Այս ամառ մեկնարկել է «Պոլ Էլյուարի Տուն Ֆրանկոֆոնիայի Կենտրոն» նախագծի շինարարությունը։ Նախագիծն իրականացնում է «Պորտալ» ճարտարապետական արվեստանոցը, իսկ ծրագիրն իրականացվում է Հայաստանի համահայկական հիմնադրամի և Արցախի կառավարության կողմից։ Տարածքը գտնվում է Ստեփանակերտ քաղաքի Թումանյան փողոցին կից՝ 2277 մ2 մակերեսով, Շառլ Ազնավուրի մշակույթի կենտրոնի հարևանությամբ։ Շենքը զբաղեցնում է 700 մ2 տարածք: Նախագիծը կատարված է ըստ ճարտարապետահատակագծային առաջադրանքի և գործող շինարարական նորմերի: Շինարարության ավարտը նախատեսվում է 2020թ.-ի ամռանը։ Ֆրանկոֆոնիայի Կենտրոնի անմիջապես հարևանությամբ նախատեսվում է կառուցել նաև ՏՏ դպրոց 450 աշակերտի համար և մատուռ: Ֆրանկոֆոնիայի կենտրոնը բաղկացած է երեք մասից՝ ոչ կոմերցիոն մաս, կոմերցիոն մաս և պարտեզ: Գլխավոր մուտքը կազմակերպված է Թումանյան փողոցից: Ծածկած միջանցքը կապ է հանդիսանում մայթի և պարտեզի միջև, որտեղից և կազմակերպված են կոմերցիոն և ոչ կոմերցիոն մասերի գլխավոր մուտքերը: Ունենք նաև երկրորդ մուտք, որը կազմակերպված է արևմտյան կողմից, այս մուտքին կից կազմակերպված են նաև ավտոկանգառներ: Գլխավոր մուտքին կից կտեղադրվի Պոլ Էլյուարի քանդակը: Բնականաբար, այս նախագծի շուրջ հետաքրքրությունը մեծ է։ Կենտրոնը բաղկացած է լինելու երեք մասից, որի շուրջ զրուցեցինք «Պորտալ» ճարտարապետական արվեստանոցի ճարտարապետ Սևակ Ասրյանի հետ։ -Սկսեմ ոչ կոմերցիոն մասից, այն կազմում է 488քմ։ Այս մասում տեղակայված է գլխավոր դահլիճը՝ 135 մ2 մակերեսով, 5մ առաստաղի բարձրությամբ։ Այն ունիվերսալ տրանսֆորմացվող դահլիճ է, որը շարժական միջնապատի միջոցով բաժանվում է երկու մասի՝ այստեղ կարելի է կազմակերպել բազմազան միջոցառումներ, փոխելով աթոռների և սեղանների դիրքերը։ Դահլիճը բացվող վիտրաժների միջոցով ունի ելք դեպի պարտեզ։ Նույն հարկի +600 նիշի վրա կազմակերպված են. նիստերի դահլիճ, դասասենյակ, գրադարան-դասասենյակ, հանդերձարան, սանհանգույց և տեխնիկական սենյակ: Երկրորդ հարկում կազմակերպված են երեք հյուրասենյակներ, որոնց պատշգամբները բացվում են դեպի Շառլ Ազնավուրի զբոսայգի: Հարկում նախատեսված է նաև տնօրենի կաբինետ, բացօթյա տեռաս և լվացքատուն: Իսկ կոմերցիոն մասի մակերեսը կազմում է 327 քմ։ Այստեղ կազմակերպված են ճաշասրահը՝ 127 մ2 մակերեսով, սպասարկող խոհանոցային մասով, որն ունի անմիջապես ելք դեպի պարտեզ և բացօթյա ճաշասրահ: Այս նիշի վրա կազմակերպված է նաև հացաբուլկեղենի պատրաստման և վաճառքի մասը, տեխնիկական սենյակ, հանդերձարան և սանհանգույցներ: Կոմերցիոն մասի ստորգետնյա հարկում նախատեսվում է մառան, որի մուտքը լինելու է պարտեզից: -Պարոն Ասրյան որքան գիտեմ, երրորդ մակերեսը հատկացված է պարտեզի համար, որքա՞ն տարածք է այն կազմելու և ինչպիսի՞ն է այն լինելու։ - Պարտեզի մակերեսը կազմում 850 քմ։ Պարտեզը կանաչապատ, ընդհարձակ տարածք է լինելու, որի կենտրոնական մասում լինելու է ջրային ոչ մեծ մակերես՝ շատրվաններով: Այստեղ նախատեսված է կազմակերպել տարբեր միջոցառումներ, ունենք նաև պերգոլաներով շվաքարան: Պարտեզը կից է նախագծվող ՏՏ դպրոցի տարածքին՝ իր սպորտային խաղադաշտով, որը կսպասարկի նաև ֆրանկոֆոնիայի կենտրոնին: Պարտեզում կտեղադրվեն փայտե 3 արձանիկներ: -Ին՞չ ոճի մեջ է կառուցվելու կենտրոնը։ -Նախագծի ճարտարապետությունը կատարված է ժամանակակից ոճով, տանիքները հարթ են, արտաքին հարդարման աշխատանքներում օգտագործված է տեղի բնական քար, տուֆ, փայտ, ապակի և մետաղ: Բնական նյութեր են օգտագործված նաև ինտերյերներում:

«Ստեփանակերտի կենտրոնում երկու նոր թաղամաս կկառուցվի»,- մեզ հետ հեռախոսազրույցում ասացին Ստեփանակերտի քաղաքապետարանից և նշեցին, որ աշխատանքները գտնվում են նախագծման փուլում։ «Շինությունները կառուցվելու են ժամանակակից բոլոր պահանջներին համապատասխան: Տիգրան Մեծ փողոցի վրա կառուցվող շենքերում նախատեսում ենք շինարարության համար օգտագործել սեյսմակայուն բարձիկներ, որոնք հուսալի են դարձնելու շենքի սեյսմակայունությունը: Նոր շենքերը լինելու են գազաֆիկացված: Բոլոր բնակարաններում տեղադրվելու են գազի ազդանշանային համակարգեր: Երկու նոր թաղամասերի տարածքների շինհարթակները արդեն պատրաստ են շինարարություն սկսելու համար: Ներկայումս աշխատանքները գտնվում են նախագծային փուլում: Շին աշխատանքները նախատեսված է ավարտին հասցնել 2020 թվականին», -մանրամասնել էր ԱՀ քաղաքաշինության նախարար Կարեն Շահրամանյանը՝ ընդգծելով, որ այդ բնակարանները քաղաքացիներին է տրամադրվելու հիփոթեքային նոր՝ ավելի մատչելի պայմաններով։ Թաղամասերից մեկը գտնվելու է փրկարարների ծառայության նախկին հասցեում։ Նախագծի հեղինակն է ռուսաստանաբնակ ճարտարապետ Մաքսիմ Աթայանցը։ Տիգրան Մեծ-Ալեք Մանուկյան խաչմերուկի հարևանությամբ գտնվող թաղամասի տարածքը կազմում է 3.5 hա: Այն կլինի ուրույն ոճով թաղամաս, հետաքրքիր լուծումներով: Ըստ նախագծի թաղամասը կառուցապատվելու է 7 և 9 հարկանի շենքերով։ Շենքերն ունենալու են սեյսմակայուն բարձիկներ և կառուցվելու են նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառմամբ։ ԱՀ քաղաքաշինության նախարարի խոսքերով․ «Նոր տեխնոլոգիաների օգտագործումը և կէժանացնի շինարարության արժեքը և մյուս կողմից ավելի հուսալի կլինի այդ շենքերի սեյսմիկ անվտանգությունը»։ Հարկ է նշել, որ կառուցվող թաղամասը չի խանգարի արդեն կանգուն բարձրահարկերին և ավելին, նույն սեյսմակայուն բարձիկներով կզինվեն նաև Տիգրան Մեծ փողոցի 9 հարկանի շենքերը։ Կարեն Շահրամանյանի խոսքերով առանց բնակիչներին տարհանելու արդեն իսկ կանգուն շենքերը հիմքերից ամրացվելու և տեղադրվելու են սեյսմակայուն բարձիկներ։ Այս քայլի արդյունքում մի քանի անգամ բարձրանալու է շենքերի սեյսմակայունությունը: Ահա այսպիսի մոտեցումներով է իրականացվում քաղաքաշինությունը Արցախում։ Հուսանք, որ նման տեխնոլոգիան կիրագործվի և մեզ մոտ, պատմագեղարվեստական արժեք ունեցող բնակելի շենքերի կյանքը երկարացնելու հարցում։ Կառուցվող շենքերում առկա բնակարանները ունենալու են հետևյալ մակերեսները՝ 2 սենյականոցները – մինչև 67 քմ, 3 սենյականոցները 80-96քմ և 4 սենյականոցները -110քմ: Հատակագծային լուծումներով, ընդհանուր առմամբ բնակարանները համալրված են լինելու առանձին խոհանոցներով և հյուրասենյակներով։ Երեք և չորս սենյականոց բնակարաններում նախատեսված են 2-ական սանհանգույցներ։ Երկրորդ բնակելի թաղամասը գտնվելու է շինանյութերի նախկին կոմբինատի տարածքում։ Թաղամասի նախագծմամբ է զբաղված «Պորտալ» ճարտարապետական արվեստանոցը։ Բնակելի թաղամասի տարածքը զբաղեցնում է մոտ 2.5 հա տարածք: Այն գտնվում է Թումանյան փողոցի հարակից տարածքում՝ սպայական թաղամասի հարևանությամբ: Նախատեսվում է հիմնականում ունենալ մինչև 5 հարկանի բնակելի շենքեր։ Արվեստանոցի ճարտարապետները կանաչ տարածքների կողմնակից են, ինչը և արտահայտվում է նախագծում։ Թաղամասը կառուցվելու է բակային համակարգով։ Ճարտարապետ Սևակ Ասրյանի խոսքով փորձել են կատարելագործել Թումանյան փողոցի սպայական թաղամասը․ «Երկկողմանի օրիենտացիայով կազմակերպված բնակարաններ են լինելու՝ այսինքն բնակարանների պատուհանները ուղղված են լինելու և՛ դեպի արտաքին փողոց և՛ դեպի բակային տարածք։ Նման մոտեցումը շատ կարևոր է և ինսոլյացիայի և բնակարանների օդափոխության համար»։ Այս մոտեցումը խորթ չէ մեր ճարտարապետությանը։ Ավելին, հիմնականում նման մոտեցմամբ են կառուցվել 19-20 դարերի բնակելի տները, ինչը ելնում էր մեր բնակլիմայական պայմաններից։ Կարևոր է նաև այն, որ Թումանյան փողոցի նոր թաղամասում կկառուցվեն անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներ՝ դպրոց, մանկապարտեզ։ Ճարտարապետի խոսքերով ․«Դպրոցը նախատեսված է մոտ 450-500 աշակերտի համար, իսկ մանկապարտեզը նախատեսված է 3 խմբի համար։ Մանկապարտեզը ընդհամենը մի քանի մետր հեռավորության վրա գտնվելու ընդհանուր թաղամասից»։ Շատ կարևոր հանգամանք է, որ նախատեսվող թաղամասերում բնակարանները կլինեն բավականին մատչելի։ Կառուցվող բյուջետային բնակարանները կլինեն առանց ավելորդ ճոխության։ Չնայած այդ հանգամանքի ԱՀ պետնախարար Գրիգորի Մարտիրոսյանը վստահեցնում է, որ դա չի նշանակում թե նորակառույցները կզիջեն գործող չափանիշներին․ «Կան մի քանի գնային տարբերակներ, որոնցից կընտրվի համեմատաբար մատչելի, համեստ և որակին համապատասխան շինանյութը, բայց բնական է, որ պետական վերահսկողություն է լինելու բացի հիմնական տեխնիկական հսկողությունից։ Այդ շենքերի բնակարանները միանշանակ կապահովեն անհրաժեշտ որակը, թող մեր քաղաքացիները լինեն անհոգ այդ տեսակետից»։ Բնակարանային պայմանների բարելավման համար կառավարությունը կյանքի է կոչել մատչելի հիփոթեքի ծրագիրը։ Առկա բնակարանային ֆոնդը հին է, իսկ նոր բնակարանների պահանջարկը շատ։ Կառավարություններում վստահ են, որ հիփոթեքի նոր կարգից կօգտվեն ավելի շատ ընտանիքներ: «Շեշտը դրվում է այսպիսի ծրագրի վրա և մենք համապատասխան ֆինանսական միջոցները նույնպես նախատեսել ենք պետական բյուջեում և այդ ծրագրի իրականացնողը կլինի Արցախի ներդրումային հիմնադրամը, որին ուղղվող միջոցները այս տարվա պետական բյուջեում ավելացվել են շուրջ 1,5 մլրդ դրամով»,- նշել էր Գրիգորի Մարտիրոսյանը։ Ստեփանակերտի նոր թաղամասերում կբնակվեն նաև կարգավիճակ ունեցող ընտանիքներ՝ նրանք ում նկատմամբ պետությունը պարտավորություն ունի։ Անկախ բնակիչների սոցիալական վիճակից բնակարանները կլինեն նույնատիպ։

Դեռ անցած տարվա հուլիսից «IDeA» հիմնադրամի հովանավորությամբ, Tim Flynn Architects ճարտարապետական արվեստանոցի կողմից սկսվել են Շուշի քաղաքի վարչական տարածքի կենտրոնական հատվածում գտնվող իրանական «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնման աշխատանքները: Գուցե շատերի համար անհասկանալի լինի Շուշիում այդ ծրագրի իրականացումը, քանի որ տարիներ շարունակ Ադրբեջանը քանդում և ավիրում է բոլոր տիպի քրիստոնեական պատմամշակութային արժեքները: Այս ֆոնի վրա «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնումը յուրօրինակ «ապտակ» է ադրբեջանական քանդող քաղաքականությանը և առավել ընդգծում է հայ ժողովրդի հարգանքը բոլոր ազգերի մշակույթների նկատմամբ: Այո, մշակույթը, ճարտարապետական արժեքները ազգություն չունեն, քանի որ համամարդկային նշանակություն ունեն: Ինչ խոսք, յուրաքանչյուր կառույցի վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է լայնածավալ ուսումնասիրություներ: Այս առումով «IDeA» հիմնադրամը լուրջ աշխատանքներ է իրականացրել և վերականգնողական աշխատաքներին զուգահեռ ուսումնասիրությունները շարունակվում են: Բնականաբար վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է տվյալ շինության խորքային հետազոտություն: Այդ նպատակով կատարվել է համալիրի կրող և պատող կոնստրուկցիաների թե՛ ակնադիտական և թե՛ գործիքային հետազննում: Աշխատանքային խումբը ակնադիտական հետազննման ընթացքում ողջ համալիրի տարածքով բացել է դիտախորշեր և դիտահորեր, որոնք հետազոտման լայն հնարավորություն են տվել: Հուշարձանի և նրա կոնստրուկտիվ լուծումների ուսումնասիրության նպատակով համարակալվել են առանցքները, կազմվել են դիտահորերի փորման նախագծեր, երկրաբանական հետազննման շրջանակներում գրունտից վերցվել են փորձանմուշներ, փորվել հորատանցքեր, կատարվել են տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներ, ինչպես նաև մանրամասն քարտեզագրվել են հուշարձանի վրա առկա ճաքերը, անջատվածքները և տեղային փլուզվածքները: Ուսումնասիրվել են նաև համալիրի բակում առկա տապանաքարերը: Մի խոսքով աշխատանքային խումբը կարճ ժամանակահատվածում իրականացրել է բազմապլանային ծավալուն աշխատանքներ: Հարկ է նշել, որ հուշարձանային համալիրի վերականգման կոնստրուկտիվ լուծումները տրվել են Միլանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ինժեներ Լորենցո Յուրինաի կողմից, ով իր մեծ լուման է ունեցել այս հուշարձանի վերականգման գործում: Նշենք, որ մզկիթի կառուցումից որոշ ժամանակ անց, բակի հյուսիս-արևմտյան հատվածում կառուցված հոգևոր դպրոց-մեդրեսեի ուսումնասիրության համար բացել են 50 դիտախորշեր և դիտահորեր: Մանրակրկիտ ուսումնասիրության արդյունքում շենքի վիճակը գնահատվել է անբավարար, քանի որ ամբողջությամբ բացակայում է դպրոցի երկրորդ հարկի ծածկը` տանիքածածքի հետ միասին: Բացակայում են նաև գլխավոր ճակատի կողմից փայտե պատշգամբները, որոնցից ներկայումս պահպանված են միայն փայտե հեծանների խարսխման բնիկները: Այժմ անդրադառնանք մզկիթի շենքի ծավալատարածական լուծումներին: Մզկիթը բաղկացած է մի քանի հատվածից, որոնք կառուցված են տարբեր ժամանակահատվածներում: Մզկիթի արևելյան և արևմտյան կողմերում վեր են խոյանում 2 մինարեթ: Ինչպես և ընդունված է այդ տիպի շինությունների համար, այստեղ նույնպես մինարեթները պատված են աղյուսե զարդանախշերով: Հուշարձանի ճակատային մասը սրբատաշ է, կամարակապ սրահով: Բակից քարե աստիճանները բարձրանում են դեպի եռակամար սրահը, որի կենտրոնական մասում գտնվում է հիմնական մուտքը: Մուտքի աջ և ձախ մասերում եղել են ևս երկու փոքրիկ դռներ: Շենքի հիմնական ծավալը ՝ աղոթասրահը, հատակագծում ունի ուղղանկյունաձև տեսք՝ 17.5 x 17.0 մ չափսերով: Այն կառուցված է կրող պատերով, ներքին շուրջկամարային շրջանակներով և աղյուսե կամարագմբեթային կոնստրուկտիվ համակարգով: Աղոթասրահի ներքին տարածությունը իրականացված է երկայնական ուղղղությամբ քառաթռիչք, իսկ լայնական ուղղությամբ եռաթռիչք կամարաշարերով, որոնք սրահի կենտրոնական մասում հենվում են 6 միջանկյալ սյուների վրա, իսկ պատերին կից հենվում են երկայնական և լայնական պատերին ուղղահայաց 1.6մ երկարությամբ լայնական մույթերին: Շենքի ներսում երկայնական ուղղությամբ ամբողջ երկայնքով ձգվում է անտրեսոլային հարկ, որոնց մուտքը իրականացվում է գլխավոր ճակատին հարող մինարեթների պարուրաձև աստճանավանդակներից: Սրահի ողջ երկայնքով անտրեսոլային հարկի տակ կառուցված են 2 մետր լայնությամբ թվով 4 խուցեր, որոնց միջին բարձրությունը հատակի նիշից կազմում է 2.85 մետր: Անտրեսոլային հարկի 4 հատվածամասերի կապը իրականացվում է անցումով, որի վերնածածկը իրականացված է աղյուսե ծրարաձև թաղածածկով: Աղոթասրահի ծածկը իրականացված է 9 աղյուսե շարվածքով գմբեթներից, որոնք խորհրդային տարիներին վերականգման աշխատանքների արդյունքում արտաքնապես ծածկվել են պողպատե թիթեղով իրականցված լանջավոր տանիքով: Թաղերը նախկինում արտաքինից ջրամեկուսացված են եղել 30մմ հաստությամբ կրասվաղով, որոնց մնացորդները հետազննման ընթացքում տրամադրվել են լաբորատոր ուսումնասիրության: Շենքը կառուցված է անկանոն կրաքարերից միդիս տիպի շարվածքով՝ կրավազե շաղախով: Ի տարբերություն աղոթասրահի, նախամուտքը կաուցվել է ավելի ուշ և սրբատաշ քարերով: Շենքի գլխավոր ճակատը հատակագծում ունի ուղանկյուն ձև՝ 11.5 մ x 3.8 մ չափսերով: Նախամուտքը բաղկացած է մեկ կիսանկուղային և մեկ վերգետնյա հարկերից: Կիսանկուղային հարկը բաղկացած է 2 հատվածից, որոնք գտնվում են ճակատի եզրային թռիչքներում և ունեն արտաքին գետնափոր աստիճաններ և վերնափեղկեր: Նախամուտքի ծածկը իրականացված է կամարաթաղային համակարգով, որոնք հենվում են նախամուտքի սյուների վրա լայնական ուղղությամբ կառուցված կամարաշարերին: Տանիքի ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ նախամուտքի թաղերը մասամբ հենվում են աղոթասրահի գլխավոր ճակատի պատին: Նախամուտքին կից և աղոթասրահի արևմտյան և արևելյան ճակատների հարթությամբ վեր են խոյանում զույգ մինարեթներ, որոնք նախամուտքից բաժանված են հստակ դեֆորմացիոն կարով: Հատակագծում, մինչև շենքի քիվի նիշը, մինարեթներն ունեն ուղղանկյունաձև տեսք , քիվից վեր աշտարակները բարձրանում են շրջանաձև շարվածքով և գնալով նեղանում են: Աշտարակների կոնստրուկտիվ համակարգը իրագործված է արտաքին շրջանաձև կրող պատերից, ներքին շրջանաձև լայնական հատվածի հոծ միջուկից և արտաքին պատերը միջուկի հետ կապող պարուրաձև աստիճանավանդակից: Աստիճանավանդակները ունեն միջանկյալ հարթակներ, որոնց միջով, ինչպես վերը նշվեց, իրականացվում էր անցում դեպի աղոթասրահի անտրեսոլային հարթակներ: Աջակողմյան մինարեթի աստիճանավանդակից կա ելք դեպի տանիքի հարթությունը: Հետազննման հետևանքով կատարվել է աշտարակների կոնստրուկտիվ չափագրում, ինչի արդյունքում մերկացման շաղափման եղանակով կատարվել է ճարտարապետական չափագրման համար դժվար մատչելի կոնստրուկտիվ տարրերի և նրանց լայնական հատվածների չափսերի ճշգրտումներ: Ըստ արխիվային լուսանկարների մինարեթները նախկինում ավարտվել են շրջանաձև ծածկված պատշգամբներով, որոնք չեն պահպանվել: Հիմքերին կից կատարած ուսումնասիրությամբ աշխատանքային խումբը բացահայտել է մի շարք նշանակալի հանգամանքներ, որոնցից կարևորը դա գլխավոր ճակատի և մինարեթների կառուցման ժամանակային տարբերությունն է: Հետազննման ընթացքում իրականացված տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներով հատուկ սարքավորման օգնությամբ որոշվել է շենքի և զույգ մինարեթների ազատ տատանումների պարբերության մեծությունը, ինչի արդյունքում պարզվել է, որ մինարեթների սեփական տատանումների պարբերությունները զգալիորեն տարբերվում են իրարից մոտ 3 անգամ: Սա ինքնին հետաքրքիր փաստ է և մասնագետները չեն բացառում, որ դա հավանաբար հետևանք է Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում ձախ մինարեթի առավել շատ հրթիռակոծման, ինչի հետևանքով կրող պատերում գոյացել են ճաքեր և միկրոճաքեր: Մզկիթի շենքի կառուցումը ըստ պատմական աղբյուրների սկսվել է 1755 թվականին, որից հետո վերանորոգվել է 1768 և 1825 թվականներին: Չնայաց այդ վերականգման աշխատանքներին, շենքի շինարարությունն ամբողջովին ավարտվել է 120 տարի հետո, ճարտարապետ Քերբալա Սեֆի Խանի կողմից, ով աշխատել է գլխավոր ճակատի ողջ նախագծի վրա: Խորհրդային իշխանության տարիներին` 1924-1972 թթ., մզկիթը օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, իսկ 1972-1988 թթ. գործել է որպես պատմա-երկրագիտական թանգարան: