Դեռ անցած տարվա հուլիսից «IDeA» հիմնադրամի հովանավորությամբ, Tim Flynn Architects ճարտարապետական արվեստանոցի կողմից սկսվել են Շուշի քաղաքի վարչական տարածքի կենտրոնական հատվածում գտնվող իրանական «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնման աշխատանքները: Գուցե շատերի համար անհասկանալի լինի Շուշիում այդ ծրագրի իրականացումը, քանի որ տարիներ շարունակ Ադրբեջանը քանդում և ավիրում է բոլոր տիպի քրիստոնեական պատմամշակութային արժեքները: Այս ֆոնի վրա «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնումը յուրօրինակ «ապտակ» է ադրբեջանական քանդող քաղաքականությանը և առավել ընդգծում է հայ ժողովրդի հարգանքը բոլոր ազգերի մշակույթների նկատմամբ: Այո, մշակույթը, ճարտարապետական արժեքները ազգություն չունեն, քանի որ համամարդկային նշանակություն ունեն:

Ինչ խոսք, յուրաքանչյուր կառույցի վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է լայնածավալ ուսումնասիրություներ: Այս առումով «IDeA» հիմնադրամը լուրջ աշխատանքներ է իրականացրել և վերականգնողական աշխատաքներին զուգահեռ ուսումնասիրությունները շարունակվում են: Բնականաբար վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է տվյալ շինության խորքային հետազոտություն: Այդ նպատակով կատարվել է համալիրի կրող և պատող կոնստրուկցիաների թե՛ ակնադիտական և թե՛ գործիքային հետազննում: Աշխատանքային խումբը ակնադիտական հետազննման ընթացքում ողջ համալիրի տարածքով բացել է դիտախորշեր և դիտահորեր, որոնք հետազոտման լայն հնարավորություն են տվել: Հուշարձանի և նրա կոնստրուկտիվ լուծումների ուսումնասիրության նպատակով համարակալվել են առանցքները, կազմվել են դիտահորերի փորման նախագծեր, երկրաբանական հետազննման շրջանակներում գրունտից վերցվել են փորձանմուշներ, փորվել հորատանցքեր, կատարվել են տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներ, ինչպես նաև մանրամասն քարտեզագրվել են հուշարձանի վրա առկա ճաքերը, անջատվածքները և տեղային փլուզվածքները: Ուսումնասիրվել են նաև համալիրի բակում առկա տապանաքարերը: Մի խոսքով աշխատանքային խումբը կարճ ժամանակահատվածում իրականացրել է բազմապլանային ծավալուն աշխատանքներ: Հարկ է նշել, որ հուշարձանային համալիրի վերականգման կոնստրուկտիվ լուծումները տրվել են Միլանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ինժեներ Լորենցո Յուրինաի կողմից, ով իր մեծ լուման է ունեցել այս հուշարձանի վերականգման գործում:

Նշենք, որ մզկիթի կառուցումից որոշ ժամանակ անց, բակի հյուսիս-արևմտյան հատվածում կառուցված հոգևոր դպրոց-մեդրեսեի ուսումնասիրության համար բացել են 50 դիտախորշեր և դիտահորեր: Մանրակրկիտ ուսումնասիրության արդյունքում շենքի վիճակը գնահատվել է անբավարար, քանի որ ամբողջությամբ բացակայում է դպրոցի երկրորդ հարկի ծածկը` տանիքածածքի հետ միասին: Բացակայում են նաև գլխավոր ճակատի կողմից փայտե պատշգամբները, որոնցից ներկայումս պահպանված են միայն փայտե հեծանների խարսխման բնիկները:

Այժմ անդրադառնանք մզկիթի շենքի ծավալատարածական լուծումներին: Մզկիթը բաղկացած է մի քանի հատվածից, որոնք կառուցված են տարբեր ժամանակահատվածներում: Մզկիթի արևելյան և արևմտյան կողմերում վեր են խոյանում 2 մինարեթ: Ինչպես և ընդունված է այդ տիպի շինությունների համար, այստեղ նույնպես մինարեթները պատված են աղյուսե զարդանախշերով: Հուշարձանի ճակատային մասը սրբատաշ է, կամարակապ սրահով: Բակից քարե աստիճանները բարձրանում են դեպի եռակամար սրահը, որի կենտրոնական մասում գտնվում է հիմնական մուտքը: Մուտքի աջ և ձախ մասերում եղել են ևս երկու փոքրիկ դռներ:

Շենքի հիմնական ծավալը ՝ աղոթասրահը, հատակագծում ունի ուղղանկյունաձև տեսք՝ 17.5 x 17.0 մ չափսերով: Այն կառուցված է կրող պատերով, ներքին շուրջկամարային շրջանակներով և աղյուսե կամարագմբեթային կոնստրուկտիվ համակարգով: Աղոթասրահի ներքին տարածությունը իրականացված է երկայնական ուղղղությամբ քառաթռիչք, իսկ լայնական ուղղությամբ եռաթռիչք կամարաշարերով, որոնք սրահի կենտրոնական մասում հենվում են 6 միջանկյալ սյուների վրա, իսկ պատերին կից հենվում են երկայնական և լայնական պատերին ուղղահայաց 1.6մ երկարությամբ լայնական մույթերին: Շենքի ներսում երկայնական ուղղությամբ ամբողջ երկայնքով ձգվում է անտրեսոլային հարկ, որոնց մուտքը իրականացվում է գլխավոր ճակատին հարող մինարեթների պարուրաձև աստճանավանդակներից: Սրահի ողջ երկայնքով անտրեսոլային հարկի տակ կառուցված են 2 մետր լայնությամբ թվով 4 խուցեր, որոնց միջին բարձրությունը հատակի նիշից կազմում է 2.85 մետր: Անտրեսոլային հարկի 4 հատվածամասերի կապը իրականացվում է անցումով, որի վերնածածկը իրականացված է աղյուսե ծրարաձև թաղածածկով: Աղոթասրահի ծածկը իրականացված է 9 աղյուսե շարվածքով գմբեթներից, որոնք խորհրդային տարիներին վերականգման աշխատանքների արդյունքում արտաքնապես ծածկվել են պողպատե թիթեղով իրականցված լանջավոր տանիքով: Թաղերը նախկինում արտաքինից ջրամեկուսացված են եղել 30մմ հաստությամբ կրասվաղով, որոնց մնացորդները հետազննման ընթացքում տրամադրվել են լաբորատոր ուսումնասիրության: Շենքը կառուցված է անկանոն կրաքարերից միդիս տիպի շարվածքով՝ կրավազե շաղախով: Ի տարբերություն աղոթասրահի, նախամուտքը կաուցվել է ավելի ուշ և սրբատաշ քարերով: Շենքի գլխավոր ճակատը հատակագծում ունի ուղանկյուն ձև՝ 11.5 մ x 3.8 մ չափսերով: Նախամուտքը բաղկացած է մեկ կիսանկուղային և մեկ վերգետնյա հարկերից: Կիսանկուղային հարկը բաղկացած է 2 հատվածից, որոնք գտնվում են ճակատի եզրային թռիչքներում և ունեն արտաքին գետնափոր աստիճաններ և վերնափեղկեր: Նախամուտքի ծածկը իրականացված է կամարաթաղային համակարգով, որոնք հենվում են նախամուտքի սյուների վրա լայնական ուղղությամբ կառուցված կամարաշարերին: Տանիքի ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ նախամուտքի թաղերը մասամբ հենվում են աղոթասրահի գլխավոր ճակատի պատին: Նախամուտքին կից և աղոթասրահի արևմտյան և արևելյան ճակատների հարթությամբ վեր են խոյանում զույգ մինարեթներ, որոնք նախամուտքից բաժանված են հստակ դեֆորմացիոն կարով: Հատակագծում, մինչև շենքի քիվի նիշը, մինարեթներն ունեն ուղղանկյունաձև տեսք , քիվից վեր աշտարակները բարձրանում են շրջանաձև շարվածքով և գնալով նեղանում են: Աշտարակների կոնստրուկտիվ համակարգը իրագործված է արտաքին շրջանաձև կրող պատերից, ներքին շրջանաձև լայնական հատվածի հոծ միջուկից և արտաքին պատերը միջուկի հետ կապող պարուրաձև աստիճանավանդակից: Աստիճանավանդակները ունեն միջանկյալ հարթակներ, որոնց միջով, ինչպես վերը նշվեց, իրականացվում էր անցում դեպի աղոթասրահի անտրեսոլային հարթակներ: Աջակողմյան մինարեթի աստիճանավանդակից կա ելք դեպի տանիքի հարթությունը: Հետազննման հետևանքով կատարվել է աշտարակների կոնստրուկտիվ չափագրում, ինչի արդյունքում մերկացման շաղափման եղանակով կատարվել է ճարտարապետական չափագրման համար դժվար մատչելի կոնստրուկտիվ տարրերի և նրանց լայնական հատվածների չափսերի ճշգրտումներ: Ըստ արխիվային լուսանկարների մինարեթները նախկինում ավարտվել են շրջանաձև ծածկված պատշգամբներով, որոնք չեն պահպանվել: Հիմքերին կից կատարած ուսումնասիրությամբ աշխատանքային խումբը բացահայտել է մի շարք նշանակալի հանգամանքներ, որոնցից կարևորը դա գլխավոր ճակատի և մինարեթների կառուցման ժամանակային տարբերությունն է: Հետազննման ընթացքում իրականացված տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներով հատուկ սարքավորման օգնությամբ որոշվել է շենքի և զույգ մինարեթների ազատ տատանումների պարբերության մեծությունը, ինչի արդյունքում պարզվել է, որ մինարեթների սեփական տատանումների պարբերությունները զգալիորեն տարբերվում են իրարից մոտ 3 անգամ: Սա ինքնին հետաքրքիր փաստ է և մասնագետները չեն բացառում, որ դա հավանաբար հետևանք է Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում ձախ մինարեթի առավել շատ հրթիռակոծման, ինչի հետևանքով կրող պատերում գոյացել են ճաքեր և միկրոճաքեր:

Մզկիթի շենքի կառուցումը ըստ պատմական աղբյուրների սկսվել է 1755 թվականին, որից հետո վերանորոգվել է 1768 և 1825 թվականներին: Չնայաց այդ վերականգման աշխատանքներին, շենքի շինարարությունն ամբողջովին ավարտվել է 120 տարի հետո, ճարտարապետ Քերբալա Սեֆի Խանի կողմից, ով աշխատել է գլխավոր ճակատի ողջ նախագծի վրա: Խորհրդային իշխանության տարիներին` 1924-1972 թթ., մզկիթը օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, իսկ 1972-1988 թթ. գործել է որպես պատմա-երկրագիտական թանգարան: