որ գեոմագնիտոլոգիական հետազոտության արդյունքում գտնված կառույցը ժամանակին Էրեբունու բնակավայրն է եղել։ Շատ հավանական է, որ այս տարի հունիսին արշավախմբի մի հատվածը այդ տեղում պեղումներ իրականացնի։
- Ընդհանրապես, երբ ուսումնասիրում ենք հայկական ճարտարապետությունը, այնտեղ պատկերված են 3 հարկանի շենքեր նրբագեղ ճարտարապետությամբ, սակայն ոչ մի հատ չի պահպանվել մինչ օրերս։ Հայկական ճարտարապետության վառ վկաները հիմնականում եկեղեցիներն են։ Ի՞նչ եք կարծում ի՞նչն է պատճառը, որ մենք չունենք պահպանված հին բնակելի, հասարակական նշանակության կառույցներ։
- Այո, նման կառույցներ եղել են։ Օրինակ, Ուրարտուի պարագայում հիմնաքարերը կառուցված էին քարից, իսկ մնացած շարվածքը իրականացված էր աղյուսից։ Հաճախ աղյուսը ժամանակի հետ քանդվում է։ Բայց ես կարծում եմ, որ դեռևս կգտնվեն նման կառույցներ։ Նույն Կարմիր բլուրը երկհարկանի ամրոց էր։ Կա հնագիտորեն ապացուցված փաստ, թե ոնց են երկրորդ հարկից հրդեհի ժամանակ մարդիկ, կենդանիները ընկել առաջին հարկ։
- Ընդհանրապես հուշարձանների վերականգնման տարբեր մեթոդներ գոյություն ունեն, որոնցից մեկն էլ վերակառուցումն է։ Ինչպե՞ս եք դուք տեսնում ամրոցի պահպանման հարցի լուծումը։
- Կարծում եմ, այս պահին մեր առաջին քայլը պետք է լինի վտանգված հատվածների ամրակայումը։ Երկրորդ փուլում բացահայտված հատվածների պահպանումն ու վերստեղծումն է այնքանով, ինչքանով դրանք կան։ Խոսքը վերաբերվում է ուրարտական փողոցին, սյունազարդ դահլիճին, տաճարին, ջրահեռացման համակարգին, կարասային դահլիճին, որը պեղել ենք և նորից հողով ծածկել։ Այսինքն, դրանք այնպիսի հատվածներ են, որոնք շատ հետաքրքիր և հրապուրիչ են այցելուների համար։ Այդ ամենը պետք է առնել համապատասխան ձևի ծածկի տակ։ Էրեբունի ամրոցը իրենից բարդ կառույց է ներկայացնում, որովհետև պեղումների ժամանակ բացահայտվում են տարբեր դարաշրջանների կառույցներ, մեկը մյուսի վրա կառուցված, ինչն էլ գիտական վեճերի առիթ է տալիս։ Վերականգման փորձեր եղել են, սակայն անընդհատ վեճեր են առաջանում ճարտարապետների և հնագետների շրջանում։ Ընդհանրապես սխալվելու հավանականությունը այստեղ մեծ է։ Այդ խնդիրը հաշվի առնելով ես կողմ եմ թվային վերակազմութուններին, որովհետև թվայինը հնարավոր է յուրաքանչյուր պահի փոխել։
- Թվայնացմանը ես էլ եմ կողմ, սակայն դրա հետ մեկտեղ չե՞ք կարծում, որ գործնականում պետք է վերականգնվի հուշարձանը և շատ ավելի հետաքրքիր կլիներ, որ վերականգնվեին տարբեր դարաշրջանների շինություններ։ Այդպիսով, էքսկուրսիայի ժամանակ տպավորութուն կստեղծվի, որ քայլում ես դարաշրջանների միջով։ Եվ ամենակարևորը՝ դա կլինի իրական, այլ ոչ վիրտուալ։ Չե՞ք կարծում, որ այդպիսի մոտեցումը ավելի կհետաքրքրի և կոգևորի ոչ միայն այցելուներին, այլև ապագա մասնագետներին։
- Կարելի է, բայց այստեղ, ինչպես և ասացի, սխալվելու հավանականությունը շատ մեծ է։ Մենք էլ ենք հակված տարբեր ժամակահատվածները պահպանելով վերականգնել, օրինակ, սյունազարդ դահլիճը. դա հետուրարտական Երվանդունիների թագավորության ժամանակաշրջանն է, իսկ Սուսի տաճարը՝ Արգիշտի 1-ի կարասային սրահն, ըստ երևույթին, մեկ այլ ժամանակաշրջանի է պատկանում։ Մեր նպատակն է դրանք մաքրել, ամրակայել և պահպանել այնպես, ինչպես դրանք այսօր կան։ Եթե մենք դրանց վրա աղյուսային շարվածքը բարձրացնենք, կարող ենք սխալվել, ինչը կխեղաթյուրի տվյալ ժամանակաշրջանի պատմությունը և ճարտարապետական արժեքը։
- Կարո՞ղ եք մեկ-երկու բառով խոսել թանգարանի առաջիկա ծրագրերից։ - Պեղումներից հանված մաղված անպետք հողը մենք այս տարի աշնանը նախատեսում ենք օգտագործել հողարվեստի փառատոնին, որը նվիրված է համաշխարհային հողարվեստի հիմնադիրներից մեկին՝ Մարկոս Գրիգորյանին։ Այս տարի բավականին հաջող ցուցադրություն ենք ունեցել, որտեղ ամրոցի պեղումներից հետո մաղված հողով հայտնի արվեստագետները կերտել են իրենց ստեղծագործությունները, դարձնելով դրանք արվեստի գործեր, որոնք էլ նվիրաբերել են Էրեբունի թանգարանին։ Փառատոնի նշանաբառն էր. այն հողը, որ մարդը տրորում է, կարող է դառնալ արվեստի գործ։ Այս տարի ևս նախատեսվում է այդպիսի փառատոն կազմակերպել, որին կմասնակցեն արվեստագետներ Նարեկ Ավետիսյանը, Արթուր Օշականցին։ Նախատեսվում է մասնագետներ հրավիրել նաև Իրանից։
Վերջերս մեզ հյուրընկալել էր բալետմաստեր Ռուդոլֆ Խառատյանը: Էքսկուրսիայի ավարտից հետո մեզ մոտ հետաքրքիր միտք առաջացավ ուրարտական ծես բեմադրել Էրեբունի ամրոցում։ Մտադիր ենք այն իրականացնել այս տարի աշնանը։