Խորհրդային Միության փլուզումից հետո մեր քաղաքներում մնացին գործարանների բազմաթիվ լքված տարածքներ։ Վերջին շրջանում նկատվում է դրանք նոր ձևաչափով ու նշանակությամբ արդիականացնելու, վերաիմաստավորելու և «կենդանացնելու» միտում։ Այդպիսի մի լքված տարածք է Դիլիջանի հացի նախկին գործարանը։ Այն մոտ ապագայում կվերափոխվի «ALLUR» բնակելի համալիրի։ Նախագիծը հեղինակել է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը։ «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը ոգևորությամբ ընդունեց լքված տարածքը վերակառուցելու առաջարկը, բայց վերջնական գոհացուցիչ արդյունքի համար շատ, երբեմն հուսահատեցնող դժվարությունների միջով անցավ։ «Մեր մոտեցումն էր արժևորել հինը, պահպանել պատմական կերպարը, ավելացնել նոր լուծումներ, որոնք հակասական չեն լինի, այլ կընդգծեն առավելությունները։ Բայց դժվար էր գործարանի հնամաշ, անցած դարի չափանիշներով կառուցված շենքը համապատասխանեցնել նոր պահանջներին։ Ու եթե չլինեին պատվիրատուն, որը դիլիջանցի է, նրա համառությունն ու խանդավառությունը, այս նախագիծն այսօր չէինք ունենա»,-ներկայացնում է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի ավագ ճարտարապետ Նարեկ Ներսիսյանը։ Տավուշի հացի նախկին գործարանը, որը հաց է մատակարարել ամբողջ մարզին, Դիլիջանի Շամախյան փողոցում է, զբաղեցնում է 13.000 մ²։ Մի փոքր մեկուսացած է քաղաքի անցուդարձից ու աղմուկից, ունի բարձր դիրք, ինչի շնորհիվ նաև՝ հրաշալի տեսարան դեպի քաղաքը և Դիլիջանի արգելոցի գեղատեսիլ բնությունը։ Միևնույն ժամանակ այն մոտ է քաղաքի հիմնական ենթակառուցվածքներին: «Ստորակետը», իր մոտեցման համաձայն, փորձել է պահպանել շենքի գնահատելի կողմերը և դրան ավելացնել նորն այնպես, որ այն, հակադրության մեջ մտնելով, նոր շունչ հաղորդի կառույցին։ Կառուցվելիք բնակելի համալիրում պահպանվել են գործարանին բնորոշ կերպարը, հիմնական համաչափությունները և կոնստրուկտիվ կմախքը, արդի սեյսմիկ նորմերին համապատասխանեցնելու համար կատարվել են ամրացումներ,, պահպանվել է ներքին կոլորիտը, գործարանային շունչն ու մասշտաբայնությունը։ Բնակելի նոր համալիրում կհառնի երեք կառույց` գործարանի վերակառուցվող շենքը՝ իր երկու մասնաշենքերով՝ մեկը երեք, մյուսը հինգ հարկանի, առանձին միահարկ կառույց ու նոր բնակելին։ Վերակառուցվող գործարանի ճակատային լուծումներում պահպանվել են գործարանի ճարտարապետությանը հատուկ մեծ բացվածքները: Այստեղ մի պատին փոխարինում է պատուհանը, որը ստեղծում է անմիջական կապ արտաքին աշխարհի հետ ու հնարավորություն տալիս ավելի մոտ լինել բնությանը։ «ALLUR»-ում բոլոր բնակարաններն ունեն այդպիսի պանորամային պատուհաններ։ Գործարանի շենքը բաղկացած է երկու մասնաշենքից՝ արտադրական և վարչական։ Վարչական մասը հինգ-հարկանի է, իսկ արտադրամասն ունի 3 հարկ։ Եռահարկ մասնաշենքում հարկերի բարձրությունը 5,5-6 մ է, որն, ըստ Նարեկ Ներսիսյանի, օգտագործվել է ի շահ նախագծի․ «Նախատեսել ենք անտրեսոլային կիսահարկեր բոլոր բնակարաններում։ Դրանք նախագծվել են կա՛մ որպես լիարժեք ննջասենյակներ, կա՛մ բաց, փոքր ծավալի ննջարաններ։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր բնակարանում տարբեր լուծումներով անտրեսոլային կիսահարկերի շնորհիվ մեկ խորանարդի մեջ ավելի շատ եռաչափ տարածություն ենք շահել»։ Շենքի տանիքում լինելու է 4 պենտհաուս․ եռանկյունաձև կառույցներ, որոնք ասես առանձնատներ լինեն շենքի վրա։ Այդ հավելյալ ծավալները նման են երկթև տանիքներով դիլիջանյան տնակների: Դրանք, ճիշտ է, շեղվում են շենքի ընդհանուր մոտեցումից, բայց նաև շատ համահունչ են։ Պենտհաուսներն ունեն իրենց առանձին բակերը։ Առանձնացված բակային տարածք և առանձին ելք բնակարանից դեպի սեփական բակ կունենան նաև առաջին հարկի բնակարանները։ Գործարանի երկու մասնաշենքում միասին կլինի 64 բնակարան՝ հարդարված ժամանակակից լոֆթ ոճով։ Վերակառուցված շենքերի դիմաց կկառուցվի նոր բնակելի շենք։ Այն կլինի հացի գործարանի շենքի նման և կձևավորի մեկ ընդհանուր, համահունչ միջավայր։ Նորակառույցը լինելու է հինգհարկանի և ունենալու է նույն ապակեպատ խորանարդաձև արտաքին հարդարումը, պենտհաուսները՝ տանիքին, բայց ոչ երկթև կտուրներով, որովհետև այստեղ արդեն հնի հետ հակադրություն ստեղծելու խնդիր չի դրվել։ Իհարկե նոր բնակելին, ըստ ավագ ճարտարապետի, նախագծվել է ավելի թեթև ու մեկ շնչով։ Այստեղ կլինի 35 բնակարան։ Բնակելի շենքերը գրավիչ առաջարկ ունեն ֆրիլանսերների, արտահաստիքային աշխատողների համար, որոնք աշխատում են տնից։ Նրանց համար շենքերում նախատեսվել են աշխատանքային քո-վորքինք (coworking) տարածքներ։ Գործարանի մյուս՝ միահարկ հին շինությունը վերափոխվելու է մարզաշենքի՝ լողավազանով, մեծ մարզասրահով, յոգայի, մերսման սրահներով, շոգեբաղնիքով։ Կկառուցվեն նաև բասկետբոլի, ֆուտբոլի և մարզումների բացօթյա խաղահրապարակներ։ Այն մասին, որ սա նախկինում եղել է հացի գործարանի շենք, նախ կհիշեցնի անունը՝ «ALLUR», նաև՝ հենց գործարանի շենքում կգործի փուռ, որն իր շուրջը կտարածի նոր թխված տաք հացի անուշաբույրը։ Հացի հետ կապված կրակի ու ջերմության զգացումը կփոխանցվի ներքին ու արտաքին լուսավորության միջոցով, որը կլինի տաք գույների մեջ։ Նորակառույց հինգհարկանի շենքի դիմաց կկառուցվի կիսանկուղային ավտոկայանատեղի, որի վրա կստեղծվի խաղահրապարակ ու հանգստի գոտի։ «ALLUR» բնակելի համալիրի զբաղեցրած 13 000 քառակուսի մետրից 9 700-ը լինելու է կանաչապատ: «Ընդհանրապես համալիրի տարածքը հագեցած է լինելու բնակիչների հանգստի ու ժամանցի համար նախատեսված գոտիներով ու տաղավարներով։ Դրանք կնպաստեն, որ նոր համալիրում պահպանվեն բակային մտերիմ ու ջերմ հարաբերություններն ու ավանդույթները։ Այստեղ, հացի փռից բացի, կգործեն նաև սրճարան և խանութ։ Ըստ էության՝ համալիրում ստեղծվում է ջերմ, հյուրընկալ ու դրական միջավայր, որտեղ ապրելը հարմար է ու բերկրալի»,- ասում է Նարեկ Ներսիսյանը։
Գյումրու Երկաթուղայինների մշակույթի տան, նույն Սևյանի մշակույթի պալատի ճարտարապետական դիզայնի կոնցեպտը ներկայացվել է Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնին (World Architecture Festival 2022) և անցել է եզրափակիչ փուլ «Կրթություն» և «Քաղաքաշինություն» ենթակարգում: Կոնցեպտը մշակել է կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը (NEUF ճարտարապետական արվեստանոց) «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ։ Հայկական ճարտարապետության այս նշանակալի երևույթի մասին ստորև։ Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնն (World Architecture Festival 2022) անցկացվում է արդեն 15 տարի։ Այստեղ ներկայացվում են ճարտարապետական գլուխգործոցներ աշխարհի տարբեր անկյուններից։ Յուրաքանչյուր փառատոնին ներկայացվում է մոտ 500 նախագիծ, որոնք հանձնաժողովի անդամները հեղինակների ներկայությամբ գնահատում ու քննարկում են տեղում։ Այստեղ ցուցադրվում և ներկայացվում են աշխարհի նորարարական լավագույն ճարտարապետական և դիզայներական նախագծերը։ Եվ Գյումրիի Երկաթուղայինների մշակույթի տան կամ Սևյանի մշակույթի պալատի շենքի վերականգնման նախագծի կոնցեպտը այդ ցանկում է: Հիշեցնենք, որ «Բալետ 2021» հիմնադրամը նախաձեռնել էր «Խառատյան կատարողական արվեստի կենտրոն» ծրագիրը: Սևյանի մշակույթի պալատի կիսավեր շենքի մասին խոսելիս Ազատ Շիշմանյանը (NEUF Architect(e)s, Montreal), որը բազմաթիվ միջազգային մրցանակների դափնեկիր է, շեշտում է այս վայրի յուրահատուկ ձգողականությունը։ Շենքը գտնվում է Գյումրիի երկաթուղային կայարանի հարևանությամբ։ Այդ տարածքը նախկինում բանուկ վայր է եղել, սակայն 1988-ի երկրաշարժից հետո ավերվել ու լքվել է։ Եվ նախագիծը կանադահայ ճարտարապետը մշակել է «մոխիրից բարձրացող փյունիկ» մոտեցմամբ: Իսկ երկաթուղային կայարանին մոտ գտնվելու փաստը նախագծի հեղինակները խորհրդանշական են համարում Հայաստանի մշակութային կապը համաշխարհային արվեստի հետ ամրապնդելու առումով։ Կենտրոնն իր նորարարական և բազմաֆունկցիոնալ ենթակառուցվածքներով հանդերձ կպահպանի հնի հետ կապը՝ միակ կանգուն հատվածի՝ նեոկլասիկ ոճի մեջ կառուցված ֆասադի շնորհիվ։ «Նախագիծը մշակութային ժառանգության շարունակականությունը պահպանելու և ապագա փոխանցելու մասին է»,- ասում է Շիշմանյանը: Քարե ֆասադից ներս տեղադրվելու են ժամանակակից երկրաչափական ծավալներ: Ամենամեծը՝ օվալաձև ծավալը, 500 հոգու համար նախատեսված ներկայացումների սրահն է լինելու։ Կլինեն նաև՝ 175 շարժական տեղով բազմաֆուկցիոնալ փոքր դահլիճ, պատերասրահ-ցուցասրահ, իսկ համերգային դահլիճը կծառայի նաև որպես պրոֆեսիոնալ աուդիո ձայնագրման ստուդիա, միջոցառումների բազմաֆուկցիոնալ սրահ, գրադարան, որը կլինի նաև կրթական ծրագրերի սրահ, վիզուալ էֆեկտների և 3D/Motion Capture ստուդիա, պարային և երաժշտական 3 փորձասրահ, VIP բացօթյա հանգստասենյակ, 9 հանդերձարան, սրճարան-հուշանվերների խանութ, բուրմունքի լաբորատորիա, գրասենյակներ, դեկորների և բեմական հագուստի արտադրամաս, տպարան, տեղեկատվական կենտրոն-տոմսարկղ, սննդի և գինու համտեսման տաղավար, առևտրային կրպակներ և վարձակալության կետեր։ Կենտրոնը շրջապատված կլինի հանրային վերականգնվող այգիով։ Կատարողական արվեստի կենտրոնում կանցկացվեն փառատոններ, օպերային և բալետի ներկայացումներ, հումորի թատրոն (Stand-up), համերգներ, կինոդիտումներ, հանրային միջոցառումներ, տոնավաճառներ և ցուցահանդեսներ։ Կգործեն պարարվեստի ակադեմիա՝ կատարողների և բեմադրող-խորեոգրաֆների ծրագրով, և կրթական ծրագրեր։ Կկազմակերպվեն գիտաժողովներ, սեմինարներ, աշխատարաններ, վերապատրաստման դասընթացներ և այլն: Նախատեսվում է ստեղծել Գյուրջիևի անվան հումանիտար գիտությունների և շարժման գիտա-հետազոտական կենտրոն։ Կլինի նաև DanceAbility՝ ծրագիր հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար։ Ծրագրի հիմնադիրը և գեղարվեստական ղեկավարը ՀՀ ժողովրդական արտիստ Ռուդոլֆ Խառատյանն է, ծրագրի հիմնադիր տնօրենը՝ Լիլիթ Պետրոսյանը։ Գլխավոր ճարտարապետը Կանադայից Ազադ Շիշմանյանն է (NEUF Architects, Montreal), իսկ տեղական գործընկերը՝ «Ստորակետ» ճարտարապետական ստուդիան։ Հիմնվելով ճարտարապետական նախնական նախագծի վրա, որը գտնվում է լրամշակման փուլում՝ 2022-2026 թթ. ժամանակահատվածում ծրագրի նախագծման, շինարարական և մասնագիտական սարքավորումներով համալրման արժողությունն է 5 311 750 000 ՀՀ դրամ: Ծրագրի շնորհիվ քաղաքի այս լքված հատվածը կվերակենդանանա։ Այս մասին Ա. Շիշմանյանն ասում է. «Նպատակն է քաղաքի այս հատվածում հավաքվելու տարբեր առիթներ ստեղծել մարդկանց համար. հանրային-մշակութային վայր, որտեղ ամեն օր կլինի դասընթաց, համերգ կամ փառատոն։ Մեկը դասի կգա, մյուսը՝ ներկայացման, մյուսն էլ՝ այգում զբոսնելու։ Մենք ուզում ենք ունենալ խնամքով ստեղծված մի այնպիսի տարածք, որը կոգեշնչի քաղաքի մյուս բնակիչներին»: Իսկ չոգևորվել անհնար է, երբ գտնվում ես մի շենքում, որի նախագիծը Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնի մասնակից է եղել։ Փառատոնը կկայանա Լիսաբոնում` 2022 թ. նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 2-ը։
