Կարմիր Բլուրը Շարունակում է Զարմացնել

Կարմիր Բլուրը Շարունակում է Զարմացնել

Հնագույն ճարտարապետական, շինարարական և մշակութային գտածոները դարեր շարունակ հիացրել և շարունակում են հիացնել մարդկանց։ Վերջերս «Կարմիր բլուր» հնավայրի հարակից տարածքում պեղումներ սկսվեցին։ Ինչո՞վ կարևորվեցին այդ պեղումները։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցեցինք «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց - թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ:

- Այս պեղումները նպաստում են մեր կանխարգելիչ հնագիտության ինստիտուտի զարգացմանը։ Կարևոր ձեռքբերում է նաև այն, որ «Կարմիր բլուր» մեր մասնաճյուղը բավական սերտ աշխատել է շինարարական կազմակերպության հետ, որը շինարարություն է իրականացնում «Հյուսիս-հարավ» ճանապարհի Շիրակի փողոցը Արգավանդի խճուղուն կապող հատվածում, որտեղ էլ և հայտնաբերել են խեցեղեն բեկորներ։ Արդյունքում շինարարական աշխատանքները այդ հատվածում դադարեցրել և տեղեկացրել են այդ մասին մեզ։ Մենք դիմեցինք ԿԳՄՍ նախարարությանը հրատապ պեղումներ անցկացնելու համար, որը և մեզ տրվեց։ Արդեն ապրիլի 3-ից սկսեցինք պեղումները։ Այդ հատվածը գտնվում է «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Այս պեղումները կարևոր են նրանով, որ այս հատվածում հնագիտական շերտեր դեռ երբևիցե չեն ֆիքսվել։ Հետաքրքիրն այն է` որ 2003-2016թթ-ին, երբ այս ճանապարհի մի հատվածի երկայնքով հնագետ Հակոբ Սիմոնյանի գլխավորությամբ իրականացվող պեղումների արդյունքում պեղվեց գրեթե 300 դամբարան, նաև այս հատվածում ստուգողական շուրֆեր՝ փոսորակներ փորվեցին, բայց որքան որ ես տեղյակ եմ՝ որևէ հնագիտական շերտ չֆիքսվեց։ Եվ ահա մենք այս ստուգողական կանխարգելիչ պեղումների արդյունքում կարողացանք ֆիքսել հնագիտական շերտեր։ Ընդ որում` հետաքրքիրն այն է, որ շերտերի մեջ ունենք տարատեսակ խեցեղեն, որտեղ առկա է և՛ ուրարտական վերնախավային, և՛ տեղական այսպես կոչված սև փայլեցված խեցեղենի համադրությունը մի համատեքստում։ Բացի այդ, պեղվեց նաև մեկ կառույց իրար զուգահեռ կանոնավոր շարերով, խճաքարերով և գետաքարերով միջնալիցքով, որի վրա ծեփ է արված կավաձև զանգվածով։ Դա կարող է լինել պատ, կարող է լինել դամբարանի մաս, հարթակ, ճանապարհի մաս։ Դեռ վաղ է ասել թե ինչ է սա, որովհետև այն հատվածը, որը մենք պեղել ենք դա փոքրիկ տարածք է՝ 5x5-ի վրա, բայց այնուհանդերձ այս փոքրիկ տարածքից մենք այսքան զգալի տեղեկատվություն ենք կարողացել քաղել։ Բացի այդ, շերտի մեջ կարասի ստորին հատված ֆիքսեցինք։ Ակնհայտ է, որ փոս են արել գետնաքարերով շերտի մեջ այդ կարասը տեղադրելու համար։ Սա մեզ համար շատ կարևոր է, որովհետև ընդհանրապես ուրարտական և տեղական փոխհարաբերակցության ուսումնասիրությունը այսօր հայ հնագիտության կարևոր խնդիրներից մեկն է։

- Կանխարգելիչ հնագիտությունը ինչո՞վ է տարբերվում բոլորիս հայտնի հնագիտությունից։ Եվ ընդհանրապես դա ի՞ նչ է իրենից ներկայացնում։

- Կանխարգելիչ հնագիտությունը աշխարհում շատ տարածված է։ Օրինակ, աշխարհում որևէ կառույցի շինարարություն իրականացնելիս, նախ և առաջ այդ հատվածում պեղումներ են արվում։ Դա շատ ընդունված պրակտիկա է։ «Հյուսիս-հարավ» ծրագրի շինարարության ընթացքում 2013-2016թթ-ի պեղումներ իրականացվեցին ճանապարհի տարբեր հատվածներում, այդ թվում՝ «Կարմիր բլուր»-ի տարածքում, այդ գործընթացը կանխարգելիչ հնագիտության վառ օրինակ էր։ Հուսանք, որ այն կարող է մեծապես նպաստել այդ կանխարգելիչ ինստիտուտի զարգացմանը։ Ընդհանրապես աշխարհում գոյություն ունի կանխարգելիչ հնագիտության առանձին ուղղություն։ Մարդիկ ընտրում են այդ ուղղությունը և մասնագիտանում են այդ ոլորտում։ Դրանք արագ, արդյունավետ, որակյալ պեղումներն են, որոնք պահանջում են այլ գիտելիքներ, կարողություններ և այլ հմտություններ։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում մոտ 1000 հնագետ զբաղվում են հենց կանխարգելիչ հնագիտությամբ։ Մասնագիտության այդ ճյուղի զարգացումը շատ կարևոր է Հայաստանում՝ հատկապես անհատական շինարարության ծրագրերում։ Քիչ չեն դեպքերը, երբ անհատը՝ հայտնաբերելով որևէ գտածո, չի տեղեկացնում համապատասխան մարմիններին։

- Իսկ ի՞նչ եք կարծում՝ ձեր գտած այդ կարասը ի՞նչ նպատակի համար է կիրառվել։

- Չեմ կարող ասել ինչ նպատակի համար։ Դա կարող է լինել դիակիզման կամ մեկ այլ ուրիշ նպատակի համար։ Կարևորը այն է, որ մենք փաստեցինք Քրիստոսից առաջ 7- 6-րդ դարի թվագրվող շերտ՝ մարդու գործունեություն «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Շատ կարևոր է, որ այս պեղումները իրականացվում է «էրեբունի» թանգարանի արշավախմբի կողմից լրիվ անվճար հիմունքներով։ Բացի այդ, մենք դիմեցինք կամավորների, ինչի արդյունքում տասնյակ մարդ միացավ մեզ։ Այս քայլը հանրային հնագիտության և հուշարձանը, հնագիտությունը հանրայնացնելու մի ձև էր, ինչը շատ կարևոր էր մեզ համար։ Սա նաև միջոց էր, որով մենք հանրահռչակում ենք «Կարմիր բլուր»-ը և կանխարգելիչ հնագիտության այս ճյուղը։

- Դուք նշեցիք մասնագիտական խմբի մասին, միայն «էրեբունի» արգելոց-թանգարանի մասնագետներն էին մասնակցում այդ պեղումներին, թե՞ այլ թանգարանները ևս միացել էին։

- Միայն «Էրեբունի» թանգարանի, բայց մեզ շատ օգնել են մեր հնագետներից Բորիս Գասպարյանը, ինչպես և Արթուր Պետրոսյանը, ով «Հյուսիս-հարավ»-ի « Կապավոր» ՍՊԸ- ի շինարարական ընկերության նաև հնագետն է համարվում։ Մեր գործընկերները շատ արժեքավոր խորհուրդներ ու դիտարկումներ տվեցին մեզ։

- Վերադառնանք »Կարմիր բլուր»։ Այդ տարածքում ընդհանուր առմամբ քանի՞ շերտ կա թվագրված։

- Այնտեղ կա ուշ բրոնզ, վաղ երկաթեդարյան շերտ։ Ունենք նախաուրարտական, ուրարտական ժամանակաշրջանի շերտ։ Պահպանված են ուշ բրոնզ և վաղ երկաթե դարի կիսակլոր և քառակուսի հատակագծերով կառույցներ, որոնց վրա արդեն Քրիստոսից առաջ 7-րդ դարում ուրարտացիները կառուցել են իրենց հիմնականում ուղղանկյուն և քառակուսի շինությունները։ 2019թ-ին հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ միասին ֆիքսեցինք նաև հետուրարտական շերտ, որը չափազանց կարևոր հանգամանք եմ համարում։ Կան նաև անտիկ թաղումներ, գտնվել են անտիկ դրամներ։ Բացի այդ, ունենք հարուստ միջնադարյան շերտ։ «Կարմիր բլուր»-ի ամրոցի վերնամասում ժամանակին եղել է մատուռ, որը չի պահպանվել։ Մատուռի մասին 1927թ-ի հիշատակություն կա Կարո Ղաֆադարյանի հոդվածում։ Ըստ երևույթին՝ դա միջնադարյան մատուռ է եղել։ Ի դեպ, սկզբնական շրջանում «Կարմիր բլուր»-ը՝ որպես ուրարտական շրջանի հուշարձան, բացահայտված չի եղել, այն ճանաչված է եղել այդ մատուռով։ Միխայիլ Պյատրովսկու և Սմբատ Տեր-Ավետիսյանի հիշատակություններում պահպանված էր այդ մատուռի մի պատի փոքրիկ ստորին հատված։ Ես չեմ զարմանա, որ մի օր պարզվի, որ այդ մատուռը կառուցվել է ուրարտական Սուսիի տաճարի հիմքերի վրա կամ այդ հատվածում։ Քանի որ «Կարմիր բլուր»-ից մենք ունենք գտնված Սուսի տաճարի սեպագիր հիմնաքարեր։ Բացի այդ, գտնվել են վրացական Թամարա թագուհու դրամներ և միջնադարյան ջնարակած խեցեղեն։ Այսինքն՝ այստեղ միջնադարյան բավական հզոր շերտի հետ գործ ունենք։ Հետաքրքիր մի հանգամանք ևս, երբ ես 2015թ-ին «Կարմիր բլուր» մասնաճյուղի ղեկավարն էի, մի օր աշնանը որոշել էինք թանգարանի շենքի դիմաց տույաներ տնկել։ Փոսերը փորելու ընթացքում հայտնաբերեցինք խեցեղեն և դադարեցրեցինք աշխատանքը։ Հասկացանք, որ ինչ-որ կառույցի հետ գործ ունենք, պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ հայտնաբերվածը կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի խեցեղեն էր, Քրիստոսից առաջ 3–րդ հազարամյակով թվագրվող։ Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ «Կարմիր բլուր»-ը շատ մոտ է գտնվում Շենգավիթին՝ որը կուր-արաքսյան էտալոնային հուշարձան է, ապա դա հիմք է տալիս որոշակիորեն ենթադրելու, որ կուր-արաքսյան շերտեր «Կարմիր բլուր»-ում ևս կարող են լինել։

Ընդհանրապես կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի կառույցները՝ հուշարձանները, տեղակայվում են հիմնականում լանջային, հարթավայրային տեղերում։

- Այսինքն, կարելի է վստահ ասել, որ «Կարմիր բլուր»-ը բավականին հարուստ շերտագրություն ունի։ Իսկ որքանո՞վ են վերը նշված շերտերը ուսումնասիրված։

- Հիմնականում ուսումնասիրված է ուրարտական շերտը։ Վերջերս պեղվեց դամբարանադաշտը, որտեղ, իհարկե, շատ մեծ է Պյատրովսկու ներդրումը։ Բացի այդ, գլխավորապես մեր ճանաչված հնագետ Հարություն Մարտիրոսյանի և այլ հնագետների շնորհիվ պեղվել են քաղաքային հատվածի տարբեր կառույցներ։

- Ընդհանուր առմամբ, եթե ողջ «Կարմիր բլուր»-ը դիտարկենք որպես 100%, Ձեր կարծիքով՝ քանի՞ տոկոսն է այժմ ուսումնասիրված։

- Շատ քիչ։ Մոտ 20- 30%:

- Այն ինչ-որ հայտնաբերվել է պեղումների ժամանակ կարո՞ղ է արդյոք հիմք հանդիսանալ, որպեսզի «Հյուսիս-հարավ»-ի այդ հատվածի նախագիծը փոփոխվի։

- Կարող էր, եթե լուրջ կառույց հայտնաբերեինք։ Ի դեպ «Հյուսիս-հարավ»ի շինարարության ընթացքում եղել են հատվածներ, ոչ «Կարմիր բլուր»-ում, որտեղ նախագիծը փոխվել է։ Հիմա կոնկրետ այս հատվածը գտնվում է ճանապարհից այն կողմ։ Մենք ըստ երևույթին դա կկոնսերվացնենք համապատասխան կարգով և գուցե մի օր այդտեղ պեղումները շարունակենք։

- Չե՞ք կարծում, որ այն հատվածում, որով ճանապարհն է անցնում, կարող է լուրջ կառույց լինել։

- Այդ հատվածը ստուգված է, այնտեղ երկրաբանական շերտեր են։ Հնագիտական շերտ չունենք։

- Օրինակ ի՞նչ պիտի հայտնաբերվեր ըստ Ձեզ, որ հիմք հանդիսանար ճանապարի նախագծի փոփոխման համար։

- Դա կարող է մոնումենտալ կառույց լինել։ Օրինակ՝ դամբարան, պալատ, ամրոց կամ դրա մի հատված, նաև կարող էր լինել նախապատմական ժամանակաշրջանի ինչ-որ պահպանված հատված։ Ընդհանրապես Երևանը մոզաիկա է, որը մեզ համար ամբողջությամբ բացահայտված չէ։ Շենգավիթը մոտ 6000 տարվա պատմություն ունի, ես համոզված եմ, որ, եթե հարցում արվի, ապա հարյուրից ընդհամենը երկուսը կկարողանան պատասխանել։ Մինչդեռ Շենգավիթի անունով համաշխարհային հնագիտության մեջ մի մշակույթ կա կոչված, որը մինչև Դաղստան, Իսրայել տարածվել է։ Այսինքն, այն եղել է կենտրոններից մեկը։

- Այդ 25քմ-ից ավելի տարածքում պեղումներ իրականացնելու ծրագիր կա՞։ Եթե այո, ապա ե՞րբ եք նախատեսում այդ պեղումները։

- Այդ հատվածում ոչ։ Քանի որ այդտեղ շատ բարդ է պեղելը։

- Ինչու՞մ է կայանում այդ բարդությունը։

- Այդ հատվածով ժամանակի ընթացքում անցել են տրակտորներ և կամազներ՝ ծանր տեխնիկա և հողը ահավոր կարծրացած է, որի մի փոքր ջարդելու համար մեծ ռեսուրսներ են պահանջվում։ Սակայն նշեմ, որ այս տարի «Կարմիր բլուր»-ում նախատեսված է երկու ծրագիր իրագործել։ «Կարմիր բլուր»-ի մասնաճյուղի ղեկավար Վահե Սարգսյանը և մեր էքսկուրսավար Արման Եղիազարյանը մուտքից, ամրոց չհասած աջ հատվածում ֆիքսել էին շատ հզոր պատեր, և մենք սկսեցինք այդ տարածքը հետազոտել։ Պարզվեց, որ այդտեղ կան հզոր կառույցներ՝ 1,70 լայնքով մոտ 20 մետրանոց պատ, որին զուգահեռ ևս մեկ պատ։ Ինչը պարզ երևում է։ Այսինքն, ունենք միջանկյալ ինչ-որ մի թաղամաս, կառույց, ինչը մեզ հիմք տվեց այդ հատվածի համար նոր ծրագիր մշակել։ Դեռևս անուններ չեմ ուզում տալ, բայց կան մարդիկ, որոնք պատրաստակամություն են հայտնել այդ ծրագրին աջակցելու։ Պեղումներն ու լուրջ հետազոտությունները պահանջում են նաև լուրջ ֆինանսական ներդրումներ։ Երկրորդ կարևոր ծրագիրը, որ ուզում ենք իրագործել աշնանը, եթե ամեն ինչ լավ լինի, դա հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ համագործակցության շրջանակներում կշարունակենք «Կարմիր բլուր»-ի երկրաֆիզիկական հետազոտությունները, կսկանավորվեն չպեղված հատվածները, և պեղումներ կիրականացնենք։

- Բացի «Կարմիր բլուր»-ից, ընդհանուր առմամբ Երևանի տարածքում կատարված պեղումների արդյունքում մեծ մասամբ հայտնաբերվածները ո՞ր դարաշրջանին են պատկանում։

- Երևանի տարածքում պեղումներ շատ քիչ են իրականացվել։ Հիմնականում ունենք այսպես ասած «դիպվածով» հայտնագործություններ։ Օրինակ՝ Երևան մոլի կողքին ուրարտական դամբարանը հայտնաբերել էին 1984թ-ին, երբ ավտոագրեգատների գործարան կառուցելու ժամանակ շինարարները աշխատանքի ընթացքում հայտնաբերեցին ինչ-որ սալաքարեր։ Հաջորդը՝ Մերգելյան ինստիտուտից մի քիչ այն կողմ Բլուր թաղամասի նորակառույց շենքի տակ գտնվող Ձորաբերդ ամրոցն է, որը շատ կարևոր ամրոց է, ցավոք, բայց պեղված չէ և ուսումնասիրման կարիք ունի։ Մասիվի հիվանդանոցի ծննդատան մոտ եղել է Աղվեսաբերդը։

Իմ երազանքներից մեկը այն է, որ Երևան-1 քարայրը դառնա մեր մասնաճյուղը։ Այժմ մենք աշխատում ենք այդ ուղությամբ։ Երևան-1 քարայրը դա խորհրդային միությունում ու աշխարհում հայտնի հնագիտական հուշարձան է քարե դարյան։ Այնտեղ 70-40 հզր տարվա շերտեր կան։ Որքան ես գիտեմ, նույնիսկ նեանդերթալյան մարդու հետքեր են գտնվել։