Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Ամփոփում և Եզրահանգում Մաս 4 Նախորդ 3 հոդվածներում մենք աշխատեցինք հնարավորինս լայն ներկայացնել շինարարական ոլորտի Հավաստագրման և Լիցենզավորման օրենսդրական վերջին փոփոխությունները, ուսումնասիրեցինք բազմաթիվ առաջատար և ժողովրդավար երկրների համապատասխան փորձը, բացահայտեցինք այդ փոփոխությունների բացարձակ անհամատեղությունը միջազգայնորեն ընդունված կարգավորումների հետ և դրանց խիստ բացասական ազդեցությունը ոլորտի ՓՄՁ-ների ստեղծման, օրինական կայացման և զարգացման վրա: Ստորև ամփոփ ներկայացնենք արդեն իսկ բարձրացված խնդիրները - Ամենահիմնական խնդիրն առաջացնում է ձեռնարկություններին շինարարական լիզենցիայի տրամադրման համար նախատեսված՝ մշտական աշխատողների քանակի պահանջը, կախված տրամադրվող լիցենզիայի դասից (1-3) համապատասխանաբար 5-15 բանվոր և 2-5 ԻՏԱ: Որոշակի խնդիրներ են առաջացնում նաև մեքենա/մեխանիզմների քանակային պահանջները: Այս պահանջները լրիվ անտրամաբանական են և հակասում են ոլորտի ԱՁ, գերփոքր կամ փոքր ձեռնարկություն հասկացություններին, քանի որ արդեն օրենսդրականորեն բացառում են նման լիցենզավորված կազմակերպությունների ստեղծումը և գոյությունն ընդհանրապես: Միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նմանատիպ պահանջներ գոյություն չունեն ոչ մի առաջատար, զարգացած և ժողովրդավար երկրում, դրանք «տեղական, անհաջող հորինված և փաստացի չաշխատող հեծանիվներ են»: Տեղեկատվություն, որը լուրջ մտածելու տեղիք է տալիս. Աշխարհի առավել զարգացած և ժողովրդավար երկրների շինարարական ձեռնարկությունների մոտ կեսը գերփոքր ձեռնարկություններ են, այսինքն բաղկացած են 1-9 աշխատակիցներից! Սա այն իրականությունն է, որը ստեղծվել է այդ երկրներում շուկայական տնտեսության տասնամյակների զարգացման արդյունքում և ինչին մենք նույնպես, կամա թե ակամա, պիտի հասնենք, ուզե՞նք, թե՞ ոչ, օրինակա՞ն, թե՞ ստվերային: Ստվերայինը միանշանակ արդեն կա և կզարգանա, սակայն այդ ձեռնարկությունների օրինական կայացումը այս փոփոխություններով չի իրականա: Անգամ ամենախիստ կարգավորումներով երկրներում, օրինակ՝ Սինգապուրում, շինարական ձեռնարկությունների լիցենզավորման համար բավարար է բարձրագույն մագիստրոսի կամ բակալավրի կրթությամբ և 3 տարի փորձով 1 հիմնադրի, հիմնադիրներից մեկի կամ տնօրենի պաշտոնում այդ անձի լինելու պահանջը: Հետաքրքիր է փաստել, որ դա Հայաստանում շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների նախկինում գործող լիցենզավորման օրենսդրական պահանջն էր հանդիսանում: - ՀՀ-ում գործող շինարարական ոլորտի օրենսդրական կարգավորումներում կան բազմաթիվ իրավական բացթողումներ: Օրինակ, չկա շինարարութան հիմնական կազմակերպիչ՝ Գլխավոր կապալառու հասկացության կանոնակարգումը, դերի պարզաբանումը: Գլխավոր կապալառուն կազմակերպում է աշխատանքների համալիր իրականացում և պատասխանատվություն է կրում այդ իրականացման վերջնական արդյունքի համար, ինչպես պատվիրատուի, այնպես էլ պետության առաջ: Առաջատար երկրներում Գլխավոր կապալառուները հիմնական դերակատարներն են և լիցենզավորվում են համընդհանուր ոլորտային և ձեռնարկատիրական գիտելիքների հիմքով թեստային համակարգի կիրառմամբ, կամ առանց դրա: Օրենսդրական կարգավորումներում չկա նաև (նեղ) մասնագիտական կապալառու (ուղղակի Կապալառու) հասկացության կանոնակարգումը: ԱՄՆ-ում և շատ առաջատար երկրներում կա լիցենզավորման խիստ պահանջ հենց նեղ մասնագիտական կապալառուների՝ անձերի կամ ձեռնարկությունների համար, իսկ դրա տրամադրման թեստը ներառում է ինչպես գիտելիքները և փորձը, այնպես էլ այդ աշխատանքների իրականացման համար ընդունված տեխնոլոգիաներին տիրապետելը: Եթե այլ կողմից նայենք, այս նեղ մասնագիտական կապալառուների հիմնական դերակատարները հանդիսանում են, ուշադրություն՝ հենց ԱՁ-ները, փոքր և գերփոքր ձեռնարկությունները, որոնց օրինական գործունեությունը լիցենզավորման նոր կարգավորումներով դարձել է անհնար: - Մտորումների տեղիք է տալիս նաև Օրենքով նախատեսված Մասնագետների հավաստագրումը և Շարունակական մասնագիտական զարգացման (ՇՄԶ) հասկացության ներդրումը, ինչին նվիրված են Օրենքի փոփոխություների բազմաթիվ էջեր... Գործընթացի կազմակերպումը, մասնագետների կրթումը, կրեդիտավորման համակարգը, գործնական հմտությունների զարգացումը, լիցենզավորված սուբյեկտների վարկանիշավորումը և ամենակարևորը այս ամենի օբյեկտիվ գնահատումը ուղղակի ուտոպիայի ժանրից են... Ճիշտն ասած նման համակարգի ներդրման տրամաբանությունը, արդեն իսկ իրենց գործի պրոֆեսիանալների համար, մենք չենք կարող բացատրել և միջազգային փորձի ուսումնասիրությունները նմանապիպ «ուսումնական» կարգավորումների հայտնաբերմանը նունպես չբերեցին... Կամ, ինչպե՞ս կարող է արհեստականորեն ստեղծված մի «կրթական համակարգ» դասավանդել մի մասնագիտություն, որն ինքը չգիտի... Շինարարության որակի ապահովման համար կա պարզ ճանապարհ՝ գրագետ և մանրակրկիտ նախագիծ, որին շինարարը պիտի խիստ հետևի, տեխնիկական և հեղինակային հսկողություն, իսկ կապալառուների ընտրության մասով ամբողջ աշխարհում այլ՝ անկախ որակական չափանիշներ են գործում, հիմնված փորձի, իրականացված աշխատանքների և ամենակարևորը՝ նախկին պատվիրատուների դրական արձագանքի հիման վրա, որը և գոյացնում է շինարարի բիզնեսի ապագա շրջանառության հիմնական ծավալը: Եզրահանգում Հավաստագրման և Լիցենզավորման վերջին փոփոխությունները ակնհայտորեն անհնարին են դարձնում շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ների՝ հատկապես ԱԶ-ների, գերփոքր և փոքր ձեռնարկությունների ստեղծումը, զարգացումը և որպես ձեռնարկություն դրանց օրինական կայացումը: Ընդունված «բարեփոխումներում» բացարձակապես անտեսվել է առաջատար միջազգային փորձը և ոտնահարվել է շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների, հատկապես ՓՄՁ-ների օրինական իրավունքները: Ոլորտն իսկապես կարիք ունի համընդհանուր օրենսդրական, բայց գրագետ բարեփոխումների, հիմնված միայն միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունների և հայաստանյան իրավական և իրական դաշտում դրանց կիրառման հնարավորությունների վրա: ՓՄՁ-ների օրինական կայացման համար նաև առանձնակի ուշադրություն է պետք դարձնել հավասար հարկային մրցակցային դաշտի ապահովմանը, ինչի մասին արդեն խոսվել է մեր նախորդ հոդվածներում: Հ.Գ. Այս խնդիրները բարձրաձայնվել են Վարչապետին, Քաղաքաշինական կոմիտեին և այլ պատկան մարմիններին ուղղված նամակներում, եղել է Վարչապետի հանձնարարականը այս հարցերի քննարկման համար Կոմիտեում, տրվել են պարզաբանումներ: Ցավոք, առ այսօր, ոչ մի իրական առաջխաղացում դեռ չենք տեսնում, հատկապես Ամենահիմնական խնդրի լուծման համար, ինչը և պատճառ է դառնում ոլորտի բազմաթիվ ԱԶ-ների և ՓՄՁ-ների վերացման և նորերի օրինական ստեղծման անհնարինության:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Գլխավոր Կապալառու – Օրենսդրական Բացթողու՞մ Մաս 3 Ինչպես նշեցինք առաջին հոդվածում, հավաստագրման և լիցենզավորման հայաստանյան նոր պահանջները հարվածում են առաջին հերթին շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ներին, հիմնականում ԱԶ-ներին, գերփոքր, փոքր և մասսամբ միջին ձեռնարկություններին: Առանց այդ էլ ոլորտի այս սեգմենտը հիմնականում գործում է մասնավոր հատվածում հավասար մրցակցային դաշտի լրիվ բացակայության պայմաններում (այսինքն օրինական չի գործում), հարկայինի տեսանկյունից, իսկ այժմ այն գտնվում է նաև լիցենզավորման նոր անհեթեթ կարգավորումների թիրախում: Ամենի արդյունքը նա է, ինչ այսօր ունենք: Փորձեք ձեր տունը կառուցել, կամ բնակարանը վերանորոգել օրենքի սահմանում գործող կազմակերպության միջոցով, այսինքն օրինական պայմանագրով: Դուք կվճարեք շատ ու ավելի շատ գումար, քանի որ հարկային ահռելի բեռը կավելանա ձեր «պայմանագրի» արժեքին: Շինարարի համար սա էական չէր լինի, գումարը կավելանար - հարկերը կվճարվեր պատվիրատուի գումարների հաշվին, սակայն նա չի կարողանում մրցակցել «ազատ ոճով» գործող շինարարական բրիգադների և արհեստավորների մի ահռելի բանակի հետ և նա ստիպված գնում է ստվեր: Սա մի այլ, իրականացման տեսակետից շատ ու շատ ավելի բարդ թեմա է և միգուցե դրան անդրադառնանք հետագա հոդվածներից մեկում: Երկրորդ հոդվածում պարզաբանվեց կազմակերպությունների մասնագիտական լիցենզավորման կարիքի մասին և ուսումնասիրվեց առաջատար երկրների փորձն այդ ուղղությամբ: Բացահայտվեց մեր կարգավորումների անհամապատասխանությունը միջազգային փորձին: Իսկ հիմա անդրադառնանք շինարարության իրականացման ոլորտում միջազգայնորեն ընդունված կազմակերպությունների տեսակների մասին կարգավորումներին: Շինարարություն իրականացնողների հիմնական տեսակներն են գլխավոր կապալառուն և ենթակապալառուները: Գլխավոր կապալառուները կազմակերպում են աշխատանքների համալիր իրականացումը և պատասխանատվություն են կրում դրա վերջնական արդյունքի համար, իսկ ենթակապալառուները գլխավոր կապալառուի հրահանգով իրականացնում են ընդհանուր ծավալի ինչ-որ մի մաս, ավելի մասնագիտացված աշխատանքներ՝ ջրամատակարարում, կոյուղի, էլեկտրական լարանցում և այլն: Շինարարական պատվերների իրականացման հիմնական սխեման սա է ամբողջ աշխարհում և պատվերի վերջնական արդյունքի պատասխանատուն գլխավոր կապալառուն է: Չնայած նրան, որ գլխավոր կապալառու բառակապակցությունը բոլոր շինարարական կազմակերպությունները շատ լավ գիտեն, և շատ շատերը հանդես են գալիս որպես այդպիսին, մեր օրենսդրությունը դրա սահմանումը չունի: Բացի դա, այս տերմինը չի օգտագործվում ոչ մի ոլորտյաին օրենքում, բայց օգտագործվում է ՀՀ կառավարության 2023 թվականի նոյեմբերի 30-ի հայտնի N 2106-Ն որոշման Հավելված N 1-ում, ընդունելով գլխավոր կապալառու լինելու հանգամանքը վերջին տարիներին որպես 1-ին դասի լիցենզիայի պահանջ: Փաստորեն 1-ին դասի լիցենզիա ատանալու համար պարտադիր պահանջ է գլխավոր կապալառու լինելը, բայց դրա իրավական հասկացությունը և կարգավորումը չկա... ՀՀ Քաղաքաշինության մասին օրենքի 4-րդ հոդվածը սահմանում է գործունեության սուբյետները, բուն շինարարության մասով՝ «շինարարություն իրականացնողներ» սահմանումով: Հոդված 6-ում բերվում է մի քանի ինչ-որ երկրորդական իրավունքների և պարտավորությունների կետեր և ... վերջ: Կառուցապատողների մասով, օրինակ, մոտ 2 էջ նրանց իրավունքների և պարտականությունների մասին է խոսվում: Բայց կա նաև առաջխաղացում: 2022 թվականի վերջին Քաղշինկոմիտեի կողմից ընդունված անվտանգության նորմերում ամենուր օգտագործվում է պատասխանատու՝ Գլխավոր կապալառու հասկացություն...ու արդեն փորձ է արվում ընդունված նորմերը բերել օրենսդրական դաշտ, ինչն իհարկե դրական քայլ է դատական որոշումներ իրականացնելու տեսանկյունից: Այսպիսով եկանք մի վերջնակետի, որ ՀՀ-ին հարկավոր է իրավաբանական կարգավորումներ բուն շինարարություն իրականացնողների համար, ներառյալ դրա հիմնական դերակատարի՝ Գլխավոր կապալառուի: Իսկ այժմ ամենակարևորը՝ լիցենզավորման տեսանկյունից: Հենց Գլխավոր կապալառու իրավաբանական անձն է լիցենզավորվում ամբողջ աշխարհում, իսկ ԱՄՆ-ում և շատ այլ առաջատար երկրներում դրա համար անգամ պարտադիր չի որ հիմնադիրն ունենաս շինարարական կրթություն, բայց պարտադիր պետք է ունենա աշխատանքային փորձ: Շինարարական բարձրագույն կրթությունը բավականին նվազեցնում է աշխատանքային փորձի ժամկետի պահանջը, բայց միևնունն է, չի պարտադրվում: ԱՄՆ որոշ նահանգներում անգամ քննություն չի պահանջվում գլխավոր կապալառու դառնալու համար, բայց հիմնականում թեստավորումը պարտադիր է: Թեստերը պարունակում են հիմնականում քաղաքաշինության ոլորտին վերաբերող ընդհանուր հարցեր: Հիմնական հարցերը վերաբերում են նախահաշվին և դրա կառուցվածքին, ընդունված պայմանագրային ձևերին, ապահովագրություններին, վճարելու/չվճարելու կարգավորումներին, ինչքա՞ն ժամանակ պետք է պահի գործատուն աշխատողի վճարման հաշիվները, կրիտիկական ճանապարհի հասկացությունը, վնասների փոխհատուցումը, անվտանգության կանոնների պատասխանատվությունը, նյութերի և թափոնների անվտանգությունը, տարածքային նորմերը և այլն: Բացի այս ընդհանուր գիտելիքների բաժնից, կան նաև մասնագիտական բաժիններ, ընդհանուր շինարարական գիտելիքների ստուգման համար՝ էլեկտրական, ջեռուցում/սառեցում, օդափոխություն, ջրամատակարարում և կոյուղի և մի շարք այլ մասնագիտություններին վերաբերող ընդհանուր բնույթի հարցեր: Հիշեցնենք, որ վերը նշված բոլոր մասնագիտությունները նույնպես պահանջում են արդեն մասնագիտական լիցենզավորում, արդեն շատ ավելի խորացված՝ պրոֆեսիոնալ մակարդակով, ներառյալ աշխատանքային հմտությունները ու փորձն այդ կոնկրետ մասնագիտության մեջ: Եվ ահա, ամենն իր տեղում է: Կա Գլխավոր կապալառու, ում հիմնական գործառույթը գրագետ պայմանագիր կնքելն է ու աշխատանաքների համալիր կազմակերպելն է, և կան լիցենզավորված մասնագիտական կապալառուներ, որոնք կարող եք հանդես գալ ինչպես ենթակապալառուներ, այնպես էլ առանձին և անկախ մասնագիտական գործունեություն իրականցնել: Այսինքն Գլխավոր կապալառուի համար ոչ մի կոնկրետ մասնագիտական պահանջ չկա, բացի ոլորտին վերաբերող համընդհանուր կարգավորումներից: Խիստ մասնագիտական պահանջ կա ենթակապալառուներից, որոնք պետք է իմանան ոչ միայն իրենց գործի թեորետիկական մասը, այլ նաև տիրապետեն իրականացման բոլոր տեխնոլոգիաներին: Այստեղ շատ կարևոր է նշել, որ ոչ մի երկրում անհեփեթ պահանչ չկա 5-15 հոգի մշտական աշխատող-բանվոր ունենալ որևէ կազմակերպությանը՝ Գլխավոր կապալառուին կամ ընդհանրապես կապալառուին լիցենզիայի տրամադրման համար: Զարմանալի կարող է թվալ, բայց եվրոպական երկրներում և հյուսիսային ամերիկայում շինարարությամբ զբաղվող կազմակերպությունների մոտ կեսը գերփոքր են, այսինքն ունեն ընդամենը 1- 9 աշխատող: Այս ցուցանիշն է, ոլորտի ձեռնարկությունների շուկայական հարաբերությունների զարգացման վերջնակետը, և պետք չի նոր «տեղական մասերով հավաքած» հեծանիվ հնարել ու պարտադրել այդ հեծանիվը քշել, անվերջ սպանելով փոքր բիզնեսի օրինական զարգացման հնարավորությունները: Տեղեկացնենք նաև, որ մենք դիմել ենք այս հարցով Վարչապետին, հանդիպել ենք Քաղշինկոմիտեի պատասխանատու անձի հետ, քննարկել և բացատրել ենք այս ամենի անհեթեթությունը: Չգիտենք երբ կլինի հարցի լուծումը, բայց որ այն կլինի, դա միանշանակ է: Օրենքի սխալ պահանջը չի կարող ձեռնարկատիրության զարգացման իրական ընթացքը փոփոխել: Հ.Գ. Ցավալի է երբ տեսնում ես, որ ձեռնարկատերը ստիպված մշտական աշխատանքի է ընդունում բանվորների, միայն լիցենզիայի տրամադրման պահանջը բավարարելու համար, իսկ օրեր անց նրանց հեռացնում է աշխատանքից: Բայց դա է այսօրվա տխուր իրականությունը: Եվ ընդհանրապես, շինարարական ոլորտի լիցենզավորման նոր պահանջներից շատերն անիմաստ են: Օրինակ, ի՞նչ է նշանակում ն ունենալ վեբկայք և անպայման իր դոմեյնային անունով, իսկ ենթադոմեյնով՝ ոչ: Եթե խոսքը գնում է առցանց ինֆորմացիա ստանալուն, ապա էական ոչ մի տարբերություն չկա, իսկ ենթադոմեյներում կայքի կառավարումը հիմնականում ավելի դյուրին է լինում: Նույնը կարելի է ասել սոցիալական ցանցերի մասին: Շատ խոշոր բիզնեզներ բավարարվում են միայն սոցիալական ցանցերում ներկայանալով և կարիք չունեն իրենց սեփական կայքի: Այսինքն այս պահանջը նունպես անհեթեթ է: Մենք փորձեցինք նման «դոմեյնային» կամ անգամ առցանց ներկայանալու պահանջ գտնել «զարգացած աշխարհում» բայց ապարդյուն, նման պահանջ ոչ մի երկրում չգտանք: Ոչ մեկ չի ասում որ վատ է ունենալ սեփական կայքը, բայց դա պետք է լինի կազմակերպության իրավասության և ցանկության դաշտում, ինչպես աշխարհում է ընդունված: Մի այլ հետաքրքիր տեղեկատվություն, որը խորը մտածելու տեղիք է տալիս: Զարգացած երկրներում օրինական գործող շինարարական ձեռնարկությունների քանակը, այսինքն քա՞նի մարդ է սպասարկում միավոր ձեռնարկությունն այդ երկրում, միջինում 10-20 անգամ ավել է, քան Հայաստանում: Սա է իրականությունը, անհիմն սահմանափակումների և անհավասար մրցակցության իրական արդյունքը. այս «տարբերությունը» ստիպված գործում է ստվերում:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Իսկ կա՞ կազմակերպությունների մասնագիտական լիցենզավորման կարիք ընդհանրապես Մաս 2 Ինչպես նշեցինք նախորդ հոդվածում, հավաստագրման և լիցենզավորման հայաստանյան նոր պահանջները հարվածում են առաջին հերթին շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ներին. դադարեցնում և/կամ վտանգում են նրանց գոյությունը, արգելակում են նրանց հիմնումը և կայացումն ընդհանրապես: Իսկ հիմա պարզենք թե ի՞նչպես են իրենց շինարարական ոլորտները լիցենզավորում/ հավաստագրում ի սկազբանե մասնավոր սեփականության շուկայում գործող և երկար ճանապարհ անցած ամենաձեռնարկատեր, ամենազարգացած և ժողովրդավար երկները: 2000 - ականների սկզբին, ԱՄՆ կառավարության կողմից ֆինանսավորվող ծրագրով, 10 երիտասարդ հայ գործարարներով մեկնեցինք Բոստոն, մեր մասնագիտական որակավորումները բարձրացնելու և ներսից ծանոթանալու աշխարհի ամենակայացած և առաջատար ձեռնարկատիրական երկրի տարբեր բիզնես մոդելների աշխատանքներին: Ինձ, որպես շինարարական կազմակերպության ղեկավարի, սովորելուն և այլ միջոցառումներին մասնակցելուն զուգահեռ, մի շինարարական կազմակերպությունում պրակտիկա նշանակեցին, որտեղ 3 հավասար բաժնեմասերով սեփականատերեր կային, մասնագիտություններով քիմիկոս, բանասեր, իսկ երրորդը՝ միայն միջին դպրոցի կրթություն ուներ: Քիմիկոսը ղեկավարում էր կազմակերպությունը՝ վարում էր թղթաբանությունը, բանասերը նյութեր էր մատակարարում, իսկ մյուս երրորդը՝ ներկարար էր աշխատում, իրեն իսկ 1/3 մասով պատկանող կազմակերպությունում: Նրանցից ոչ մեկը բարձրագուն կամ միջին մասնագիտական շինարարական կրթություն չուներ: Բայց «Քիմիկոսը», որպես կազմակերպության պատասխանատու և ղեկավար, քննություն էր հանձնել նահանգի քաղաքաշինական նորմերի/դրույթների վերաբերյալ (The Massachusetts State Building Code): Մինչ այդ, նա ուներ շինարարական բնագավառում 3 տարվա աշխատանքային փորձ վերջին 10 տարվա ընթացքում (եթե շինարարության ոլորտում կրթության բակալավրի աստիճան ունենար, ապա 2 տարին բավարար կլիներ:) Նրա ասելով այդ քննությունը դժվար էր հանձնել և մոտ մեկ ամիս (!) ուսումնասիրել էր այդ ամենը: Այդպիսով նա դարձավ շինարարական ոլորտի Ջեներալ քընթրաքթըր (General Contractor, Գլխավոր կապալառու) լիցենզիայի տիրապետող կազմակերպություն և հնարավորություն ստացավ մինչև 2 հարկանի և 4 ընտանիքի համար (թաունհաուս) շինարարություն իրականացնել: Ջեներալ քընթրաքթըրը հինականում իրականացնում է նախագծի լրիվ սպասարկում և աշխատանքներում ներգրավում է, իհարկե կարիքի դեպքում, տարբեր մասնագիտական լիցենզավորված անձանց, և ավելի շատ ասոցացվում է նախագծի որակյալ իրականացման, ավարտի, ճիշտ գնահատականի, ապահովագրությունների և «վստահության» հետ: Եվ ինչպե՞ս էր այս կազմակերպությունն, առանց մասնագիտական լիցենզավորման, աշխատում աշխարհի ամենախիստ կարգավորված նորմերով շինարարական շուկաներից մեկում: ԱՄՆ շինարարական ոլորտում պարզ մի շղթա է գործում: Կա հաստատված ցանկ այն մասնագիտությունների համար, որոնք պարտադիր մասնագիտական լիցենզավորում են պահանջում բավականին խիստ քննության միջոցով: Սա նման է մեր այսօրվա մասնագիտական հավաստագրմանը, սակայն քննությամբ և խոսքը միայն վարպետների՝ էլեկտրիկների, սանտեխնիկների, ջերմա-սառնամատակարարման, գազի և որոշ այլ մասնագետների՝ պրոֆեսիոնալ վարպետների մասին է: Աշխատաժամերը, այսինքն աշխատանքային փորձը, պարտադիր պահանջ է քննության մասնակցելու համար: Եթե այդ լիցենզավորված անձը չկա, կազմակերպությունն ուղղակի չի կարող կոնկրետ այդ ծառայությունները մատուցել: Ավելի մեծ կառույցների շինարարության համար կազմակերպության հատուկ լիցենցիա նույնպես չի պահանջվում, բայց պահանջվում է գրանցված փորձառու նախագծային մասնագետի (Registered design professional - RDP)՝ ճարտարապետի կամ ճարտարագետի պարտադիր կցում կառուցի ամբողջ շինարարության ընթացքում, որպես վերահսկիչ: Սա աշխատանքային հարաբերությունների մի պարզ և ներդաշնակ շղթա է բոլոր պատասխանատվությունների բաշխումով: Լիցենզավորված վարպետ-մասնագետները, կամ ճարտարագետները կարող են փոխել իրենց աշխատանքի վայրերը, կամ ուղղակի որոշում կայացնել միայնակ աշխատել և առանձին իրավաբանորեն գրանցվել, իսկ կազմակերպությունները կարողանում են շինարարության տարբեր ոլորտներում իրականացնել իրենց գործառույթները՝ լիցենզավորված վարպետների, իսկ ավելի մեծ նախագծերում՝ գրանցված ճարտարապետների կամ ճարտարագետների վերահսկողության ներքո: Ոլորտի ոչ մի կազմակերպությունից կոնկրետ մասնագիտական լիցենցիա չի պահանջվում, քանի որ դա պրակտիկ անհնար է իրականացնել: Բայց, իհարկե, սա չի նշանակում, որ ԱՄՆ-ում չկան մասնագիտագված շինարարական կազմակերպություններ: Դրանք կան ու հիմնականում դրանք են աշխատում նահանգների շուկայում և իրականացնում են աշխատանքեր իրենց կազմում գտնվող լիցենզավորված անձանց և ճարտարագետների միջոցով, իսկ պատվիրատուներն իրենց գտնում և վստահում են նախկինում կատարված աշխատանքների և նախկին պատվիրատուների դրական արձագանքների հիման վրա: Որպես ամփոփում ԱՄՆ-ում ԱՄՆ-ում կազմակերպություններին չեն պարտադրում մասնագիտական լիցենզավորում և կախված լինել որևէ մասնագետ անձից, նրա քմահաճույքից, լինելուց կամ չլինելուց, այլ տալիս են հնարավորություն լիցենզավորված վարպետների և գրանցված ճարտարապետ / ճարտարագետների ազատ ընտրության, բայց մի պարզ և խիստ պահանջով՝ բուն շինարարական աշխատանքերի իրականացումը պետք է կատարվի լիցենզավորված վարպետների միջոցով (կամ ենթակապալային կազմակերպությունների, որոնք ունեն այդ պահի դրությամբ իրենց կազմում աշխատանքային պայմանագրերով աշխատող այդ անձանց), իսկ կախված կառույցի բարդությունից, փորձառու ճարտարագետի և/կամ ճարտարապետի մշտական վերահսկողության ներքո: Այսինքն, աշխատանքերի իրականացումը կատարում են լիցենզավորված վարպետները և բարձրագույն կրթությամբ և համապատասխան փոձով ճարտարագետները, իսկ ոլորտի կազմակերպությունները միայն իրավաբանա-կազմակերպչական միջոց են այդ մասնագետներին համախմբելու կոնկրետ նախագծի իրականացման համար: Հասկանալի է իհարկե, որ բարդ նախագծերը պահանջում են համապատասխան մեխանիզմներ, մեքենաներ և համապատասխան գիտելիքներով մարդկային ռեսուրսներ, բայց այս ամենը նույնպես լուծելի է: Օրինակ, ժամանակին Բուրջ Խալիֆայի շինարարության մրցույթը հաղթեց և գլխավոր կապալառու դարձավ էլեկտրոնիկայի հսկա Սամսունգը: Բայց Սամսունգը, կոնկրետ այդ նախագծի համար, վարձակալեց ահռելի դրական փորձով ճարտարապետա-ինժիներական նախագծող կազմակերպություն՝ «Սկիդմոր Օուինգս ընդ Մերրիլ»-ին (Skidmore Owings & Merrill), որը կարողացավ լուծել բոլոր կառուցվածքային և ինժեներական համակարգերի անխափան աշխատանքի նախագծումն այդ հսկա բարձրությունների համար և կատարեց աշխատանքերի իրականացման վերահսկումը: Սամսունգն այս ամենը կառավարեց: Կազմակերպությունների լիցենզավորման հայաստանյան պահանջների մասով Պետք չի մշտական գրանցված «10-15 բանվոր իրենց բահերով» ու մի տասնյակ էլ ճարտարագետ բերես ու քո գրասենյակում մշտական նստեցնես, որ քեզ իրավունք տան շինարարություն իրականացնելու, այլ պետք է զարգացնել պրոֆեսիոնալ հավաստագրված կամ լիցենզավորված վարպետների և լավ կրթված և փորձառու ճարտարագետների և ճարտարապետների շուկան, շինարարությամբ զբաղվող կազմակերպությունների նախագծերում ազատ օգտագործման հնարավորությամբ: Արհեստականորեն գրանցված բանվորները կամ ճարտարագետները որակական և մասնագիտական ոչ մի չափանիշներ չունեն, ուստի անիմաստ պահանջ է ներկայացվում կազմակերպություններին, չհաշված այս պահանջով առաջացող անհիմն ֆինանսական բեռը: Բարձրագույն կրթությամբ և աշխատանքային փորձով Ֆիզիկական անձանց մասնագիտական հավաստագրումը ունի որոշակի արժեք, և սա կարող է օգտագործվել որպես կոնկրետ նախագծերի մասնագիտական իրականացման և/կամ վերահսկողության պահանջ: Իհարկե, այս փոքր հոդվածով և միայն ԱՄՆ-ի օրինակի վրա, անհնար է մի ամբողջական և վերջնական եզրակացության գալ թե ի՞նչպես առաջ գնալ և ո՞ր տարբերակն է ճիշտ օգտագործել մեզ մոտ ստեղծված այս փակուղային իրավիճակից դուրս գալու համար: Ուստի, ավելի վերջնական պատկերացում կազմելու և միգուցե որոշում ընդունելու համար, մի փոքր ուսումնասիրենք նաև այլ առաջատար երկրների փորձը և պահանջները: Գերմանիա Գերմանիային կարելի է համարել վարպետների մասնագիտական լիցենզավորման դպրոցի հիմնադիրներից: Այստեղ լայն ցանկ է գործում լիցենզավորում պահանջվող վարպետական մասնագիտությունների: Քննությունը և փորձը նրանց համար պարտադիր պահանջ է (ինչպես և ԱՄՆ-ում): Նրանք քննությունից հետո ստանում են «master crafts certificate» և նոր կարող են զբաղվել այս կամ այն գործունեությամբ: Քանի որ Գերմանիան պատկանում է ՓՄԶ-ներին ամենաերաշխավորող պետությունների շարքին, ամենի հիմքը անհատ-մասնագետ վարպետներն են, ովքեր կարող եք գրանցել իրենց բիզնեսը և առանձին կարգավիճակով աշխատել, կամ ցանկության դեպքում այլ կազմակերպություններում աշխատել որպես վարձու աշխատող: Գլխավոր կապալառուների նկատմամբ որևէ մասնագիտական լիցենզավորման պահանջ չի դրվում, բացի կազմակերպությունը օրենքով գրանցելու՝ մոտավոր ԱՄՆ-ի նման պահանջից: Միացյալ Թագավորություն Ձարմանալի է, բայց մինչ այժմ Միացյալ Թագավորությունում ամեն ոք կարող է զբաղվել շինարարությամբ, առանց որևէ լիցենզիայի կամ հավաստագրի: Նրանք մատնացույց են անում Գերմանիային, Ավստրիայի մի տարածքային մասին (փաստորեն ոչ ամբողջ Ավստրիայում նման պահանջ կա) և Միացյալ Նահանգներին, որտեղ կա այսպես կոչված մասնագիտական (վարպետների) լիցենզավորման պահանջ: Բայց ճարտարապետի կամ ճարտարագետի հսկողությունը պարտադիր է շինարարական նախագծերի համար: Բելգիա Որոշ ադմինիստրատիվ տարածքներում, օրինակ Ֆլանդրիայում, Բրյուսելում և Վալոնիայում գործում է վարպետների մասնագիտական լիցենզավորման պահանջ: Գլխավոր կապալառուների համար մասնագիտական լիցենզավորում չի կիրառվում: Բայց կա շատ հետաքրքիր և ժամանակակից պահանջ. ամեն նախագծի իրականացման համար առցանց գրանցել այն հավաստագրված/լիցենզավորված մասնագետներին՝ վարպետներին, «վարպետներով» կազմակերպություններին, ճարտարագետներին և ճարտարապետներին, որոնք պահանջվում են կոնկրետ այդ նախագծի համար: Կանադա Շատ նման է ԱՄն-ին, բայց ավելի ազատականացված: Շատ նահանգներ ոչինչ չեն պահանջում, որոշները մասնակի: Կարելի է անվեջ շարունակել, բայց մի բան պարզ է դառնում այս փոքրիկ և միգուցե որոշակիորեն սիրողական ուսումնասիրության արդյունքում. ավտորիտար և փակ երկներում ավելի խիստ պահանջներ են գործում, որոնք ստեղծում են ստվերի, կոռուպցիայի և հովանավորչության համար լավ հիմքեր, իսկ զարգացած և ժողովրդավար երկրներում ոլորտի զարգացումը երկար ճանապարհ է անցել, ազատականացված է, բայց շինարարության իրականացման շղթայի լրիվ կարգավորմամբ կատարող վարպետների մակարդակից սկսած: Խորհրդային Միություն Այստեղ ինչպե՞ս չհիշել Սովետական Միությունում շինարարության իրականացման փորձը: Որոշները կհիշեն այդ ժամանակվա լայնամաշտաբ ծավալված «Պրոֆտեխուսումնարանները», որտեղ նախապատրաստում էին վարպետների: Դա, հնարավոր է Գերմանիայի, կամ ԱՄՆ-ի փորձն էր ներմուծված, իր խորհրդային նրբերանգներով և որակով: Վարպետների աշխատանքային փորձը և հետագա որակավորման բարձրացումը (1-6 կարգի որակավորմամբ) կարևոր հանգամանք էր աշխատանքի վարձատրության և իրականացման համար: Իսկ ինժեներ-շինարարի բարձրագույն դիպլոմի առկայությունը լրիվ բավարար էր բուն աշխատանքերի իրականացման և ղեկավարման նախնական աստիճանի համար: Եզրակացություն Շինարարական կազմակերպությունների լիցենզավորումը գտնվում է քաղաքաշինական նորմերի, ոլորտի օենսդրական կարգավորումների իմացության, ապահովագրությունների, հարկային պարտավորությունների, անվտանգ աշխատանքերի իրականացման՝ այսինքն ոլորտի ադմինիստատիվ կարգավորումների տիրույթում, իսկ արդեն մասնագիտականը՝ բուն շինարարության իրականացումը, գտնվում է փորձառու ճարտարապետների և ճարտարագետների վերահսկողության և լիցենզավորված վարպետների տիրույթում: Ամեն ինչ պարզ է և տրամաբանական: Եվ ինչպե՞ս դուրս գալ այս ստեղծված իրավիճակից Հայստանում: Միգուցե հնարավոր տարբերակներից կարող է լինել նման մոտեցումը՝ 1. Անհապաղ կանգնեցնել շինարարական ոլորտի կազմակերպությունների լիցենզավորման նոր գործընթացը: Շուկան կոլապսի չտանելու համար ուժի մեջ թողնել նախկին լիցենզիաների գործունեության ժամկետները: 2. Կարելի է շարունակել ֆիզիկական անցանց մասնագիտական հավաստագրման գործընթացը որպես կոնկրետ շինարարական աշխատանքների իրականացման համար պահանջ և հիմք, մինչ այս ամենի ճիշտ կարգավորումը: Բայց ճարտարագետների մասնագիրական հավաստագրման կարգերի տրամադրման տրամաբանությունը և այլ մոտեցումները պետք կլինի վերանայել հետագա որոշումներում: 3. Հետզետե զարգացնել վարպետների մասնագիտական կայացման, հավաստագրման/լիցենզավորման իրականացման ծրագրեր, ներառյալ ուսումնական կենտրոնների ստեղծումը, կամ համալրումը, ելնելով արդի վարպետական մասնագիտությունների կարիքներից: 4. Գալ վերջնական հավաստագրման/լիցենզավորման տարբերակի ընդունման, հիմնվելով միայն զարգացած և ժողովրդավար պետությունների փորձի վրա: Այստեղ նոր հեծանիվ հորինելու կարիք բոլորովին չկա:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Ի՞նչն է այսօր շինարարական ոլորտում հավաստագրման և լիցենզավորման գործընթացն ալեկոծում, ինչու՞ և ինչի՞ դեմ են, հատկապես ՓՄՁ-ները, բողոքում և ընբոստանում: Հայաստանում շինարարական ոլորտի կազմակերպությունների լիցենզավորումն արդեն երկու տասնամյակից ավել պատմութուն ունի, իսկ մասնագիտական հավաստագրումը՝ լիցենզիայի ներդիրի տեսքով՝ մեկ տասնամյակից ավել, ու այս ժամանակահատվածում ոչ մի նման իրավիճակ չէր ստեղծվել: Խնդիրն առաջացրել է կառավարության կողմից ընդունված 2023 թվ. նոյեմբերի 30-ի N 2106-Ն «Քաղաքաշինության բնագավառում լիցենզավորման ու որակավորման կարգը հաստատելու մասին» որոշումը, իսկ ՓՄՁ-ների պարագայում՝ այդ որոշման չարաբաստիկ 13-րդ կետը: Մինչ առաջ անցնելը քիչ տեղյակներին ծանոթացնենք նախկին և այսօրվա լիցենզավորման պահանջներին և տերմիններին: Կան մասնագիտական հավաստագրեր որոնք հավաստում են ֆիզիկական անձի մասնագիտական որակավորումը և կան լիցենզիաներ որոնք հավաստում են արդեն կազմակերպությունների մասնագիտական որակավորումը: