Գյումրու Երկաթուղայինների մշակույթի տան, նույն Սևյանի մշակույթի պալատի ճարտարապետական դիզայնի կոնցեպտը ներկայացվել է Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնին (World Architecture Festival 2022) և անցել է եզրափակիչ փուլ «Կրթություն» և «Քաղաքաշինություն» ենթակարգում: Կոնցեպտը մշակել է կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը (NEUF ճարտարապետական արվեստանոց) «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ։ Հայկական ճարտարապետության այս նշանակալի երևույթի մասին ստորև։ Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնն (World Architecture Festival 2022) անցկացվում է արդեն 15 տարի։ Այստեղ ներկայացվում են ճարտարապետական գլուխգործոցներ աշխարհի տարբեր անկյուններից։ Յուրաքանչյուր փառատոնին ներկայացվում է մոտ 500 նախագիծ, որոնք հանձնաժողովի անդամները հեղինակների ներկայությամբ գնահատում ու քննարկում են տեղում։ Այստեղ ցուցադրվում և ներկայացվում են աշխարհի նորարարական լավագույն ճարտարապետական և դիզայներական նախագծերը։ Եվ Գյումրիի Երկաթուղայինների մշակույթի տան կամ Սևյանի մշակույթի պալատի շենքի վերականգնման նախագծի կոնցեպտը այդ ցանկում է: Հիշեցնենք, որ «Բալետ 2021» հիմնադրամը նախաձեռնել էր «Խառատյան կատարողական արվեստի կենտրոն» ծրագիրը: Սևյանի մշակույթի պալատի կիսավեր շենքի մասին խոսելիս Ազատ Շիշմանյանը (NEUF Architect(e)s, Montreal), որը բազմաթիվ միջազգային մրցանակների դափնեկիր է, շեշտում է այս վայրի յուրահատուկ ձգողականությունը։ Շենքը գտնվում է Գյումրիի երկաթուղային կայարանի հարևանությամբ։ Այդ տարածքը նախկինում բանուկ վայր է եղել, սակայն 1988-ի երկրաշարժից հետո ավերվել ու լքվել է։ Եվ նախագիծը կանադահայ ճարտարապետը մշակել է «մոխիրից բարձրացող փյունիկ» մոտեցմամբ: Իսկ երկաթուղային կայարանին մոտ գտնվելու փաստը նախագծի հեղինակները խորհրդանշական են համարում Հայաստանի մշակութային կապը համաշխարհային արվեստի հետ ամրապնդելու առումով։ Կենտրոնն իր նորարարական և բազմաֆունկցիոնալ ենթակառուցվածքներով հանդերձ կպահպանի հնի հետ կապը՝ միակ կանգուն հատվածի՝ նեոկլասիկ ոճի մեջ կառուցված ֆասադի շնորհիվ։ «Նախագիծը մշակութային ժառանգության շարունակականությունը պահպանելու և ապագա փոխանցելու մասին է»,- ասում է Շիշմանյանը: Քարե ֆասադից ներս տեղադրվելու են ժամանակակից երկրաչափական ծավալներ: Ամենամեծը՝ օվալաձև ծավալը, 500 հոգու համար նախատեսված ներկայացումների սրահն է լինելու։ Կլինեն նաև՝ 175 շարժական տեղով բազմաֆուկցիոնալ փոքր դահլիճ, պատերասրահ-ցուցասրահ, իսկ համերգային դահլիճը կծառայի նաև որպես պրոֆեսիոնալ աուդիո ձայնագրման ստուդիա, միջոցառումների բազմաֆուկցիոնալ սրահ, գրադարան, որը կլինի նաև կրթական ծրագրերի սրահ, վիզուալ էֆեկտների և 3D/Motion Capture ստուդիա, պարային և երաժշտական 3 փորձասրահ, VIP բացօթյա հանգստասենյակ, 9 հանդերձարան, սրճարան-հուշանվերների խանութ, բուրմունքի լաբորատորիա, գրասենյակներ, դեկորների և բեմական հագուստի արտադրամաս, տպարան, տեղեկատվական կենտրոն-տոմսարկղ, սննդի և գինու համտեսման տաղավար, առևտրային կրպակներ և վարձակալության կետեր։ Կենտրոնը շրջապատված կլինի հանրային վերականգնվող այգիով։ Կատարողական արվեստի կենտրոնում կանցկացվեն փառատոններ, օպերային և բալետի ներկայացումներ, հումորի թատրոն (Stand-up), համերգներ, կինոդիտումներ, հանրային միջոցառումներ, տոնավաճառներ և ցուցահանդեսներ։ Կգործեն պարարվեստի ակադեմիա՝ կատարողների և բեմադրող-խորեոգրաֆների ծրագրով, և կրթական ծրագրեր։ Կկազմակերպվեն գիտաժողովներ, սեմինարներ, աշխատարաններ, վերապատրաստման դասընթացներ և այլն: Նախատեսվում է ստեղծել Գյուրջիևի անվան հումանիտար գիտությունների և շարժման գիտա-հետազոտական կենտրոն։ Կլինի նաև DanceAbility՝ ծրագիր հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար։ Ծրագրի հիմնադիրը և գեղարվեստական ղեկավարը ՀՀ ժողովրդական արտիստ Ռուդոլֆ Խառատյանն է, ծրագրի հիմնադիր տնօրենը՝ Լիլիթ Պետրոսյանը։ Գլխավոր ճարտարապետը Կանադայից Ազադ Շիշմանյանն է (NEUF Architects, Montreal), իսկ տեղական գործընկերը՝ «Ստորակետ» ճարտարապետական ստուդիան։ Հիմնվելով ճարտարապետական նախնական նախագծի վրա, որը գտնվում է լրամշակման փուլում՝ 2022-2026 թթ. ժամանակահատվածում ծրագրի նախագծման, շինարարական և մասնագիտական սարքավորումներով համալրման արժողությունն է 5 311 750 000 ՀՀ դրամ: Ծրագրի շնորհիվ քաղաքի այս լքված հատվածը կվերակենդանանա։ Այս մասին Ա. Շիշմանյանն ասում է. «Նպատակն է քաղաքի այս հատվածում հավաքվելու տարբեր առիթներ ստեղծել մարդկանց համար. հանրային-մշակութային վայր, որտեղ ամեն օր կլինի դասընթաց, համերգ կամ փառատոն։ Մեկը դասի կգա, մյուսը՝ ներկայացման, մյուսն էլ՝ այգում զբոսնելու։ Մենք ուզում ենք ունենալ խնամքով ստեղծված մի այնպիսի տարածք, որը կոգեշնչի քաղաքի մյուս բնակիչներին»: Իսկ չոգևորվել անհնար է, երբ գտնվում ես մի շենքում, որի նախագիծը Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնի մասնակից է եղել։ Փառատոնը կկայանա Լիսաբոնում` 2022 թ. նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 2-ը։

Երկրաշարժից հետո 30 և ավելի տարիներ անխնամ մնացած հայտնի զբոսայգին վերականգնվում է: Ինչ՞ հետաքրքիր վերափոխություններ են սպասվում այգու հյուրերին: Մեկ այգի՝ տարբեր անուններ Կրուգի սադ, Անտառի սադ, Անտառավան, որովհետև շրջակա անտառի բնական շարունակությունն է եղել, Տեքստիլի սադ` տեքստիլի գործարանի մոտ գտնվելու պատճառով, Երիտասարդական այգի. ուսանողների ժամանցի վայր էր (այս նյութը կարդացող տարիքային տարբեր շերտերի գյումրեցիներ իրենց սիրելի այգու այլ անուններ էլ կհիշեն): 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը խլեց այգու ուրախությունն ու փոխեց նշանակությունը. այստեղ իրենց ժամանակավոր տնակներով տեղափոխվեցին բազմաթիվ գյումրեցի անօթևան ընտանիքներ: Այգին վերածվեց տնակային ավանի և կորցրեց իր ֆունկցիոնալ նշանակությունը։ Վերակառուցումից հետո այգին կարտացոլի բարեկամության և երախտագիտության խորհուրդը՝ ուղղված բոլոր այն երկրներին և մարդկանց, որոնք 1988 թ.-ի ավերիչ երկրաշարժից հետո օգնության ձեռք մեկնեցին քաղաքին և տուժած բնակչությանը։ 80-ից ավելի հայտ՝ աշխարհի տարբեր երկրներից՝ Բարեկամության այգին վերականգնելու համար Քաղաքի առօրյան առանց իր գլխավոր զբոսայգու լիարժեք լինել չի կարող: Եվ «Զբոսաշրջության և քաղաքաշինության» (TUF) բարեգործական հիմնադրամը նախաձեռնեց այն վերակառուցելու ծրագիրը: Այգու դիզայն-կոնցեպտը մշակելիս հաշվի առնվեցին քաղաքացիների թանկ հուշերն ու առաջարկները, որ և՛ պահպանվի այգու հին ձգողական շունչը, և՛ լինեն ինքնատիպ նոր լուծումներ: Այգու ռեկրեացիոն ենթակառուցվածքի տարրերի ճարտարապետական լուծումների միջազգային մրցույթին գրանցվեց 84 հայտ՝ 16 երկրից և 37 քաղաքից: Մրցույթի հիմքում դրված էր նաև տարբեր ազգերի և երկրների բարեկամության և համագործակցության գաղափարը: Արդյունքում «Ստանդարտ ճարտարապետական տարրեր» և «Յուրօրինակ ճարտարապետական տարր» անվանակարգերում հաղթող է ճանաչվել IND Architects-ը, որի նախագծի հիման վրա տարածքում կստեղծվեն Վերնիսաժի տաղավարներ և Այգեգործության դպրոցը: Իսկ «Փոքր ճարտարապետական ձևեր» անվանակարգում հաղթած SULIMAN, RAKOVSKAYA & SOFOYAN ստուդիայի նախագծով այգում կտեղադրվեն հատուկ նստարաններ: Այգում կլինեն նաև Գյումրիի պատմությանն ու մշակույթին բնորոշ տարրեր, օրինակ՝ քաղաքային դռների և պատուհանների դիզայնը հիշեցնող դետալներ և նստարանների զարդանախշեր, որոնք կմշակեն տեղի արվեստագետները՝ Արտուշ Կոշտոյանը, խաչքարագործ Նարինե Փոլադյանը և այլոք: Հին ու ծանոթ այգու նոր, բայց հարազատ շունչը Եվ այսպես, ինչ՞ է մեզ սպասում նոր շունչ ստացող այգում: Սկսենք մուտքից: Այգու պաշտոնական մուտքը նախկին Շիրակ հյուրանոցի դիմաց էր, որտեղ դեռ կանգուն են մուտքի կամարները: Դրանք կպահպանվեն, պարզապես գյումրեցի արվեստագետներն ամեն տարի կմշակեն մուտքի կամարների ձևավորման նոր լուծումներ։ Տարածքի մի հատվածը մանկական հիվանդանոցին, մյուսը՝ բնակելի շենքերին է մոտ: Գոտևորումն այնպես է արվել, որ պասիվ հանգստի տարածքները հարում են հիվանդանոցին, իսկ ակտիվ գոտին՝ խաղահրապարակներն ու սպորտային տարածքները՝ բնակելի շենքերին, ավելի հասանելի դառնալով ընտանիքների համար։ Այգին կունենա մարզահրապարակ իր ենթակառուցվածքներով, մանկական խաղահրապարակ ու ատրակցիոններ, ջրամբար կամ արհեստական լճակ, կլինի նաև սահադաշտ ձմեռային ժամանցի համար: Նորույթը և այգու առանցքային մասը կկազմեն Վերնիսաժը՝ իր 25 ինքնատիպ ցուցասրահ-տաղավարներով: Կկառուցվի Այգեգործական դպրոց: Նոր լուծումներով բացօթյա բեմահարթակ Բարեկամության այգու վերակառուցման ծրագրով նախատեսված է կառուցել նաև նոր բացօթյա բեմահարթակ։ Կառուցվող նոր բեմը սրճարանի հետ միասին կլինի այգու կենտրոնական հրապարակում: Ընդարձակ բեմը շրջապատված կլինի կանաչապատ տարածքով, կերևա բեմի հետևում գտնվող բլրի շարունակությունը։ Բեմի ծածկը կազմված կլինի թեթև առագաստատիպ հովանոցներով։ Բեմի մոտ նաև նախատեսված է կառուցել դիմահարդարման սենյակ, ինչպես նաև տեխնիկան և գործիքները պահելու համար առանձին տարածքներ։ Այգու որոշ օբյեկտների շինարարությունը նախատեսվում է ավարտին հասցնել այս տարվա սեպտեմբերի կեսին, որից հետո զբոսայգին բաց կլինի գյումրեցիների և քաղաքի հյուրերի համար։ Իսկ 2023 թ. աշնանը նախատեսվում է շահագործման հանձնել ամբողջ զբոսայգին։ Բարեկամության այգու ծրագրի շրջանակում Հայաստանում առաջին անգամ մշակվել է մասնակցային դիզայն-կոնցեպտ, և այգին վերակառուցվում է տեղի բնակիչների ակտիվ ներգրավվածությամբ: Վերականգնված Բարեկամության այգին կզարգացնի քաղաքի ենթակառուցվածքները՝ կամուրջ հանդիսանալով Գյումրիի պատմական կենտրոնի՝ Կումայրիի, և արդյունաբերական ու բնակելի թաղամասերի միջև:

Վերջերս մեծ թափ են հավաքում ներդրումային ծրագրերը Երևանի քույր քաղաք` մեր հանրապետության մշակութային օջախ Գյումրիում։ Ըստ Գյումրու քաղաքապետարանի ֆեյսբուքյան էջի՝ Գյումրիում կկառուցվի «Դիստրիկտ» էկո թաղամաս: Ներդրողը Թոդդ Ֆաբաքերն է Նյու Յորքից, որը ներկայացնում է «Դիջիթըլ Փոմըգրանեթ» ընկերությունը։ Գյումրու ավագանու նիստում մայիսի 14-ին հաստատված պայմանագրով ծրագրի իրականացման համար ընկերությանը տրամադրվելու է 21 հա տարածք՝ «Ուռի Գունդ» նախքին զորամասը։ Տարածքը գտնվում է քաղաքի ծայրամասային թաղամասերից մեկում։ «Ընկերությունը դիմել էր մեզ տարածքի տրամադրման առաջարկով։ Ծրագիրը ներկայացվեց ավագանուն, որի որոշմամբ այդ հողատարածքը հատկացվեց ընկերությանը կանաչ քաղաք կառուցելու համար։ Կնքվեց համաձայնագիր, որը դարձավ ծրագրի մեկնարկի առաջին քայլերը։»,- մեզ հետ հեռախոսազրույցում նշեց Գյումրու քաղաքապետի մամուլի խոսնակ Սոնա Առաքելյանը։ Ըստ նախագծի նախատեսվում է կառուցել էկո տեխնո թաղամաս` քաղաքին կից։ Նշենք, որ տարածքում առկա է ստորգետնյա ջրերից առաջացած լիճ, որը ընդգրկվելու է նախագծի մեջ, բացի այդ նախատեսվում է համալրել տարածքը մի շարք այգիներով և լճերով։ Թաղամասում նախատեսում են ստեղծել նաև տարածքներ ՏՏ ոլորտի սթարթափ ընկերությունների համար։ Գործող առաջին սթարթափներն են՝ «Թվային մետաքսի ճանապարհ» (Digital Silk Road) հայ-չինական կենտրոնը, ՏրիվիաՄատիկ (TriviaMatic) մոբայլ և վեբ հավելվածները, «Ինգլիշ Բենտո» (English Bento) ուսուցման կառավարման համակարգը, Կոմմպրո Փիար Փլեններ (Commpro PR Planner) հարթակը, «ՍիքՅունիք» (SeekUnique) վեբկայքի ձևանմուշները առցանց առևտրի համար և «Ֆարմֆրեշ» (FarmFresh) խելացի գյուղատնտեսության տեխնոլոգիան: «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնադրամի տնօրեն Գայանե Ղանդիլյանի հետ հեռախոսազրույցից տեղեկացանք, որ ավագանուն ներկայացված էսքիզում նախագծային աշխատանքների մեկնարկից հետո կարող են փոփոխություններ մտցվել և լրամշակվել, քանի որ առաջիկայում այդ հատվածում իրականացվելու են հետազոտական աշխատանքներ․ «Նախագծային աշխատանքների մեկնարկը դեռ տրված չի։ Ավագանուն մենք ներկայացրեցինք նախատեսվող թաղամասի կոնցեպտը, այսինքն այն, թե ինչ ենք նախատեսում իրականցնել։ Պարզ է, որ հետազոտական աշխատանքներից հետո այդ էսքիզից շեղումներ կլինեն։ Այս պահին տարածքում ընթանում են գեոդեզիական, ջրերի հետազոտության աշխատանքները։ Բացի այդ, փաստաթղթային հարցեր ունենք՝ պետք է պայմանագիր կնքել, տարածքի կարգավիճակը փոխել, որից հետո գեոլոգիան կիրականացվի, ինչպես նաև պետք է որոշվի գոյություն ունեցող շենքերի վթարայնության աստիճանը և այլն»։ Նշենք, որ ծրագիրը նախատեսված է կյանքի կոչել փուլային եղանակով՝ առաջին երեք տարիների ընթացքում վերակառուցվելու են տարածքում գոյություն ունեցող շինությունները: «Դիստրիկտ» թաղամասն ըստ ամենայնի լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուր կդառնա Գյումրու բյուջեի համար, քանի որ վերը նշված տարածքը ընկերությանը տրամադրվել է վարձակալությամբ։ Ինչ խոսք՝ վարձակալությունը նման ծրագրերի դեպքում ընդունված մոտեցում է, սակայն մեզ հետաքրքեց, թե Գյումրու «Ուռի գունդ» տարածքը քանի տարով է վարձակալությամբ հանձնվում ընկերությանը։ «Դա դեռ հայտնի չէ։ Մենք այժմ հուշագրի հիման վրա պիտի կնքենք պայմանագիր, որի մեջ ավելի մանրամասն կետերով նշված կլինի թե քանի տարով ենք վարձակալում և երբ ենք դիմելու գնման համար։ Սակայն մեր գեր նպատակն է այդ տարածքը ձեռք բերել առաջնային գնորդի իրավունքով, այսինքն՝ գնենք այն։ Բայց առաջիկա 3 տարում մենք կաշխատենք վարձակալության հիմունքներով։ Միևնույն ժամանակ շինարարական աշխատանքները պատրաստվում ենք հնարավորինս շուտ սկսել և ավարտին հասցնենք առաջին փուլը, որպեսզի քաղաքապետարանը վստահ լինի որ մեր կողմից գործնական աշխատանք է արվում»։ Ինչ խոսք՝ ներդրումային ծրագրերը քաղաքաշինության զարգացման կարևոր գործոններից են, որոնք ներկայացնում են քաղաքի կյանքի յուրովի էտապները։ Սակայն այդ ամենը պետք է արվի գոյություն ունեցող քաղաքիշինական պատկերի համատեքստում։ Ամեն բնակավայր ունի իր դարերի ընթացքում կազմավորված հիմքերը: Ինչպես և շենքը, այդպես էլ բնակավայրը սերտ կապված է այդ հիմքերի հետ։ Հիմքերի թուլացումը բերում է քաղաքի ավիրմանը և ինքնության կորստին։ Ամեն մի քաղաքի, բնակավայրի հիմքում ընկած են լուրջ քաղաքաշինական աշխատանքներ և օրենքներ։ Այդ օրենքներն են, որ ստեղծում են մարդկանց բնակվելու համար հարմարավետ արհեստական միջավայր, որտեղ հաշվի է առնվում տեղանքը իր աշխարհագրական դիրքով, ռելևֆով, էսթետիկ ներուժով, բնական պայմաններով, բնակչության և ազգի մենտալիտետով։ Ցավոք, Հայաստանում քաղաքաշինության այս հիմքերը մոռացված են, այն փոխարինվում է կետային շինարարությամբ, ինչը ոչ միայն քանդում է քաղաքների ամբողջական պատկերը՝ անսամբլը, այլև լուրջ անհարմարություններ է ստեղծում և բացասական ազդեցություն է թողնում մարդկանց կենցաղի, մտածողության և հոգեբանության վրա։ Վերլուծելով վերը նշվածը՝ հասկանալի է դառնում, որ հատկապես պատմական քաղաքներում որևէ նախագիծ իրականացնելը պահանջում է մշակութային, պատմական, քաղաքաշինական, հնագիտական, լուրջ, պրոֆեսիոնալ, խորը ուսումնասիորւթյուններ, որոնց հիման վրա արդեն իսկ կկազմվի էսքիզային նախագիծը և կտրամադրվի ճարտարապետանախագծային առաջադրանքը։ Արդյո՞ք արվել են նման հետազոտություններ, թե ոչ՝ հատկապես հնագիտական բնագավառում․ «Նման ուսումնասիրություներ դեռև չեն իրականացվում։ Տարածքի վարձակալությունից հետո, երբ որ գեոլոգիական աշխատանքներ կիրականացվեն, արդեն պեղումները ևս կնախատեսվեն։ Իրականում մենք աշխատելու ենք Գյումրիի քաղաքապետարանի գլխավոր ճարտարապետ Հենրիկ Գասպարյանի, ինչպես նաև ճարտարապետ-դիզայներ Անի Ենոքյանի հետ, ովքեր ուսումնասիրություններ են իրականացնելու, որպեսզի պարզ լինի, թե Գյումրիին բնորոշ ի՞նչ դետալներ, ատրիբուտներ կունենանք Դիստրիկտում։ Սակայն մեծ հաշվով մենք չենք կրկնելու պատմական քաղաքի ոճը, այսինք այն տարբերվելու է նրանից, ինչ զբոսաշրջիկը տեսնելու է քաղաքի կենտրոնում։ Նոր թաղամասը ավելի ժամանակակից, մոդեռն տեսք է ունենալու, բայց պարտադիր Գյումրուն բնորոշ դետալների արտացոլանք լինելու են մեր բրեդինգի մեջ։ Յուրաքանչյուր կաֆե, ռեստորան կամ որևէ բիզնես, որը ծավալվելու է այդ տարածքում, պետք է համապատասխանի Դիստրիկտի բրենդինգին,- նշեց «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնդրամի տնօրենը։ Հիշեցնենք, որ Գայանե Ղանդիլյանը իր հարցազրույցներից մեկում նշել էր, որ նախագծային աշխատանքների մեկնարկը նախատեսվում է հունիս-հուլիս ամիսներին։ Մեզ հետ զրույցում նա հստակեցրեց, որ դա վերաբերվում է հետազոտական աշխատանքներին, իսկ բուն աշխատանքային գծագրի կազման ժամանակահատվածը դեռևս հստակեցված չէ։ Սակայն այս պահին հստակ է, որ թաղամասում կառուցվող շինությունների հարկայնությունը լինելու է մաքսիմում երկու հարկ։ Ամբողջ 21հա տարածքի կառուցապատումը կտևի մոտ 10 տարի։ «Ինչպես նշեցի՝ այժմ փաստաթղթային հարցեր կան։ Մինչև շին թույլտվություն ստանանք, կարծում եմ մոտ 3 ամիս կտևի, դրանից հետո 3 տարվա մեջ առաջին փուլը կավարտենք։ Աշխատանքները սկսելու ենք կենտրոնական հատվածից, որտեղ հիմնականում գոյություն ունեցող շենքերն են։ Նախատեսվոմ է դրանք վերակառուցել և ընդլայնել»,- ճշտեցինք Գայանե Ղանդիլյանից։ Հիշեցնենք, որ այսօրվա Գյումրի քաղաքի կենտրոնը հիմնականում կառուցվել է 19-դ դարի երկրորդ կեսին, իսկ հետագայում կառուցված շինությունները ներդաշնակ են պատմական կառուցապատմանը։ Նման պատկեր հնարավոր է եղել ստանալ, քանի որ հեղինակները քաղաքի կենտրոնը և հարակից տարածքները դիտարկել են որպես քաղաքաշինական համալիր հուշարձան, ինչը ավարտուն և հարուստ տեսք է պարգևել քաղաքին։ Նշենք որ «Կումայրի» պետական պատմաճարտարապետական արգելոց թանգարանը պատմական քաղաքների վերակառուցման համալիր մոտեցմամբ է մշակվել։ Նախագծի հեղինակներն են եղել ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշյանը, Ավետիկ Միրիջանյանը և Սասուն Գրիգորյանը։ Ցավոք նման ուսումնասիրություներ ոչ միայն մեր օրերում չեն արվում, այլև հաշվի չեն առնվում կառուցվող և արդեն իսկ կանգուն շինությունների փոխկապակցությունը։ Թե որքանով նշված ծրագրի շրջանակներում հնարավոր կլինի ստանալ ժամանակակից, բայց ներդաշնակ միջավայր, կխոսենք, երբ նախագիծը պատրաստ կլինի։ Այս պահին ուրախացնողն այն է, որ Դիստրիկտ թաղամասում նախատեսվող շինությունների հարկայնության սահմանափակման ճիշտ ընտրություն է արված։

Հայաստանի «մարզաքաղաք» Գյումրիում, որտեղ սպորտը կենսակերպ է, իսկ չեմպիոն դառնալը «գրիպի վարակի նման մի բան» (ինչպես սիրում են կատակել գյումրեցիք), կկառուցվի մեծ սպորտային համալիր, որի նմանը չկա տարածաշրջանում: Նոր մարզահամալիրը կրելու է աշխարհի եռակի, Եվրոպայի հնգակի չեմպիոն, եվրոպական խաղերի և Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր Արթուր Ալեքսանյանի անունը: Մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, մարզադաշտ, մարզահրապարակներ և վազքուղիներ. բոլորը մեկ մարզահամալիրում Գյումրիում գտնվող հունահռոմեական ըմբշամարտի մարզադպրոցը, որը կրում է Արթուր Ալեքսանյանի անունը, գտնվում է անմխիթար վիճակում: Կառավարության որոշմամբ այն ոչ թե կվերանորոգվի, այլ կտեղափոխվի նոր մարզահամալիր, որը կրկին կրելու է Հայաստանի պատիվը առաջնակարգ մրցաշարերում միշտ բարձր պահած մարզիկի անունը: Գյումրու քաղաքապետարանը մարզահամալիրի կառուցման համար հատկացրել է Անի թաղամասին հարակից մոտ 10 հեկտար հողատարածք, որը համապատասխանում է տիպային մարզաբազա կառուցելու պահանջներին. մարզաբազա, որտեղ մարզահավաքներ կարող են անցկացվել գրեթե բոլոր ամառային մարզաձևերից: Մարզահամալիրը կունենա մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, բացօթյա մարզահրապարակներ, մարզադաշտ ու վազքուղիներ: Գևորգ Ալեքսանյանը՝ «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» տնօրենը, չեմպիոնի հայրը և մարզիչը, անձամբ մասնակցել է ճարտարապետական նախագծման աշխատանքներին, տարբեր առաջարկներ ներկայացրել շենքերի դիրքերի, մարզասրահների և հանդերձարանների ներքին մուտքերի հարմարավետ կազմակերպման մասին: Վաստակավոր մարզչի խոսքով նման մասշտաբի մարզական կառույց, որն ունենա միջազգային ժամանակակից չափանիշներին համապատասխան մարզադաշտ ու մրցումային դահլիճ, Հայաստանում չկա, ու այս մարզահամալիրը նշանակալի դեր է ունենալու ոչ միայն Գյումրու, այլ ամբողջ Հայաստանի մարզական կյանքում. այստեղ հնարավոր է լինելու կազմակերպել առաջնակարգ ու լայնամասշտաբ, անգամ միջազգային կարգի մրցաշարեր: Մարզադաշտն իրենից ներկայացնում է 105x68 մ գծանշման չափսերով ֆուտբոլի դաշտ, պարփակված 9 գծից բաղկացած օվալաձև ռետինե հատակով վազքուղով։ Մարզադաշտը լինելու է բնական խոտածածկով, դրենաժային հատուկ համակարգով: Մարզադաշտում կարող է տեղավորվել 1100 հանդիսական: Հանդիսականների տրիբունաների մի թևը կլինի ծածկի տակ: Կիսանկուղային հարկում նախատեսված են հանդերձարաններ, նախավարժանքի սենյակներ, լոգարաններ և ադմինիստրացիայի համար նախատեսված սենյակներ: Մարզադպրոցի շենքն ունենալու է ըմբշամարտի դահլիճ՝ 1220 մ² 30 մ թռիչքով 6 գորգ տեղավորելու հնարավորությամբ, և ծանրամարտի սրահ՝ բաղկացած 8 ծանրամարտի հարթակներից: Դահլիճն ու սրահը կունենան իրենց առանձին պահեստային հատվածներով և կանանց ու տղամարդկանց առանձնացված հանդերձարաններն ու ցնցուղարանները՝ 2-ական հանդերձարան: Մարզադպրոցի շենքում գործելու է մարմնամարզության սրահ, մերսման զոնա՝ բաղկացած մերսման սենյակից, շոգեբաղնիքից և հանդերձարաններից: Վարչական մասը կլինի երկրորդ հարկում: Մարզահամալիրի տարածքում կկառուցվեն նաև ֆուտբոլի, բասկետբոլի, վոլեյբոլի խաղահրապարակներ, մեծ թենիսի կորտեր և մարզասարքերով համալրված բաց մարզահրապարակ: Մարզահամալիրն ունենալու է նաև 25 մետրանոց լողավազան, որտեղ հնարավոր կլինի լողի պարապմունքներ անցկացնել: Հայաստանը կունենա մրցադահլիճ, որտեղ հնարավոր կլինի անցկացնել անգամ աշխարհի առաջնություններ Արթուր Ալեքսանյանի անվան մարզահամալիրի գլխավոր այցեքարտը, սակայն, լինելու է մրցումային դահլիճը, որը իր չափսերով, հարմարություններով, հագեցվածությամբ ու միջազգային բարձրակարգ չափանիշների համապատասխանությամբ լինելու է տարածաշրջանում միակը: Այն ունենալու է երկու կողմից տրիբունաներ՝ 1044 նստատեղով: 37 մետր թռիչքներով մետաղական կրող կոնստրուկցիաներով (ֆերմաներով) կառուցված դահլիճը աննախադեպ է լինելու իր ընդարձակությամբ ու լայնամասշտաբ մրցաշարեր կազմակերպելու համար ընձեռած հնարավորություններով: Այստեղ հնարավոր կլինի անցկացնել ծանրամարտի, բռնցքամարտի, ըմբշամարտի 4 ձևերի, խաղային մարզաձևերի՝ բասկետբոլի, վոլեյբոլի, մինի ֆուտբոլի բարձրակարգ մրցույթներ: Մրցութային դահլիճի շենքը և մարզադպրոցը կապված կլինեն միջանցքով: Մրցումային դահլիճն ունենալու է առանձին մուտք, նախասրահ ու սրճարան: Գևորգ Ալեքսանյանը եղել է առաջին մակարդակի մրցաշարեր ընդունած բազմաթիվ մրցումային դահլիճներում ու մարզաբազաներում, իր տեսածը, փորձն ու դիտարկումները փորձել է ներդնել նոր մարզահամալիրում, ու մասնավորապես մրցադահլիճում, որ այն լինի առավելագույնս հարմարավետ, հագեցած ու հզոր. «Մեր մրցութային դահլիճում հնարավոր կլինի անցկացնել ինչպես Եվրոպայի, այնպես էլ աշխարհի առաջնության մրցաշարեր: Եվրոպայի որոշ առաջնությունների ժամանակ մենք գոտեմարտել ենք անգամ սրանից փոքր դահլիճներում»: Մեծ թվով մարզիկներ հյուրընկալելու համար մարզահամալիրում կկառուցվի նաև հյուրանոց: Այն լինելու է V-աձև չորսհարկանի կառույց և ունենալու է 109 համար. յուրաքանչյուր հարկում 35-ական համար, չորրորդ հարկում չորս լյուքս համար: Հյուրանոցը կունենա հանգստի գոտի՝ բաղկացած տարբեր ֆունկցիոնալության սենյակներից. բիլիարդի, սեղանի թենիսի, համակարգչային խաղերի սրահ, սեղանի խաղերի սրահներ, ինչպես նաև սրճարան և շոգեբաղնիք: Ընդարձակ ճաշարանում միաժամանակ կկարողանան ճաշել 144 մարզիկներ: Մարզահամալիրի գլխավոր ճարտարապետ Անդրանիկ Պողոսյանը նշում է, որ իրենք մեկ սկզբունքով են առաջնորդվել. ստանալ մի կառույց, որը կլինի Անդրկովկասում միակը. «Ունենալով տեխնիկական առաջադրանք, հաշվի առնելով Գևորգ Ալեքսանյանի բոլոր նկատառումներն ու առաջարկները՝ ստացել ենք իր տեսակով Անդրկովկասում միակ մարզական կառույցի նախագիծ, որտեղ պահպանված են միջազգային պահանջվող բոլոր պարամետրերը, իսկ հարմարավետությունը թե՛ մարզիկների ու մարզիչների, թե՛ հյուրերի համար հասցված է առավելագույնի»: Մարզահամալիրի տարածքում կլինեն ավտոկայանատեղիներ: Համալիրի էլեկտրաէներգիան կապահովվի արևային մարտկոցներով: Շենքերի արտաքին հարդարման մեջ օգտագործվել է հիմնականում Գյումրուն բնորոշ սև տուֆը և սպիտակ չհղկված տրավերտինը: Այս երկու քարատեսակների համադրումով հետաքրքիր լուծումներ են ստացել: Իսկ որմնախարիսխը երեսպատված է լինելու բազալտե սալերով։ Հյուրանոցի և մարզադպրոցի մասնաշենքերի մուտքային ճակատներին նախագծված են ապակե հովարներ՝ տարբեր բարձրության թռիչքով մետաղաճոպանային կոնստրուկցիաներին հենված: Ծրագիրն իրակացվում է կառավարության ֆինանսավորմամբ: «Տարիներ շարունակ պարբերաբար առաջ է քաշվել մարզադպրոցի վերանորոգման հարցը, բայց այսօր կյանքի է կոչվում մի նախագիծ, որը քիչ է ասել, թե գերազանցել է մեր սպասումները: Գյումրին համարվում է սպորտային դարբնոց, և հենց դա է գնահատել կառավարությունը նման ներդրում անելով: Այս քաղաքը արժանի է ունենալ նման մարզահամալիր», -ասում է Գևորգ Ալեքսանյանը: «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» շինարարական աշխատանքների իրականացման համար հայտարարված մրցույթի արդյունքում հաղթող ընկերության հետ 2020 թ. դեկտեմբերի 29-ին արդեն կնքվել է պայմանագիր: Ծրագիրը իրականացնելու է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը ՀՀ պետական բյուջեից հատկացվող միջոցների շրջանակում:

Լենինականի Երկաթուղայինների մշակույթի պալատի շենքը, հետագայում Սևյանի մշակույթի պալատը, կառուցվել է 1926-ին և սկսել գործել 3 տարի անց` 1929-ից: Բացառիկ ոճով, ինքնատիպ ու ներքին հարդարմամբ, որմնանկարներով այս շինությունը 1988 թվականի երկրաշարժից հետո գործել է ևս երկու տարի և հրդեհից հետո աստիճանաբար դարձել է կիսավեր ու աղբով լցված: Շենքի վերականգնման բազմաթիվ ծրագրեր են եղել, բայց այդպես էլ մնացել թղթի վրա: Այս տարի վերջապես լուծվեց այս բացառիկ մշակութային օջախի ճակատագիրը: Բալետ 2021 հիմնադրամի և Գյումրիի քաղաքապետարանի միջև կնքվեց հուշագիր, որի համաձայն Սևյանի պալատը կվերակառուցվի և կգործի ավելի նորարարական և բազմապրոֆիլ ֆորմատով. այստեղ կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը։ Ծրագիրը մեկնարկել է որպես ենթադրամաշնորհ, որը իրականացվում է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության և Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի ՔՀ Կամուրջ ծրագրի շրջանակներում՝ Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ: Բալետ 2021 հիմնադրամի տնօրեն Լիլիթ Պետրոսյանը ապագա կառույցի մասին ասում է. «Այս արվեստի միջազգային կենտրոնի հիմնադրումը մեկնարկել է՝ Գյումրին կրթության, ստեղծարարության և փորձարարական ուսուցման ծրագրերի միջոցով «մտավոր դոմիկներից» ազատելու համար: Գյումրին գտնվում է աշխարհի խաչմերուկներին և երկաթուղային կայարանը դարպաս կհանդիսանա արվեստի միջոցով կապելու մեզ աշխարհի հետ և Գյումրիի միջոցով «աշխարհը» բերելու Հայաստան: Ծրագրի իրականացումը կխթանի նոր աշխատատեղերի ստեղծումը, տարածաշրջանային զբոսաշրջության, ենթակառուցվածքների, քաղաքաշինության, սոցիալական և մշակութային զարգացումը»: Սևյանի մշակույթի պալատի տարածքը, մոտ 1668 քառակուսի մետր մակերեսով շենքի հետ միասին հիմնադրամին է տրամադրվել 99 տարի անհատույց ժամկետով: Քաղաքապետարանը պարտավորություն է կրում մինչև շինարարության մեկնարկը պալատի տարածքն ազատել ապօրինի շինություններից և կրպակներից: Ապագա արվեստի կենտրոնի շինաշխատանքները կսկսվեն 2020 թվականի սեպտեմբերին և կտևեն 2 տարի: Մինչ այդ կմշակվի ապագա կառույցի նախագիծը: Նախագծային աշխատանքները կիրականացնի կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը կանադական NEUF ճարտարապետական արվեստանոցից «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ: Սևյանի մշակույթի պալատի վերականգնման նախագծում Ազատ Շիշմանյանը նախատեսում է պահպանել կանգուն մնացած ճակատամասը, պատերն ու կամարները, Ֆերդինանդ Մանուկյանի «Սասունցիների պարը» խճանկարը, իսկ նորարարական լուծումները կտեղափոխվեն շենքի մեջ: Ըստ նախնական կոնցեպտի վերականգնվելու է երկու հարկ՝ մոտ 3200 քմ տարածք, ճարտարապետական լուծումով շենքի մեկ հատվածում կավելանա նաև 3-րդ հարկ: Կենտրոնը լինելու է բազմաֆունկցիոնալ, այն ունենալու է երկու բեմից կազմված դահլիճ, որը կարող է տեղավորել շուրջ 500 մարդ, երեք ստուդիա, հանդերձարաններ, կոնֆերանսի սենյակ, գրադարան, ցուցասրահ, սրճարան-հուշանվերների խանութ: Կբարեկարգվի նաև շենքի շրջակա այգին։ Ըստ Ա. Շիշմանյանի կոնցեպտային առաջարկի կենտրոնի կառուցվածքը հնարավորություն կտա անցորդներին տեսնել, թե ինչ է կատարվում ներսում և զգալ այդ ստեղծարար տրամադրությունը: Ճարտարապետը նախատեսվող նախագծում կարևորում է հնի ու նորի երկխոսությունը. «Այնքան մեծ ներուժ կա այնտեղ. նախ՝ որպես գործառնական շինություն և երկրորդ, որպես կառույց, որն իր գոյությամբ ամբողջացնում է քաղաքը՝ իրար կապելով և վերակենդանացնելով քաղաքի անտեսված և լքված հատվածը: Մեր գաղափարն է առավելագույնս օգտագործել տարածությունը՝ դարձնելով այն ստեղծագործական կենտրոն այսօրվա և ապագայի համար»: Շիշմանյանը զգալի չափով ներգրավված է եղել Մոնրեալի համալսարանի հոսպիտալական կենտրոնի նախագծման աշխատանքներում: Այս նախագիծը միջազգային լայն ճանաչում է ստացել, արժանացել տարբեր մրցանակների: Այն ամենամեծ առողջապահական շինարարական նախագիծն է Հյուսիսային Ամերիկայում և ամենամեծ հիվանդանոցներից մեկը Կանադայում։ «Կառույցին վերևից նայելիս տեսնում ենք, թե ինչպես է այն փոխում քաղաքային լանդշաֆտը, բայց հետո դուք դանդաղ բացահայտում եք նոր բաներ, երբ մոտենում եք և ավելի մանրամասն եք ուսումնասիրում այն: Ամեն անգամ այցելելիս՝ նոր շերտեր եք բացահայտում։ Ինձ վրա Գյումրիի այս շինությունը ևս նույն տպավորությունն է թողնում: Հենց հիմա, անգամ երբ այն ավերակներում է, դուք կարող եք արդեն տեսնել, որ այս կառույցը շատ բան ունի առաջարկելու։ Գաղափարն է՝ առաջնորդվել այս մոտեցմամբ, և աշխատանքները շարունակել՝ հիմնվելով նրա բազմաշերտության և հարուստ փորձի վրա»,- ասում է Ազատ Շիշմանյանը։ Կենտրոնում կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը, որը կընդունի շուրջ 120 աշակերտի։ Արդեն իսկ կան պայմանավորվածություններ պարարվեստի մի շարք հայ և արտասահմանցի ներկայացուցիչների հետ, ովքեր դասավանդելու են կենտրոնում: Ըստ ճարտարապետ Շիշմանյանի յուրաքանչյուր շինություն պետք է ոգեշնչման աղբյուր դառնա: «Կարծում եմ` ցանկացած կառույց, անկախ իր նպատակային գործառույթից, եթե անգամ հիվանդանոց է, պետք է ոգեշնչի»: