Եթե ԿԳՄՍՆ-ն ֆինանսներ հատկացնի, ապա Երերույքի տաճարը կամրակայվի՝ պատմամշակութային արժեքը կպահպանվի։ Հնագույն Անի մայրաքաղաքից 5 կմ հեռու Ախուրյանի կիրճի ձախ ափին, Շիրակի մարզի Անիպեմզայի համայնքում գտնվող 4-6-րդ դդ կառուցված Երերույքի կիսավեր տաճարը կարող է ամրակայվել և պահպանել իր այսօրվա տեսքը, եթե իհարկե դրա համար միջոցներ հատկացվեն: Այն հսկա բազիլիկ է՝ կառուցված աստիճանաձև հիմքի վրա: 2016թ-ի մարտի 16-ին Երերույք հնագիտական հուշարձանը և Անիպեմզա գյուղն ընդգրկվել են 2015թ-ի Եվրոպայի «7 առավել վտանգված հուշարձանների» ցանկում: Մոտ մեկ ամիս առաջ ԿԳՄՍՆ-ի և Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի միջև կնքված պայմանագրի շրջանակներում մշակվել է Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման, Անիպեմզայի մշակույթի տան վերականգնման և փոքրիկ թանգարանի ստեղծման նախագծային աշխատանքների փաթեթը։ Ի՞նչ է նախատեսվում նախագծով և պեղումների ընթաքում ի՞նչ է հայտնաբերվել, այս մասին զրուցեցինք ՃՇՀԱՀ-ի ամբիոնի վարիչ, ճարտարապետության թեկնածու, դոցենտ, Հայաստանի ինժեներական ակադեմիայի ակադեմիական խորհրդական, պրոֆեսոր Էմմա Հարությունյանի հետ։ - Երերույքի տաճարի տարածքում կատարված բազմաթիվ պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են վաղ քրիստոնեական դամբարաններ ու քարանձավներ: Պեղումների ժամանակ տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նորածինների գերեզմաններ: Հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը 2011թ-ի պեղումներից հետո կարծիք է հայտնել, որ դա կապ ունի տաճարի բնույթի հետ: Քանի որ այն նվիրված է եղել սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որ Հիսուսի մկրտիչն է եղել, ապա մարդկանց պատկերացումներում նա թույլատրել է թաղել այստեղ դեռևս չմկրտված մանուկներին: Ինչ վերաբերվում է նախագծային աշխատանքներին, ապա այն իրականացրել ենք մեր մշտական գործընկերներ Միլանի Պոլիտեխնիկի, «Հայ մշակույթի ուսումնասիրման ու վավերագրման կենտրոնի» (Իտալիա) և «ՌՈՔԵՄՓ» մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային կենտրոնի (Իտալիա/Հայաստան) համապատասխան մասնագետների հետ: - Ի՞նչ մեթոդաբանությամբ է վերականգնման նախագիծն իրականացվել։ - Նախագծով փորձել ենք մեկտեղել հուշարձանների վերակագնման խորհրդային դպրոցից ժառանգած գիտելիքները և միջազգային լավագույն փորձը: Կարելի է ասել, որ մեզանում համատեղ աշխատանքի այս մեթոդաբանությամբ դեռ աշխատանք չկար արված: Ի դեպ ընդգծեմ, որ նախագծի վրա աշխատել են վաստակաշատ հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը, ով Երերույքում երկարամյա պեղումներ է իրակացրել ինչպես նաև ճարտարապետներ Գայանե Կազնատին, Նանար Քալանթարյանը, ճարտարագետ Լորենցա Պետրինին, ես՝ որպես ծրագրի համակարգող և այլոք: Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման նախագծի մշակման ընթացքում առաջնորդվել ենք Երերույքի տաճարի տարածքում նախկինում իրականացված գիտական և գործնական փորձից, մասնավորապես՝ Ալեքսանդր Սահինյանի, Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի, Հովհաննես Սանամյանի, Վահագն Գրիգորյանի, Ալպագո Նովելլոյի, Մարկո Լոկատելիի և այլ երախտավորների կողմից կատարած հետազոտություններով և չափագրություններով: Նախագիծն իրականցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի սահմանված միջազգային ստանդարտներին համապատասխան: - Տիկին Հարությունյան ինչո՞վ է առանձնահատուկ այս կառույցը ճարտարապետաշինարարական տեսանկյունից։ - Նախկինում կատարված պեղումների արդյունքներն ուսումնասիրելիս ինձ ոչ միայն զարմացրեց, այլև հիացրեց այն փաստը, որ հսկա տաճարը գրեթե հիմք չունի, կառուցված է իրար վրա դարսված երկու շարք փոքրաչափ քարերի վրա։ Սա վերլուծության համար լավ նյութ է: Բացի դրանից, այստեղ խաբուսիկ ևս մի բան կա. տաճարի գետնախարիսխի աստիճանները, որոնք առավելապես հեթանոսական տաճարներին են բնորոշ, ինչպիսին, օրինակ, Գառնու տաճարն է, այստեղ պատվանդան չեն հանդիսանում, այլ կառուցվել են թերևս տաճարին ավելի հանդիսավորություն և վեհություն հաղորդելու համար։ Նմանատիպ գետնախարիսխ ունեցել է նաև Երերույքի հետ ժամանակագրորեն ավելի հարազատ Տեկորի տաճարը։ Երերույքի համակառույցը դեռևս մնում է եզակի և առեղծվածային, ոչ միայն տաճարի հսկա մասշտաբայնությամբ և ծավալատարածական լուծումներով, այլև շրջակայքում բացահայտված կառուցվածքների իրական բովանդակությամբ և նշանակությամբ։ - Ուսումնասիրությունների արդյունքում ի՞նչ պարզվեց՝ տաճարը հեթանոսակա՞ն թե՞ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի շինություն է։ - Մենք 4-րդ դարից սկսած ունենք քրիստոնեական եկեղեցիներ, բայց Երերույքի բազիլիկը ներկայացնող այս ճարտարապետությունը մեզ մոտ այդքան տարածված չի եղել: Մեկ այլ կարծիք է եղել, որ այն նախկինում հեթանոսական տաճար է եղել: Պատրիկ Տոնապետյանը պատմում է, որ հատկապես տեղացիները շատ ցանկանում էին, որ հեթանոսական հետքեր գտնվեն տարածքից, նույնիսկ՝ պեղումների ժամանակ հետաքրքրությամբ նայել են՝ ինչ կգտնեն, սակայն հեթանոսական տաճարին բնորոշ բացարձակապես ոչ մի բան չի գտնվել: Տաճարի շուրջ գտնված պատվանդանների վրա անգամ խաչքարեր են եղել, որոնք քրիստոնության հետքեր են: Սակայն պետք է նշեմ, որ Երերույքի առեղծվածը մինչև վերջ դեռևս բացահայտված չէ։ - Նախագծով ի՞նչ է նախատեսվում անել, և արդյո՞ք վերականգնվելու է տաճարի ամբողջական տեսքը։ - Երերույքի տաճարը հիմա շատ վտանգավոր վիճակում է, կարելի է ասել՝ փլուզման եզրին է, որովհետև տարիներին զուգահեռ տաճարը որոշակի փոփոխությունների է ենթարկվել, ընկել են պատերի վերին հատվածի քարերը: Ըստ նախագծի իրականացվելու է տաճարի ամրակայման, դամբարանի թաղերի ամրակայման և մասնակի վերականգնման, Անիպեմզա գյուղում գտնվող մշակույթի տան նորոգման և թանգարանի ստեղծման նախագծերը: Մենք չունենք հստակ տեղեկություն և փաստեր, թե ի սկզբանե ինչպիսին է եղել Երերույքի տաճարը, այդ պատճառով առաջարկվել է միայն ամրակայման աշխատանքներ կատարել, ոչ մի գեղարվեստական փոփոխություններ չենք նախատեսել տաճարի հետ: Բացի դրանից, այն մեզ համար կարծես հենց այդ տեսքով ինչ-որ առեղծվածային ու խորհրդանշական ուրվագիծ ունի։ Սեյսմիկ հաշվարկը ցույց է տվել, որ ամենավտանգավոր հատվածը, որը հիմա էլ փլուզման եզրին է, տաճարի հարավարևմտյան հատվածներն են: Քարերի կարանների մեջ հատուկ շաղախով սրսկումներ կարվեն, որ քարերը լավ ամրանան, նաև շատ փոքր չափով պետք է նոր քարերով լրացում լինի, որպեսզի ամրություն հաղորդվի տաճարի այդ հատվածին, բազալտե ամրաններով պատերը ձգելու հատուկ միջոցառումներ պետք է արվեն: Երերույքում երկհարկանի ավանդատներ ունենք. երկրորդ հարկի ծածկը հիմնականում բաց է, նույնիսկ առաջին հարկի թաղերը բացվածքներ ունեն: Այստեղից ջուրը թափանցում է ներս և գնում, լցվում է ավանդատների հիմքերի տակ: Նախագծով նախատեսվում է փոքրիկ ջրահեռացման համակարգ տեղադրել: - Դամբարանում ին՞չ աշխատանքներ են նախատեսվում իրականացնել։ - Նախ պետք է ասեմ, որ դամբարանի շուրջ տարբեր վարկածներ կային, քանի որ այն մասամբ թաղված է ձորակի մեջ և համարյա զուրկ է բացվածքներից՝ ենթադրություններ կային, որ դա եղել է ջրամբար: Հավանաբար, այն իրոք ունեցել է այդ գործառույթը, ըստ երևույթին՝ ուշ շրջանում, քանի որ արևմտյան և արևելյան պատերի մեջ բացված փոքր լուսամուտների ստորին եզրը ցույց է տալիս պարանի հարումից առաջացած մաշվածության նշաններ: Սակայն շինության ներքին երեսապատման վրա ջրակայուն ծեփի որևէ հետքի բացակայությունը կարծես բացառում է ջրամբարի հիմնական ու տևական գործառույթը: Փոխարենը ճշմարտանման է թվում դամբարանի գործառույթի վարկածը։ Նախագծով նախատեսում ենք դամբարանում ամրակայել թաղերը, ավելացնել ծածկասալեր, որպեսզի պեղումներից, արտաքին ազդեցություններից զերծ մնա: Ներսում փայտե աստիճաններ կդրվեն, որպեսզի այցելուներն այդ փոքրիկ տարածքը հեշտությամբ կարողանան մտնել և տեսնել։ - Անիպեմզայում՝ նախագծով մշակույթի տունը նո՞ր է կառուցվելու թե՞ դա ևս պատմամշակույթային կառույց է, որը պետք է վերականգնվի։ - Երերույքին մոտ գտնվող բնակավայրում՝ Անիպեմզայում, չգործող փոքրիկ մշակույթի տուն կա, նախագծել ենք այդ շենքի վերանորոգումը, որպեսզի ստեղծվի մի թանգարան, որտեղ Երերույքի ամենազարդաքանդակված և արժեքավոր բեկորները կցուցադրվեն: Այդպիսով՝ նաև ներկայում տաճարի շուրջը սփռված բեկորները կպաշտպանենք հողմահարումից և հետագա քայքայումներից։ Ցավոք, Երերույք շատ քիչ են այցելում։ Եթե նախագիծը իրականացվի, ապա այն կնպաստի զբոսաշրջության զարգացմանը։ Երերույք այցելողները կայցելեն նաև Անիպեմզա, կտեսնեն աշխարհից մոռացված այդ չքնաղ գյուղաքաղաքը, ավելի լավ կծանոթան Երերույքի պատմությանն ու մեր մշակույթին: Անիպեմզան շատ գեղեցիկ, լավ պահպանված, 1926թ․ հիմնադրված բանավան է, որից կարելի է լիարժեք պատկերացում կազմել 1920-30-ականների կոմպլեքսային կառուցապատման մասին: Երևի բացառիկ դեպք է, որ ամբողջ փողոցները բազալտե սալարկում ունեն, և այդպես էլ մնացել են: Այն կառուցվել է քարհանքի բանվորների համար և խորհրդային տարիներին փակ տարածք է համարվել, որովհետև սահմանամերձ է եղել: Մարդիկ եկել են, կանգնել այդտեղ ու գոնե Ախուրյանի այս ափից նայել Անիին:

Վերջերս մեծ թափ են հավաքում ներդրումային ծրագրերը Երևանի քույր քաղաք` մեր հանրապետության մշակութային օջախ Գյումրիում։ Ըստ Գյումրու քաղաքապետարանի ֆեյսբուքյան էջի՝ Գյումրիում կկառուցվի «Դիստրիկտ» էկո թաղամաս: Ներդրողը Թոդդ Ֆաբաքերն է Նյու Յորքից, որը ներկայացնում է «Դիջիթըլ Փոմըգրանեթ» ընկերությունը։ Գյումրու ավագանու նիստում մայիսի 14-ին հաստատված պայմանագրով ծրագրի իրականացման համար ընկերությանը տրամադրվելու է 21 հա տարածք՝ «Ուռի Գունդ» նախքին զորամասը։ Տարածքը գտնվում է քաղաքի ծայրամասային թաղամասերից մեկում։ «Ընկերությունը դիմել էր մեզ տարածքի տրամադրման առաջարկով։ Ծրագիրը ներկայացվեց ավագանուն, որի որոշմամբ այդ հողատարածքը հատկացվեց ընկերությանը կանաչ քաղաք կառուցելու համար։ Կնքվեց համաձայնագիր, որը դարձավ ծրագրի մեկնարկի առաջին քայլերը։»,- մեզ հետ հեռախոսազրույցում նշեց Գյումրու քաղաքապետի մամուլի խոսնակ Սոնա Առաքելյանը։ Ըստ նախագծի նախատեսվում է կառուցել էկո տեխնո թաղամաս` քաղաքին կից։ Նշենք, որ տարածքում առկա է ստորգետնյա ջրերից առաջացած լիճ, որը ընդգրկվելու է նախագծի մեջ, բացի այդ նախատեսվում է համալրել տարածքը մի շարք այգիներով և լճերով։ Թաղամասում նախատեսում են ստեղծել նաև տարածքներ ՏՏ ոլորտի սթարթափ ընկերությունների համար։ Գործող առաջին սթարթափներն են՝ «Թվային մետաքսի ճանապարհ» (Digital Silk Road) հայ-չինական կենտրոնը, ՏրիվիաՄատիկ (TriviaMatic) մոբայլ և վեբ հավելվածները, «Ինգլիշ Բենտո» (English Bento) ուսուցման կառավարման համակարգը, Կոմմպրո Փիար Փլեններ (Commpro PR Planner) հարթակը, «ՍիքՅունիք» (SeekUnique) վեբկայքի ձևանմուշները առցանց առևտրի համար և «Ֆարմֆրեշ» (FarmFresh) խելացի գյուղատնտեսության տեխնոլոգիան: «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնադրամի տնօրեն Գայանե Ղանդիլյանի հետ հեռախոսազրույցից տեղեկացանք, որ ավագանուն ներկայացված էսքիզում նախագծային աշխատանքների մեկնարկից հետո կարող են փոփոխություններ մտցվել և լրամշակվել, քանի որ առաջիկայում այդ հատվածում իրականացվելու են հետազոտական աշխատանքներ․ «Նախագծային աշխատանքների մեկնարկը դեռ տրված չի։ Ավագանուն մենք ներկայացրեցինք նախատեսվող թաղամասի կոնցեպտը, այսինքն այն, թե ինչ ենք նախատեսում իրականցնել։ Պարզ է, որ հետազոտական աշխատանքներից հետո այդ էսքիզից շեղումներ կլինեն։ Այս պահին տարածքում ընթանում են գեոդեզիական, ջրերի հետազոտության աշխատանքները։ Բացի այդ, փաստաթղթային հարցեր ունենք՝ պետք է պայմանագիր կնքել, տարածքի կարգավիճակը փոխել, որից հետո գեոլոգիան կիրականացվի, ինչպես նաև պետք է որոշվի գոյություն ունեցող շենքերի վթարայնության աստիճանը և այլն»։ Նշենք, որ ծրագիրը նախատեսված է կյանքի կոչել փուլային եղանակով՝ առաջին երեք տարիների ընթացքում վերակառուցվելու են տարածքում գոյություն ունեցող շինությունները: «Դիստրիկտ» թաղամասն ըստ ամենայնի լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուր կդառնա Գյումրու բյուջեի համար, քանի որ վերը նշված տարածքը ընկերությանը տրամադրվել է վարձակալությամբ։ Ինչ խոսք՝ վարձակալությունը նման ծրագրերի դեպքում ընդունված մոտեցում է, սակայն մեզ հետաքրքեց, թե Գյումրու «Ուռի գունդ» տարածքը քանի տարով է վարձակալությամբ հանձնվում ընկերությանը։ «Դա դեռ հայտնի չէ։ Մենք այժմ հուշագրի հիման վրա պիտի կնքենք պայմանագիր, որի մեջ ավելի մանրամասն կետերով նշված կլինի թե քանի տարով ենք վարձակալում և երբ ենք դիմելու գնման համար։ Սակայն մեր գեր նպատակն է այդ տարածքը ձեռք բերել առաջնային գնորդի իրավունքով, այսինքն՝ գնենք այն։ Բայց առաջիկա 3 տարում մենք կաշխատենք վարձակալության հիմունքներով։ Միևնույն ժամանակ շինարարական աշխատանքները պատրաստվում ենք հնարավորինս շուտ սկսել և ավարտին հասցնենք առաջին փուլը, որպեսզի քաղաքապետարանը վստահ լինի որ մեր կողմից գործնական աշխատանք է արվում»։ Ինչ խոսք՝ ներդրումային ծրագրերը քաղաքաշինության զարգացման կարևոր գործոններից են, որոնք ներկայացնում են քաղաքի կյանքի յուրովի էտապները։ Սակայն այդ ամենը պետք է արվի գոյություն ունեցող քաղաքիշինական պատկերի համատեքստում։ Ամեն բնակավայր ունի իր դարերի ընթացքում կազմավորված հիմքերը: Ինչպես և շենքը, այդպես էլ բնակավայրը սերտ կապված է այդ հիմքերի հետ։ Հիմքերի թուլացումը բերում է քաղաքի ավիրմանը և ինքնության կորստին։ Ամեն մի քաղաքի, բնակավայրի հիմքում ընկած են լուրջ քաղաքաշինական աշխատանքներ և օրենքներ։ Այդ օրենքներն են, որ ստեղծում են մարդկանց բնակվելու համար հարմարավետ արհեստական միջավայր, որտեղ հաշվի է առնվում տեղանքը իր աշխարհագրական դիրքով, ռելևֆով, էսթետիկ ներուժով, բնական պայմաններով, բնակչության և ազգի մենտալիտետով։ Ցավոք, Հայաստանում քաղաքաշինության այս հիմքերը մոռացված են, այն փոխարինվում է կետային շինարարությամբ, ինչը ոչ միայն քանդում է քաղաքների ամբողջական պատկերը՝ անսամբլը, այլև լուրջ անհարմարություններ է ստեղծում և բացասական ազդեցություն է թողնում մարդկանց կենցաղի, մտածողության և հոգեբանության վրա։ Վերլուծելով վերը նշվածը՝ հասկանալի է դառնում, որ հատկապես պատմական քաղաքներում որևէ նախագիծ իրականացնելը պահանջում է մշակութային, պատմական, քաղաքաշինական, հնագիտական, լուրջ, պրոֆեսիոնալ, խորը ուսումնասիորւթյուններ, որոնց հիման վրա արդեն իսկ կկազմվի էսքիզային նախագիծը և կտրամադրվի ճարտարապետանախագծային առաջադրանքը։ Արդյո՞ք արվել են նման հետազոտություններ, թե ոչ՝ հատկապես հնագիտական բնագավառում․ «Նման ուսումնասիրություներ դեռև չեն իրականացվում։ Տարածքի վարձակալությունից հետո, երբ որ գեոլոգիական աշխատանքներ կիրականացվեն, արդեն պեղումները ևս կնախատեսվեն։ Իրականում մենք աշխատելու ենք Գյումրիի քաղաքապետարանի գլխավոր ճարտարապետ Հենրիկ Գասպարյանի, ինչպես նաև ճարտարապետ-դիզայներ Անի Ենոքյանի հետ, ովքեր ուսումնասիրություններ են իրականացնելու, որպեսզի պարզ լինի, թե Գյումրիին բնորոշ ի՞նչ դետալներ, ատրիբուտներ կունենանք Դիստրիկտում։ Սակայն մեծ հաշվով մենք չենք կրկնելու պատմական քաղաքի ոճը, այսինք այն տարբերվելու է նրանից, ինչ զբոսաշրջիկը տեսնելու է քաղաքի կենտրոնում։ Նոր թաղամասը ավելի ժամանակակից, մոդեռն տեսք է ունենալու, բայց պարտադիր Գյումրուն բնորոշ դետալների արտացոլանք լինելու են մեր բրեդինգի մեջ։ Յուրաքանչյուր կաֆե, ռեստորան կամ որևէ բիզնես, որը ծավալվելու է այդ տարածքում, պետք է համապատասխանի Դիստրիկտի բրենդինգին,- նշեց «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնդրամի տնօրենը։ Հիշեցնենք, որ Գայանե Ղանդիլյանը իր հարցազրույցներից մեկում նշել էր, որ նախագծային աշխատանքների մեկնարկը նախատեսվում է հունիս-հուլիս ամիսներին։ Մեզ հետ զրույցում նա հստակեցրեց, որ դա վերաբերվում է հետազոտական աշխատանքներին, իսկ բուն աշխատանքային գծագրի կազման ժամանակահատվածը դեռևս հստակեցված չէ։ Սակայն այս պահին հստակ է, որ թաղամասում կառուցվող շինությունների հարկայնությունը լինելու է մաքսիմում երկու հարկ։ Ամբողջ 21հա տարածքի կառուցապատումը կտևի մոտ 10 տարի։ «Ինչպես նշեցի՝ այժմ փաստաթղթային հարցեր կան։ Մինչև շին թույլտվություն ստանանք, կարծում եմ մոտ 3 ամիս կտևի, դրանից հետո 3 տարվա մեջ առաջին փուլը կավարտենք։ Աշխատանքները սկսելու ենք կենտրոնական հատվածից, որտեղ հիմնականում գոյություն ունեցող շենքերն են։ Նախատեսվոմ է դրանք վերակառուցել և ընդլայնել»,- ճշտեցինք Գայանե Ղանդիլյանից։ Հիշեցնենք, որ այսօրվա Գյումրի քաղաքի կենտրոնը հիմնականում կառուցվել է 19-դ դարի երկրորդ կեսին, իսկ հետագայում կառուցված շինությունները ներդաշնակ են պատմական կառուցապատմանը։ Նման պատկեր հնարավոր է եղել ստանալ, քանի որ հեղինակները քաղաքի կենտրոնը և հարակից տարածքները դիտարկել են որպես քաղաքաշինական համալիր հուշարձան, ինչը ավարտուն և հարուստ տեսք է պարգևել քաղաքին։ Նշենք որ «Կումայրի» պետական պատմաճարտարապետական արգելոց թանգարանը պատմական քաղաքների վերակառուցման համալիր մոտեցմամբ է մշակվել։ Նախագծի հեղինակներն են եղել ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշյանը, Ավետիկ Միրիջանյանը և Սասուն Գրիգորյանը։ Ցավոք նման ուսումնասիրություներ ոչ միայն մեր օրերում չեն արվում, այլև հաշվի չեն առնվում կառուցվող և արդեն իսկ կանգուն շինությունների փոխկապակցությունը։ Թե որքանով նշված ծրագրի շրջանակներում հնարավոր կլինի ստանալ ժամանակակից, բայց ներդաշնակ միջավայր, կխոսենք, երբ նախագիծը պատրաստ կլինի։ Այս պահին ուրախացնողն այն է, որ Դիստրիկտ թաղամասում նախատեսվող շինությունների հարկայնության սահմանափակման ճիշտ ընտրություն է արված։

Հնագույն ճարտարապետական, շինարարական և մշակութային գտածոները դարեր շարունակ հիացրել և շարունակում են հիացնել մարդկանց։ Վերջերս «Կարմիր բլուր» հնավայրի հարակից տարածքում պեղումներ սկսվեցին։ Ինչո՞վ կարևորվեցին այդ պեղումները։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցեցինք «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց - թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ: - Այս պեղումները նպաստում են մեր կանխարգելիչ հնագիտության ինստիտուտի զարգացմանը։ Կարևոր ձեռքբերում է նաև այն, որ «Կարմիր բլուր» մեր մասնաճյուղը բավական սերտ աշխատել է շինարարական կազմակերպության հետ, որը շինարարություն է իրականացնում «Հյուսիս-հարավ» ճանապարհի Շիրակի փողոցը Արգավանդի խճուղուն կապող հատվածում, որտեղ էլ և հայտնաբերել են խեցեղեն բեկորներ։ Արդյունքում շինարարական աշխատանքները այդ հատվածում դադարեցրել և տեղեկացրել են այդ մասին մեզ։ Մենք դիմեցինք ԿԳՄՍ նախարարությանը հրատապ պեղումներ անցկացնելու համար, որը և մեզ տրվեց։ Արդեն ապրիլի 3-ից սկսեցինք պեղումները։ Այդ հատվածը գտնվում է «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Այս պեղումները կարևոր են նրանով, որ այս հատվածում հնագիտական շերտեր դեռ երբևիցե չեն ֆիքսվել։ Հետաքրքիրն այն է` որ 2003-2016թթ-ին, երբ այս ճանապարհի մի հատվածի երկայնքով հնագետ Հակոբ Սիմոնյանի գլխավորությամբ իրականացվող պեղումների արդյունքում պեղվեց գրեթե 300 դամբարան, նաև այս հատվածում ստուգողական շուրֆեր՝ փոսորակներ փորվեցին, բայց որքան որ ես տեղյակ եմ՝ որևէ հնագիտական շերտ չֆիքսվեց։ Եվ ահա մենք այս ստուգողական կանխարգելիչ պեղումների արդյունքում կարողացանք ֆիքսել հնագիտական շերտեր։ Ընդ որում` հետաքրքիրն այն է, որ շերտերի մեջ ունենք տարատեսակ խեցեղեն, որտեղ առկա է և՛ ուրարտական վերնախավային, և՛ տեղական այսպես կոչված սև փայլեցված խեցեղենի համադրությունը մի համատեքստում։ Բացի այդ, պեղվեց նաև մեկ կառույց իրար զուգահեռ կանոնավոր շարերով, խճաքարերով և գետաքարերով միջնալիցքով, որի վրա ծեփ է արված կավաձև զանգվածով։ Դա կարող է լինել պատ, կարող է լինել դամբարանի մաս, հարթակ, ճանապարհի մաս։ Դեռ վաղ է ասել թե ինչ է սա, որովհետև այն հատվածը, որը մենք պեղել ենք դա փոքրիկ տարածք է՝ 5x5-ի վրա, բայց այնուհանդերձ այս փոքրիկ տարածքից մենք այսքան զգալի տեղեկատվություն ենք կարողացել քաղել։ Բացի այդ, շերտի մեջ կարասի ստորին հատված ֆիքսեցինք։ Ակնհայտ է, որ փոս են արել գետնաքարերով շերտի մեջ այդ կարասը տեղադրելու համար։ Սա մեզ համար շատ կարևոր է, որովհետև ընդհանրապես ուրարտական և տեղական փոխհարաբերակցության ուսումնասիրությունը այսօր հայ հնագիտության կարևոր խնդիրներից մեկն է։ - Կանխարգելիչ հնագիտությունը ինչո՞վ է տարբերվում բոլորիս հայտնի հնագիտությունից։ Եվ ընդհանրապես դա ի՞ նչ է իրենից ներկայացնում։ - Կանխարգելիչ հնագիտությունը աշխարհում շատ տարածված է։ Օրինակ, աշխարհում որևէ կառույցի շինարարություն իրականացնելիս, նախ և առաջ այդ հատվածում պեղումներ են արվում։ Դա շատ ընդունված պրակտիկա է։ «Հյուսիս-հարավ» ծրագրի շինարարության ընթացքում 2013-2016թթ-ի պեղումներ իրականացվեցին ճանապարհի տարբեր հատվածներում, այդ թվում՝ «Կարմիր բլուր»-ի տարածքում, այդ գործընթացը կանխարգելիչ հնագիտության վառ օրինակ էր։ Հուսանք, որ այն կարող է մեծապես նպաստել այդ կանխարգելիչ ինստիտուտի զարգացմանը։ Ընդհանրապես աշխարհում գոյություն ունի կանխարգելիչ հնագիտության առանձին ուղղություն։ Մարդիկ ընտրում են այդ ուղղությունը և մասնագիտանում են այդ ոլորտում։ Դրանք արագ, արդյունավետ, որակյալ պեղումներն են, որոնք պահանջում են այլ գիտելիքներ, կարողություններ և այլ հմտություններ։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում մոտ 1000 հնագետ զբաղվում են հենց կանխարգելիչ հնագիտությամբ։ Մասնագիտության այդ ճյուղի զարգացումը շատ կարևոր է Հայաստանում՝ հատկապես անհատական շինարարության ծրագրերում։ Քիչ չեն դեպքերը, երբ անհատը՝ հայտնաբերելով որևէ գտածո, չի տեղեկացնում համապատասխան մարմիններին։ - Իսկ ի՞նչ եք կարծում՝ ձեր գտած այդ կարասը ի՞նչ նպատակի համար է կիրառվել։ - Չեմ կարող ասել ինչ նպատակի համար։ Դա կարող է լինել դիակիզման կամ մեկ այլ ուրիշ նպատակի համար։ Կարևորը այն է, որ մենք փաստեցինք Քրիստոսից առաջ 7- 6-րդ դարի թվագրվող շերտ՝ մարդու գործունեություն «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Շատ կարևոր է, որ այս պեղումները իրականացվում է «էրեբունի» թանգարանի արշավախմբի կողմից լրիվ անվճար հիմունքներով։ Բացի այդ, մենք դիմեցինք կամավորների, ինչի արդյունքում տասնյակ մարդ միացավ մեզ։ Այս քայլը հանրային հնագիտության և հուշարձանը, հնագիտությունը հանրայնացնելու մի ձև էր, ինչը շատ կարևոր էր մեզ համար։ Սա նաև միջոց էր, որով մենք հանրահռչակում ենք «Կարմիր բլուր»-ը և կանխարգելիչ հնագիտության այս ճյուղը։ - Դուք նշեցիք մասնագիտական խմբի մասին, միայն «էրեբունի» արգելոց-թանգարանի մասնագետներն էին մասնակցում այդ պեղումներին, թե՞ այլ թանգարանները ևս միացել էին։ - Միայն «Էրեբունի» թանգարանի, բայց մեզ շատ օգնել են մեր հնագետներից Բորիս Գասպարյանը, ինչպես և Արթուր Պետրոսյանը, ով «Հյուսիս-հարավ»-ի « Կապավոր» ՍՊԸ- ի շինարարական ընկերության նաև հնագետն է համարվում։ Մեր գործընկերները շատ արժեքավոր խորհուրդներ ու դիտարկումներ տվեցին մեզ։ - Վերադառնանք »Կարմիր բլուր»։ Այդ տարածքում ընդհանուր առմամբ քանի՞ շերտ կա թվագրված։ - Այնտեղ կա ուշ բրոնզ, վաղ երկաթեդարյան շերտ։ Ունենք նախաուրարտական, ուրարտական ժամանակաշրջանի շերտ։ Պահպանված են ուշ բրոնզ և վաղ երկաթե դարի կիսակլոր և քառակուսի հատակագծերով կառույցներ, որոնց վրա արդեն Քրիստոսից առաջ 7-րդ դարում ուրարտացիները կառուցել են իրենց հիմնականում ուղղանկյուն և քառակուսի շինությունները։ 2019թ-ին հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ միասին ֆիքսեցինք նաև հետուրարտական շերտ, որը չափազանց կարևոր հանգամանք եմ համարում։ Կան նաև անտիկ թաղումներ, գտնվել են անտիկ դրամներ։ Բացի այդ, ունենք հարուստ միջնադարյան շերտ։ «Կարմիր բլուր»-ի ամրոցի վերնամասում ժամանակին եղել է մատուռ, որը չի պահպանվել։ Մատուռի մասին 1927թ-ի հիշատակություն կա Կարո Ղաֆադարյանի հոդվածում։ Ըստ երևույթին՝ դա միջնադարյան մատուռ է եղել։ Ի դեպ, սկզբնական շրջանում «Կարմիր բլուր»-ը՝ որպես ուրարտական շրջանի հուշարձան, բացահայտված չի եղել, այն ճանաչված է եղել այդ մատուռով։ Միխայիլ Պյատրովսկու և Սմբատ Տեր-Ավետիսյանի հիշատակություններում պահպանված էր այդ մատուռի մի պատի փոքրիկ ստորին հատված։ Ես չեմ զարմանա, որ մի օր պարզվի, որ այդ մատուռը կառուցվել է ուրարտական Սուսիի տաճարի հիմքերի վրա կամ այդ հատվածում։ Քանի որ «Կարմիր բլուր»-ից մենք ունենք գտնված Սուսի տաճարի սեպագիր հիմնաքարեր։ Բացի այդ, գտնվել են վրացական Թամարա թագուհու դրամներ և միջնադարյան ջնարակած խեցեղեն։ Այսինքն՝ այստեղ միջնադարյան բավական հզոր շերտի հետ գործ ունենք։ Հետաքրքիր մի հանգամանք ևս, երբ ես 2015թ-ին «Կարմիր բլուր» մասնաճյուղի ղեկավարն էի, մի օր աշնանը որոշել էինք թանգարանի շենքի դիմաց տույաներ տնկել։ Փոսերը փորելու ընթացքում հայտնաբերեցինք խեցեղեն և դադարեցրեցինք աշխատանքը։ Հասկացանք, որ ինչ-որ կառույցի հետ գործ ունենք, պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ հայտնաբերվածը կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի խեցեղեն էր, Քրիստոսից առաջ 3–րդ հազարամյակով թվագրվող։ Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ «Կարմիր բլուր»-ը շատ մոտ է գտնվում Շենգավիթին՝ որը կուր-արաքսյան էտալոնային հուշարձան է, ապա դա հիմք է տալիս որոշակիորեն ենթադրելու, որ կուր-արաքսյան շերտեր «Կարմիր բլուր»-ում ևս կարող են լինել։ Ընդհանրապես կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի կառույցները՝ հուշարձանները, տեղակայվում են հիմնականում լանջային, հարթավայրային տեղերում։ - Այսինքն, կարելի է վստահ ասել, որ «Կարմիր բլուր»-ը բավականին հարուստ շերտագրություն ունի։ Իսկ որքանո՞վ են վերը նշված շերտերը ուսումնասիրված։ - Հիմնականում ուսումնասիրված է ուրարտական շերտը։ Վերջերս պեղվեց դամբարանադաշտը, որտեղ, իհարկե, շատ մեծ է Պյատրովսկու ներդրումը։ Բացի այդ, գլխավորապես մեր ճանաչված հնագետ Հարություն Մարտիրոսյանի և այլ հնագետների շնորհիվ պեղվել են քաղաքային հատվածի տարբեր կառույցներ։ - Ընդհանուր առմամբ, եթե ողջ «Կարմիր բլուր»-ը դիտարկենք որպես 100%, Ձեր կարծիքով՝ քանի՞ տոկոսն է այժմ ուսումնասիրված։ - Շատ քիչ։ Մոտ 20- 30%: - Այն ինչ-որ հայտնաբերվել է պեղումների ժամանակ կարո՞ղ է արդյոք հիմք հանդիսանալ, որպեսզի «Հյուսիս-հարավ»-ի այդ հատվածի նախագիծը փոփոխվի։ - Կարող էր, եթե լուրջ կառույց հայտնաբերեինք։ Ի դեպ «Հյուսիս-հարավ»ի շինարարության ընթացքում եղել են հատվածներ, ոչ «Կարմիր բլուր»-ում, որտեղ նախագիծը փոխվել է։ Հիմա կոնկրետ այս հատվածը գտնվում է ճանապարհից այն կողմ։ Մենք ըստ երևույթին դա կկոնսերվացնենք համապատասխան կարգով և գուցե մի օր այդտեղ պեղումները շարունակենք։ - Չե՞ք կարծում, որ այն հատվածում, որով ճանապարհն է անցնում, կարող է լուրջ կառույց լինել։ - Այդ հատվածը ստուգված է, այնտեղ երկրաբանական շերտեր են։ Հնագիտական շերտ չունենք։ - Օրինակ ի՞նչ պիտի հայտնաբերվեր ըստ Ձեզ, որ հիմք հանդիսանար ճանապարի նախագծի փոփոխման համար։ - Դա կարող է մոնումենտալ կառույց լինել։ Օրինակ՝ դամբարան, պալատ, ամրոց կամ դրա մի հատված, նաև կարող էր լինել նախապատմական ժամանակաշրջանի ինչ-որ պահպանված հատված։ Ընդհանրապես Երևանը մոզաիկա է, որը մեզ համար ամբողջությամբ բացահայտված չէ։ Շենգավիթը մոտ 6000 տարվա պատմություն ունի, ես համոզված եմ, որ, եթե հարցում արվի, ապա հարյուրից ընդհամենը երկուսը կկարողանան պատասխանել։ Մինչդեռ Շենգավիթի անունով համաշխարհային հնագիտության մեջ մի մշակույթ կա կոչված, որը մինչև Դաղստան, Իսրայել տարածվել է։ Այսինքն, այն եղել է կենտրոններից մեկը։ - Այդ 25քմ-ից ավելի տարածքում պեղումներ իրականացնելու ծրագիր կա՞։ Եթե այո, ապա ե՞րբ եք նախատեսում այդ պեղումները։ - Այդ հատվածում ոչ։ Քանի որ այդտեղ շատ բարդ է պեղելը։ - Ինչու՞մ է կայանում այդ բարդությունը։ - Այդ հատվածով ժամանակի ընթացքում անցել են տրակտորներ և կամազներ՝ ծանր տեխնիկա և հողը ահավոր կարծրացած է, որի մի փոքր ջարդելու համար մեծ ռեսուրսներ են պահանջվում։ Սակայն նշեմ, որ այս տարի «Կարմիր բլուր»-ում նախատեսված է երկու ծրագիր իրագործել։ «Կարմիր բլուր»-ի մասնաճյուղի ղեկավար Վահե Սարգսյանը և մեր էքսկուրսավար Արման Եղիազարյանը մուտքից, ամրոց չհասած աջ հատվածում ֆիքսել էին շատ հզոր պատեր, և մենք սկսեցինք այդ տարածքը հետազոտել։ Պարզվեց, որ այդտեղ կան հզոր կառույցներ՝ 1,70 լայնքով մոտ 20 մետրանոց պատ, որին զուգահեռ ևս մեկ պատ։ Ինչը պարզ երևում է։ Այսինքն, ունենք միջանկյալ ինչ-որ մի թաղամաս, կառույց, ինչը մեզ հիմք տվեց այդ հատվածի համար նոր ծրագիր մշակել։ Դեռևս անուններ չեմ ուզում տալ, բայց կան մարդիկ, որոնք պատրաստակամություն են հայտնել այդ ծրագրին աջակցելու։ Պեղումներն ու լուրջ հետազոտությունները պահանջում են նաև լուրջ ֆինանսական ներդրումներ։ Երկրորդ կարևոր ծրագիրը, որ ուզում ենք իրագործել աշնանը, եթե ամեն ինչ լավ լինի, դա հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ համագործակցության շրջանակներում կշարունակենք «Կարմիր բլուր»-ի երկրաֆիզիկական հետազոտությունները, կսկանավորվեն չպեղված հատվածները, և պեղումներ կիրականացնենք։ - Բացի «Կարմիր բլուր»-ից, ընդհանուր առմամբ Երևանի տարածքում կատարված պեղումների արդյունքում մեծ մասամբ հայտնաբերվածները ո՞ր դարաշրջանին են պատկանում։ - Երևանի տարածքում պեղումներ շատ քիչ են իրականացվել։ Հիմնականում ունենք այսպես ասած «դիպվածով» հայտնագործություններ։ Օրինակ՝ Երևան մոլի կողքին ուրարտական դամբարանը հայտնաբերել էին 1984թ-ին, երբ ավտոագրեգատների գործարան կառուցելու ժամանակ շինարարները աշխատանքի ընթացքում հայտնաբերեցին ինչ-որ սալաքարեր։ Հաջորդը՝ Մերգելյան ինստիտուտից մի քիչ այն կողմ Բլուր թաղամասի նորակառույց շենքի տակ գտնվող Ձորաբերդ ամրոցն է, որը շատ կարևոր ամրոց է, ցավոք, բայց պեղված չէ և ուսումնասիրման կարիք ունի։ Մասիվի հիվանդանոցի ծննդատան մոտ եղել է Աղվեսաբերդը։ Իմ երազանքներից մեկը այն է, որ Երևան-1 քարայրը դառնա մեր մասնաճյուղը։ Այժմ մենք աշխատում ենք այդ ուղությամբ։ Երևան-1 քարայրը դա խորհրդային միությունում ու աշխարհում հայտնի հնագիտական հուշարձան է քարե դարյան։ Այնտեղ 70-40 հզր տարվա շերտեր կան։ Որքան ես գիտեմ, նույնիսկ նեանդերթալյան մարդու հետքեր են գտնվել։

Կոնդի շինարարության հարցով ՀՀ քաղաքաշինության կոմիտեն հայտարարել է միջազգային բաց ճարտարապետա-քաղաքաշինական մրցույթ։ Հայտարարության վերջին հատվածում տեղ գտած միտքը «Առաջին մրցանակ շահած աշխատանքը ենթակա չէ պարտադիր իրականացման», տարաբնույթ մտորումների տեղիք է տալիս։ Մրցույթի արդյունքում ձևավորված հայեցակարգի իրագործման գործընթացի մասնագիտական հենքի ձևավորման նպատակով առաջարկվում է ստեղծել մասնագիտական աշխատանքային խումբ, որի կազմում ներգրավված են լինելու ճարտարապետներ, քաղաքաշինարարներ, տնտեսագետներ, սոցիոլոգներ, իրավաբաններ, հասարակական հարաբերությունների և մեդիա դաշտի ներկայացուցիչներ /այդ թվում՝ լրագրողներ/, նկարիչներ և քանդակագործներ, ազգագրագետներ, պատմաբաններ, հասարակական կազմակերպություններ, ինչպես նաև Կոնդի ակտիվ և սրտացավ բնակիչներ, այլ հետաքրքրված կամ կոմպետենտ անձիք, ովքեր կարող են իրենց խորհուրդներով օգտակար լինել ծրագրի իրականացմանը։ Ինչ խոսք, բոլոր շահագրգիռ կողմերի տեսակետը լսելը վատ բան չէ, հատկապես մասնագետներինը, կարևոր է նաև Կոնդի բնակիչների կարծիքը ։ Եվ բնականաբար, Կոնդի բնակիչներին տեղում բնակարանով ապահովելու հարցը առաջնահերթներից պետք է լինի։ Սակայն մյուս կողմից այնպես չստացվի, որ այս ծրագիրը արժանանա Կռիլովի հանրահայտ «Կարապը, խեցգետինը և գայլաձուկը» առակի ճակատագրին… Բազմակարծությունը լավ բան է, բայց լինում են դեպքեր, երբ բազմակարծությունը ձախողում է անգամ ամենալավ ծրագիրը։ Ըստ արված հայտարարության, նախագիծ-առաջարկի ներկայացման պայմանների մեջ առկա է մի կետ, որտեղ գրված է. «Հուշարձանների պահպանման գոտիների սահմանում և պեղման գոտիների առանձնացում»: Թե որքանով է հիմնավորված նման կետը, հասկանալի չէ, քանի որ, մինչ որևէ նախագիծ-առաջարկի մշակումը, ցանկալի է նախօրոք ուսումնասիրված և պեղված լինի նախատեսվող տարածքը, հակառակ դեպքում ներկայացված որևէ նախագիծ-առաջարկ դառնում է քիչ արժեքավոր: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ նախագծի գլխավոր նպատակն է պահպանել Կոնդի պատմական շունչը, նման շտապողականությամբ մրցութի հայտարարումը ավելի քան անընդունելի է։ Քանի որ Կոնդը հանդիսանում Երևանի պատմական կորիզը, մինչ մրցույթի հայտարարումը պետք է այն պեղվի և լիովին ուսումնասիրվի, այնինչ նրա ուսումնասիրության, պեղումների համար տարիներ են պահանջվում։ Մենք արդեն ունենք նման դառը փորձ, երբ շտապողականության արդյունքում մնացինք կանգնած ջարդված տաշտակի առաջ։ Նման շտապողականության զոհ դարձան երիտասարդական պալատը, այնուհետև Ֆիրդուսը՝ որոնց ճակատագիրը մինչ օրս անհայտ է։ Իհարկե շատ ցանկալի կլինի, որ Կոնդի վերակառուցման նախագիծն ամբողջությամբ արտահայտի հայկական մթնոլորտը՝ պահպանելով իր նեղլիկ փողոցները: Սակայն նախագիծը պետք է ներդաշնակ նայվի թե՛ քաղաքաշինական, թե՛ Կոնդի վերակառուցման և պատմական տեսակետից, և թե՛ դիրքից ելնելով։ Այսինքն, այնտեղ չեն կարող լինել 2-3 հարկից շատ հարկեր ունեցող շինություներ, և շատ կարևոր է, որ նախագծի գլխավոր նպատակը և խնդիրը լինի ոչ թե գերշահույթը, այլ գաղափարը, ինչի անտեսումը ոչնչացրել և ոչնչացնում է Երևանի պատմական կենտրոնը։ Սա բոլորովին չի նշանակում, որ մենք դեմ ենք առևտրային, ժամանցային կենտրոնների ստեղծմանը, պարզապես մեր առաջարկն է, որպեսզի այդ բոլոր կառույցները նախագծվեն հայկական ճարտարապետական ոգով և կանոններով։ Ըստ հայտարարության, թաղամասում կյանքի աշխուժացման նպատակով առաջարկվում է հայեցակարգային էսքիզ-նախագծում ներառել հետևյալ կազմակերպումը՝ դեպի թաղամաս բոլոր մուտքերի հասանելության կազմակերպում, թաղամասի ներսում տեղեկատվական յուրահատուկ միջոցով հաղորդակցությունն առավել դյուրին դարձնելուն միտված համակարգի մշակում, մասնագիտացված սրճարաններ, այցելուների տեղեկատվական կենտրոն, արվեստանոցներ/արհեստանոցներ, աշխատավայրի համար սարքավորված տարածքներ, մեդիա կենտրոն, հուշանվերների վաճառքի և ցուցադրության սրահներ, գիտաժողովների կազմակերպման սրահ՝ քաղաքի պատմության մասին տեսաֆիլմերի ցուցադրությամբ և մասնագիտական գրականության վաճառքով, միջոցառումների անցկացման բացօթյա/փակ տարածքներ, սթրիթ արթի-մրցույթի կազմակերպման տարածքներ, բացօթյա վաճառասրահներ, հյուրատներ, սննդի հաստատություններ, հանրային սանհանգույցներ, այցելուների համար ժամանակավոր կացարաններ։ Ի դեպ նկատենք, որ մինչ այս միջազգային մրցույթի հայտարարումը Կոնդի վերակառուցման վերաբերյալ երկու անգամ մրցույթ է հայտարարվել և միայն երկրորդ դեպքում է ընդունվել Արշավիր Աղեկյանի նախագիծը, որը համապատասխանում էր «Կարեն Դեմիրճյան» մտապատկերին։ Կոնդում ևս նախատեսվում էր հանգստի, տուրիզմի և զվարճանքի օջախ ստեղծել՝ պահպանելով ազգային կոլորիտը։ Ուղղանկյուն այգու պարագծով նախատեսվում էր վերականգնել պահպանված 2-3 հարկանի հին տները և օգտագործել հայկական խոհանոցի ճաշատեսակներով ռեստորանների, սրճարանների, թեյարանների, ատրակցիոնների, խաղերի (այդ թվում նաև ազգային), գեղանկարչական ակումբների և այլնի համար։ Զբոսայգում նկարիչները կարող էին նկարել, ցուցադրել իրենց նկարները։ Մի խոսքով, ստացվում էր հայկական «Մոնմարտր»։ Առաջարկությունը` շուրջը կառուցել նաև բնակելի շենքեր, Կարեն Դեմիրճյանը մերժել էր, նկատի ունենալով, որ դա կխախտի ռոմանտիկան և կոլորիտը։ Այդ նախագծերի իրականացման հարցում լուրջ բարդություններ չէին սպասվում, թեև Կոնդը գերբնակեցված տարածք էր և առկա էին իրացման դժվարություններ։ Սակայն Կոնդի վերակառուցման մի մասն արդեն սկսվել էր 1970-ական թթ. «Դվին» հյուրանոցի շինարարության ժամանակ։ Բայց և այնպես այս ծրագիրը ևս չիրականացվեց, և այժմ երրորդ փորձն է, և հայտարարված է միջազգային մրցույթ։ Ինչևէ, հուսանք, որ կգտնվեն այնպիսի գործարարներ, ովքեր մրցույթի ավարտից հետո անտարբեր չեն լինի այս նախագծի հանդեպ ու պատրաստ կլինեն ներդրում կատարել և իրականացնել այն, ինչի արդյունքում շահած դուրս կգան թե՛ Կոնդի բնակիչները, և թե՛ մեր մայրաքաղաքը։

Մանկական երկաթուղին չի կորցնի իր ճարտարապետամշակութային արժեքը։ Եվ սա օդից վերցրած ենթադրություն չէ, այլ հիմնված է քաղաքապետարանի խոսքի վրա։ Մեզ անհանգստացրել էր մանկական երկաթուղու բարեկարգման անվան տակ քաղաքապետարանին ներկայացված՝ ավտոկայանատեղի և մարզային կենտրոն կառուցելու առաջարկը։ Այլ կերպ ասած՝ ներկայացվածը ավելի շուտ նման էր բիզնես ծրագրի, որն ամբողջությամբ կխեղաթյուրեր մանկական երկաթուղու գաղափարախոսությունը։ Մտահոգված այգու ճակատագրով քաղաքապետարանից փորձեցինք պարզել, թե ի՞նչ շինարարական աշխատանքներ են իրականացվելու ներկայացված առաջարկով և որքանո՞վ է ճիշտ մանկական երկաթուղին բիզնես կենտրոնի վերածելը։ «Տեղեկացնում ենք, որ մանկական երկաթուղու տարածքի արդիականացման և ընդլայնման վերաբերյալ ներկայացված մի քանի ներդրումային առաջարկներ դիտարկվել են քաղաքաշինական ամբողջական լուծում պահանջող ծրագրերի քննարկման միջգերատեսչական հանձնաժողովում։ Արդյունքում որոշվել է, որ մանկական երկաթուղու տարածքում նպատակահարմար չէ իրականացնել կառուցապատման որևէ աշխատանք, բացի ամրակայման, վերականգնման, վերանորոգման և կանաչապատման աշխատանքներից»,- ասացին քաղաքապետարանից։ Այլ կերպ ասած, քաղաքապետարանի այս որոշման հիման վրա մեր քաղաքացիները չեն զրկվի մայրաքաղաքի հանրային կանաչապատ գոտուց։ Մանկական երկաթուղին ոչ միայն սերնդե սերունդ փոխանցում է մեր ծնողների վառ հուշերը: Այն կարծես մի փոքր անտառ լինի մայրաքաղի փոշոտ կենտրոնում և ունի իր ուրույն ֆունկցիան՝ ապահովում է քաղաքի օդափոխությունը։ Եվ միջամտությունը՝ բուռն շինարարությունը պարզապես անթույլատրելի կլիներ հատկապես քաղաքաշինական տեսակետից՝ ելնելով մայրաքաղաքի (կենտրոնի) խիտ կառուցապատումից։ Հիշեցնենք, որ մանկական երկաթուղին քաղաքի կենտրոնի հետ կապում են երկու թունելները։ Երևանի գլխավոր ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի մտահղացմամբ Հրազդանի կիրճն իր բնությամբ պետք է ծառայեր որպես հանգստի գոտի։ Նա նախատեսել էր երկու թունելներ, որոնք Երևանի գլխավոր պողոտան պիտի կապեին մանկական երկաթուղու հետ։ Այդ թունելներով Հրազդանի կիրճի մաքուր օդը պիտի հասներ քաղաքի կենտրոն։ 400 մ երկարությամբ երկու թունելները կառուցվեցին 1940-ականներին՝ ի սկզբանե ձևակերպված լինելով որպես պատերազմի ապաստարաններ։ Ցավոք, անկախության տարիներից ի վեր ճարտարապետական ոլորտում տուրք է տրվում նորաձև լուծումներին, որոնք համահունչ չեն մեր ճարտարապետությանը և հաճախ իրականացվում են մեր ժառանգության հաշվին։ Նման մոտեցման արդյունքում հայկական ինքնատիպ ճարտարապետությունը կորցնում է իր դեմքը։ Այս ամենից հարց է առաջանում թե ինչու՞մն է խնդիրը, որ մեր երկիրը անըդհատ ձգտում է նմանվել ուրիշներին՝ կառուցելով նորը հների հաշվին։ Ասվածը չի վերաբերվում միայն առանձին շենքերին, այլ նաև քաղաքային ստեղծված ավարտուն անսամբլներին։ Այս ֆոնի վրա շատ կարևոր է մանկական երկաթուղու արտաքին տեսքի պահպանման որոշումը, որն ընդունել է քաղաքապետարանը։ Հարկ է նշել, որ այս տարվա մայիսին քաղաքապետարանի կողմից իրականացվել էին մանկական երկաթուղու թունելի մաքրման աշխատանքներ։ Հուսանք, որ մոտ ապագայում կմաքրվի և շահագործման կհանձնվի ոչ միայն երկրորդ թունելը, այլ նաև մանկական երկաթուղու բոլոր կայարանները։ Հիշեցնենք, որ մանկական երկաթուղու՝ այս չքնաղ վայրի կառուցման գաղափարը առաջ է քաշել ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանը 1935 թ-ին։ 1936թ-ի ապրիլի 22-ին համամիութենական շաբաթօրյակի ժամանակ Աբովյանի անվան քաղաքային այգում Աղասի Խանջյանը դրել է այն հիմնաքարը, որի վրա կառուցվել է «Փարոս» կայարանը։ Այն հետագայում վերանվանվել է «Հայրենիքի»։ Այգու պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1937 թ-ի հուլիսի 6-ին։ Մանկական երկաթուղու այգու գլխավոր Ճարտարապետը Միքայել Մազմանյանն է: Երկաթուղային կայարանի նախկին շենքը կառուցված է եղել փայտից` կրկին Միքայել Մազմանյանի նախագծով։ Սակայն 1940-ականների վերջին այն փոխարինվեց քարե շենքով, որի հեղինակն է ճարտարապետ Գոհար Գրիգորյանը: «Ուրախություն» կայարանից դեպի «Պիոներական» կայարան տանող հատվածի թունելի երկարությունը կազմում է 45 մ, այն կառուցվել է 1956 թ-ին։ Ականատեսներն այսօր էլ հիշում և պատմում են, որ թունելների շինարարության վրա որպես բանվոր աշխատել են գերմանացի գերիները։ «Մենք ապրում էինք Սպանդարյան փողոցի վրա (ներկայիս Արամի) և ես հիշում եմ թե երեխա ժամանակ ինչպես էինք բուխանկա հաց տանում գերմանացի գերիներին, իսկ իրենք մեզ համար փայտից տիկնիկներ էին սարքում և տալիս մեզ»,- մեզ հետ զրույցում պատմում էր