Կոնդ․ Անհայտ Ճակատագրով Հին Թաղը

Կոնդ․ Անհայտ Ճակատագրով Հին Թաղը

Նորից քննարկվում է Կոնդի վերակառուցման ծրագիրը։ Այս ծրագիրն արդեն որերորդ անգամ հանում են արխիվից, որերորդ անգամ խոսում Կոնդում հին Երևանի կոլորիտի ու պատմական միջավայրի պահպանման կարևորության մասին։ Ընթացք կստանա՞ ծրագիրն այս անգամ։ Եվ ընդհանրապես իմաստ ունի՞ վերակառուցել հին ու իրար վրա լցված կիսաքանդ տների այդ բլուրը։ Ավելի հեշտ չէ՞ պարզապես մաքրել խարխուլ տների կուտակումները ու կոնդեցիներին ապահով ու բարեկարգ բնակարաններ շնորհել։

Երևանի հին թաղի հին խնդիրները

Կոնդը 17-րդ դարից պահպանված Երևանի ամենահին թաղամասերից է: Ասիական հին քաղաքին բնորոշ նեղ՝ 3-4 ոտնաչափ լայնությամբ ծուռումուռ փողոցներ՝ երկու կողմերում ոռոգման առուներ, կավից ու մանր քարերից կառուցված պարսպապատ տնակներ։ Սա հին Կոնդն է։ Ու որքան հին է թաղը, այնքան էլ հին ու շատ են թաղի խնդիրները․ դրանք կուտակվել են տասնամյակներ շարունակ։ 21-րդ դարի հեշտ կյանքը շրջանցել է Կոնդի խարխուլ, իրար վրա լցված տնակները։ Դրանց մեծ մասը չունեն առանձին սանհանգույց, կոյուղի, մարդիկ ջուր են կրում դրսի ծորակներից, ապրում են տանիքի փլվելու կամ հրդեհի բռնկման վտանգի մեջ։ Ու այդպես էլ ապրում են արդեն քանի՜ տասնամյակ։ Այստեղ ժամանակը կանգ է առել, բայց այդ կանգառը ավերիչ է։ Միայն առաջին հայացքից այստեղ ոչինչ չի փոխվել, իրականում թաղը քանդվում է ներսից։ Միգուցե ավելի հեշտ լիներ քանդել հին տները և կառուցապատել բնակելի շենքերով՝ կոնդեցիներին հարմարավետ բնակարաններ հատկացնելով։ Բայց կյանքի առանձնահատուկ ռիթմով ապրող, մայրաքաղաքային փայլերից ու լույսերից վեր ծվարած այս բլուրը խտացրել է երևանյան մի յուրահատուկ շունչ, որն առանձնահատուկ ձգողական ուժ է հաղորդում Կոնդին։ Ու ինչպես հին, մաշված, բայց շատ սիրելի մի իր, Կոնդը պահել են Երևանի իր անկյունում ու չգիտեն՝ գցեն, թե չգցեն, քանդենք, թե չքանդեն․ ինչ անեն, ինչպես նոր կյանք հաղորդեն նրան, որ և՛ նոր լինի, և՛ մեր հին ու բարի Կոնդը մնա։

Կոնդի վերակառուցման նախագիծը

Երևանի գլխավոր հատակագծերում Կոնդի կառուցապատումը, համակողմանի լուծում չի ստացել ու դարձել էր քաղաքի խնդրահարույց հանգույցներից մեկը։ Թամանյանն ընդհանրապես Կոնդի վերակառուցում չի նախատեսել, այնտեղ կանաչ գոտի է պատկերացրել, բայց բլուրը այդ թվականների հիմնական կառուցապաումից դուրս է մնացել դիրքի պատճառով։
Քաղաքի կենտրոնում քաղաքից կտրված թաղամասի կառուցապատման խնդրին լրջորեն անդրադարձան 1984-85թթ.-ին։ Հայտարարվեց Կոնդի վերակառուցման ճարտարապետական նախագծերի մրցույթ: ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանն ուներ Կոնդի վերակառուցման իր մտապատկերը․ «Դուք եղե՞լ եք Փարիզում, տեսե՞լ եք Մոնմարտրը: Ես ուզում եմ, որ Կոնդը դառնա Երևանի Մոնմարտրը», -ասել էր նա ճարտարապետ Արշավիր Աղեկյանին, որի նախագիծն էլ հենց ընդունվել էր մրցույթի արդյունքում։ Ըստ Արշավիր Աղեկյանի նախագծի Սարյան, Լեո, Պարոնյան փողոցների երկայնքով նախատեսվում էր բնակելի զոնա՝ տերասաձև ներքին բակերի համակարգով, օգտագործվող կանաչապատ կտուրներով: Կոնդի բարձունքի միջնամասում՝ մոտ 5հա տարածքում, նախատեսվում էր հասարակական կենտրոն, որտեղ վերակառուցվող տները հնարավոր կլիներ օգտագործել որպես արվեստանոցներ, ժողովրդական վարպետների արհեստանոցներ, ցուցադրման և վաճառքի սրահներ։ Իսկ Դվին հյուրանոցի հյուսիսային հատվածի վերակառուցվող տներում, ըստ նախագծի լինելու էր տուրիստական կենտրոն՝ բակերի շուրջը համախմբված ծավալներով: Այն զբաղեցնում էր մոտ 3հա տարածք: Բայց նախագիծը կյանքի չկոչվեց վրա հասած երկրաշարժի և դրան հաջորդած դեպքերի պատճառով։
Արշավիր Աղեկյանը շատ է կարևորում այս թաղի վերակառուցումը․«Երևանում շատ թե քիչ պահպանված թաղամասերից, որն իր վրա կարող է վերցնել պատմամշակութային ֆունկցիա, դա Կոնդ բնակատեղին է: Մեզ հասած այդ թաղամասն ունի ուշ միջնադարյան կառուցապատման հենք: Կատարված նախագիծը նպատակ է հետապնդել, հենվելով Կոնդի տարերային կառուցապատման, մասշտաբի և տարածության կազմակերպման միջնադարյան ոգու վրա, ստեղծել ժողովրդական ճարտարապետության հավաքական կերպար: Պատմական հարուստ անցյալ ունեցող, բայց իրական ապացույցներից զուրկ քաղաքամայր Երևանում այս խնդիրն առավել հրատապ է»:
Այդ հրատապությունը չի կորել նաև այսօր՝ նախագծի ընդունումից երեք տասնամյակ անց, որովհետև հնի պահպանությունն ու վերականգնումն այսօր ավելի է գնահատվում ու կարևորվում, այսօր նորակառույց երկնաքերերով այնքան չես կզարմացնես, որքան հնաոճ տներով պարփակված մի կարճ փողոցի վերականգնումով, որտեղ մարդն իրեն ավելի շատ է կապված զգում իր քաղաքի անցյալին ու արմատներին։

Նոր նախագծի սպասումով

Կոնդն իր տեղադրությամբ ու պատմականությամբ զբոսաշրջության զարգացման լայն պոտենցիալ ունի և հետաքրքիր մտահղացումներ իրականացնելու լայն հնարավորություններ է ընձեռում։ Կոնդի վերակառուցման ու պահպանմանն ուղղված ուսումնասիրություններ 2011 թ․ նախաձեռնել էր նաև «ՈւրբանԼաբ Երևան» քաղաքաշինական ժողովրդավարացման ինստիտուտը, պատրաստել մի քանի էսքիզային տարբերակներ, ներկայացնելով նաև համեմատական, օրինակ՝ Վենետիկի նեղ փողոցներում գտնվող տների հետ: Այսօր Ուրբանլաբը զբոսաշրջային պտույտներ ու այցելություններ է կազմակերպում Կոնդում՝ նպատակ ունենալով անընդհատ հանրության ուշադրությունը սևեռել քաղաքի այս հատվածի վրա։
Եվրոպական շատ հայտնի քաղաքներ են իրենց հին պատմական հատվածները վերակառուցել ու դարձրել զբոսաշրջային կենտրոններ։ Նրանց օրինակով և հաշվի առնելով թաղի առանձնահատկություններն ու կոլորիտը, հնի ու նորի ներդաշնակ վերակառուցմամբ ու բնակիչների խնդիրների համալիր լուծմամբ Կոնդը պետք է կապել քաղաքի հետ, այն դարձնել մայրաքաղաքի ակտիվ առօրյայի մասնիկը։
Այժմ Կոնդի վերակառուցման հայեցակարգի մշակման շուրջ ընթանում են քննարկումներ, միայն դրանից հետո կսկսի նախագծային փուլը։ Ի՞նչ կորոշվի ու ինչպե՞ս կիրականացվի դեռ հայտնի չէ։ Բայց խնդիրը հրատապ է, և հազարավոր կոնդեցիներ սպասում են իրենց բնակության պայմանների բարելավմանը գոնե այս իշխանության օրոք։ Կոնդի մասին հաջորդ հրապարակումներում, հուսանք, կխոսենք արդեն իրականացման պատրաստ նախագծի մասին։