Վերջին տարիներին քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը լայն տարածում է ստացել ամբողջ աշխարհում։ Քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում է հենց գարեջրատան ներսում և փոքր ծավալով՝ շեշտադրումը դնելով ինքնատիպ համի և բարձր որակի վրա։ «Դառգետը» Հայաստանում արտադրվող քրաֆթ գարեջրի առաջին փորձն է։ Այն իր պատմությունը սկսել է 2016 թվականին նույնանուն գործարան-ռեստորանում։ Հաջողությունն ու մեծ պահանջարկը «Դառգետին» ստիպեցին ընդլայնել արտադրությունը և հիմնել ժամանակակից քրաֆթ գարեջրի գործարան Հայաստանում։ «Դառգետ» քրաֆթ գարեջրի գործարանի ճարտարապետական նախագիծը իրականացրել է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը։ «Ստորակետի» համար այս առաջարկը հետաքրքիր մարտահրավեր էր, որովհետև պիտի ստեղծեին ու իրականացնեին Հայաստանում առաջին քրաֆթ գարեջրի գործարանի նախագիծը։ Նախագծի իրականացման համար «Ստորակետը» ուսումնասիրել է համաշխարհային նորագույն գարեջրի գործարանների բարձրակարգ շինությունները։ Պատվիրատուն հստակ խնդիր էր դրել արվեստանոցի առաջ գործարանը պետք է ներառեր ռեստորան և այգի։ Արդյունքում գործարանը նախագծվեց և կառուցվեց որպես երկու առանձին կից շինությունների՝ արտադրամասի և ռեստորանի համալիր, որը ներառում է նաև գարեջրի այգի։ Գործարանի կոնստրուկցիան մետաղական է։ Հավաքովի մետաղական շրջանակները կրում են սենդվիչ պանելային պատերը, տանիքը և երկհարկ հատվածներում երկաթբետոնե ծածկը։ Թե՛ արտադրամասը, թե՛ ռեստորանը ունեն մասնակի երկհարկ հատված։ Երկրորդ հարկերը անտրեսոլային են։ Արտադրամասի առանցքային չափերն են 21x80մ (2050քմ)։ Այն մեկ հարկանի կառույց է, որի բարձրությունը չի գերազանցում 9․5մ։ Արտադրամասում՝ 4-9 առանցքներում, 6մ լայնությամբ անտրեսոլային հարկն է՝ նախատեսված օֆիսային տարածքի համար։ Ռեստորանի շենքի առանցքային չափերն են՝ 17x32մ (760 քմ)։ Այն ևս մեկ հարկանի կառույց է՝ նույն բարձրությամբ և անտրեսոլային հարկով։ «Դառգետ» քրաֆթ գարեջրի գործարանը կառուցվել է Սևան տանող ճանապարհին՝ Մ4 մայրուղու վրա՝ Երևանից 9կմ հեռավորության վրա, և գրավում է 3․500 քմ տարածք։ Այն պարսպապատված չէ, ինչպես սովորական գործարանները․ մուտքը գործարանի տարածք ազատ է բոլոր ցանկացողների համար։ Սակայն սա այս գործարանի միակ առանձնահատկությունը չէ․ քրաֆթ գարեջրի գործարանի ֆասադը ապակեպատ է․ ապակիներից այն կողմ երևում է քրաֆթ գարեջրի արտադրության ամբողջ գործընթացը։ «Ստորակետի» մտահղացմամբ ապակեպատ դիզայնը, բնական լուսավորման հարցը լուծելուց բացի գործարանը դարձնում է ավելի գրավիչ ու ինքնատիպ, և ըստ էության փոխարինում է գովազդային վահանակին․«Ի՞նչ կարիք կա գովազդ տեղադրել վահանակի կամ արտաքին շինության վրա, եթե «վարագույրից այն կողմ» ծավալվող արտադրությունն ինքնին կարող է հիանալի գովազդ լինել։ Այսպես զարգացավ գարեջրի թափանցիկ, ցուցադրվող գործարան ստեղծելու գաղափարը, որն էլ դարձավ «Դառգետ» գարեջրի գործարանի վերջնական դիզայնի հիմնական առանձնահատկությունը։ Շինության դիմացի հատվածը, որտեղ ծավալվում է բուն արտադրությունը, մենք ամբողջովին պատեցինք ապակիով։ Այս կերպ մենք հասանելի դարձրեցինք գարեջրի արտադրման գործընթացը բոլոր նրանց համար, ովքեր պատրաստ էին ընդունել քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը որպես արվեստի ցուցադրություն ներկայացնելու գաղափարը»։ Արտադրամասը և ռեստորանը անջատված են նեղ և երկար բացօթյա ապակեպատ միջանցքով, և այստեղից ևս ռեստորանում նստած այցելուն կարող է ապակե պատերի միջով հետևել իր սեղանին դրված գարեջրի արտադրման ամբողջ գործընթացին։ Ապակեպատ այս միջանցքը տանում է ետնամասում գտնվող գարեջրի այգի և բացօթյան սրճարան (685 քմ․)։ Գործարանի դիմաց և հետնամասում կան ավտոկայանատեղեր։

Վանաձորի Հայքի հրապարակի վերակառուցման գործընթացը տեղից շարժվեց։ Վերջերս տարածքային կառավարման կոմիտեի կողմից առաջին փուլով հաստատվել է Վանաձորի Հայքի հրապարակի վերակառուցման նախագիծ - առաջարկը։ Ըստ հայեցակարգի նախագիծը այժմ գտնվում է հաստատման երկրորդ փուլում, որից հետո կսկսվեն բուն նախագծային աշխատանքները։ Նախագծի հեղինակն է Վանաձորի գլխավոր ճարտարապետ Սուրեն Աբովյանը։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ հրապարակում վերջին անգամ լայնածավալ բարեկարգման աշխատանքներ իրականացվել են դեռ նախորդ դարի 80-ականների վերջերին՝ հրապարակն ունի հիմնանորոգման և բարեկարգման կարիք։ Բացի այդ՝ ժամանակի ընթացքում առաջացել է հրապարակը ժամանակակից չափորոշիչներին համապատասխանեցնելու անհրաժեշտություն։ Սրանից ելնելով ծրագրի նպատակն է կառուցել ժամանակակից չափորոշիչներին համապատասխան հրապարակ և ապահովել բնակչության հանգստի կազմակերպումը։ Հրապարակը ունի 1 հա մակերես՝ նախատեսվում է իրականացնել ճարտարապետական փոքր կերտվածքների և ձևերի տեղադրման, լուսավորման, սալիկապատման և կանաչապատման աշխատանքներ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հանրապետության երրորդ մայրաքաղարի գլխավոր հրապարակը իրենից ներկայացնում է հանրային նշանակության պատմամշակույթային վայր, այդ իսկ պատճառով այստեղ լուրջ ճարտարապետական փոփոխություններ չեն ակնկալվում։ Այսպիսով՝ նախագծի հեղինակ Սուրեն Աբովյանը՝ ներդաշնակելով ժամանակակից մոտեցումները պատմամշակութային արժեքների հետ, հնարավորություն է տալիս վանաձորցիներին չմոռանալ իրենց պատմությունը և օտարերկյա զբոսաշրջիկներին հաղորդ անել Վանաձորի պատմամշակութային անցուդարձին ճարտարապետության միջոցով։ Ողջունելի է այն հանգամանքը, որ ճարտարապետը ստեղծագործել է «պահպանելով հինը՝ կառուցել նորը» սկզբունքով: Վանաձորի գլխավոր ճարտարապետ Սուրեն Աբովյանի խոսքով․ «Ներկայացված նախագծով հրապարակը ամբողջությամբ ճարտարապետական խորքային և կոշտ փոփոխությունների չի ենթարկվելու։ Սակայն շատրվանային համակարգը ամբողջությամբ վերակառուցվելու է և համապատասխանելու է միջազգային չափանիշներին։ Այն լինելու է նոր ոճի և ավելի ճոխ լուսային և ձայնային էֆեկտներով։ Հրապարակի շրջանաձև երթևեկության միջնամասը զարդարելու է քարե գորգը։ Նախատեսվում է ամբողջությամբ փոխել հրապարակի սալիկները և բեմահարթակը, ինչպես նաև դեկորատիվ ծառերով և ծաղիկներով կանաչապատել Հայքի հրապարակը և Խորենացու պողոտան»։ Նշենք, որ հրապարակի ճարտարապետական անսամբլն ամբողջացնելու նպատակով, հանրապետությունում առաջին անգամ, Կիրովի արձանի տեղում նախատեսվում է կառուցել ժամային աշտարակ, որի բարձրությունը կկազմի 17 մ։ Ըստ նախագծի այն կծառայի նաև որպես դիտաշտարակ: Նշենք, որ նախագծի ֆինանսական հաշվարկները կատարվել են դեռևս 2008թ-ին, ըստ այդմ՝ հրապարակի արդիականացման համար կպահանջվի մոտ 452.0 մլն դրամ՝ կանաչապատմանը՝ 120 մլն, շատրվանների վերակառուցմանը՝ 300 մլն և ժամացույցի մեխանիզմի համար՝ 22-30 մլն դրամ։ Հիշեցնենք, որ Կիրովի անվան (այժմ՝ Հայքի) հրապարակը կառուցվել է 1950-ական թվականներին։ Հրապարակն իր ճարտարապետական հորինվածքով պահպանում է հայկական ճարտարապետության լավագույն ավանդույթները: Մարզպետարանի շենքը նախագծել է Զավեն Բախշինյանը, Գուգարք հյուրանոցը և քաղաքապետարանի շենքը Բաղդասար Արզումանյանի և Հովհաննես Մարգարյանի նախագիծն է, իսկ հրապարակի բնակելի շենքերը՝ Վանաձորի առաջին գլխավոր ճարտարապետ Իգնատ Բուռնազյանինը: Հետագայում հրապարակի ձևավորման աշխատանքները իրականացրել է աշխատանքային խումբը՝ Ռաֆիկ Բոշյանի ղեկավարությամբ։ Մասնավորապես, կառուցվել են Հայքի հրապարակի շատրվանները, Կիրովի արձանը և Խորենացու պողոտան ամբողջությամբ: Հարկ է նշել, որ Վանաձորում շինարարական աշխատանքները չեն սահմանափակվելու միայն Հայքի հարապարակի վերակառուցմամբ։ Այստեղ իսկական շինարարական բում է սպասվում, քանի որ բացի հրապարակի վերակառուցումից, ներկայացվել են «Արցախ» պուրակի, երիտասարդական այգու, կերպարվեստի թանգարանի և նրան հարող պուրակի բարեկարգման և արդիականացման մի շարք նախագիծ - առաջարկներ։ Վերը նշվածները նախատեսվող աշխատանքների ոչ ամբողջական ցուցակն է՝ կառուցվելու և վերակառուցվելու են մարզադպրոցներ, իրականացվելու են ճանապարհների հիմնանորոգման աշխատանքներ։

Լենինականի Երկաթուղայինների մշակույթի պալատի շենքը, հետագայում Սևյանի մշակույթի պալատը, կառուցվել է 1926-ին և սկսել գործել 3 տարի անց` 1929-ից: Բացառիկ ոճով, ինքնատիպ ու ներքին հարդարմամբ, որմնանկարներով այս շինությունը 1988 թվականի երկրաշարժից հետո գործել է ևս երկու տարի և հրդեհից հետո աստիճանաբար դարձել է կիսավեր ու աղբով լցված: Շենքի վերականգնման բազմաթիվ ծրագրեր են եղել, բայց այդպես էլ մնացել թղթի վրա: Այս տարի վերջապես լուծվեց այս բացառիկ մշակութային օջախի ճակատագիրը: Բալետ 2021 հիմնադրամի և Գյումրիի քաղաքապետարանի միջև կնքվեց հուշագիր, որի համաձայն Սևյանի պալատը կվերակառուցվի և կգործի ավելի նորարարական և բազմապրոֆիլ ֆորմատով. այստեղ կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը։ Ծրագիրը մեկնարկել է որպես ենթադրամաշնորհ, որը իրականացվում է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության և Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի ՔՀ Կամուրջ ծրագրի շրջանակներում՝ Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ: Բալետ 2021 հիմնադրամի տնօրեն Լիլիթ Պետրոսյանը ապագա կառույցի մասին ասում է. «Այս արվեստի միջազգային կենտրոնի հիմնադրումը մեկնարկել է՝ Գյումրին կրթության, ստեղծարարության և փորձարարական ուսուցման ծրագրերի միջոցով «մտավոր դոմիկներից» ազատելու համար: Գյումրին գտնվում է աշխարհի խաչմերուկներին և երկաթուղային կայարանը դարպաս կհանդիսանա արվեստի միջոցով կապելու մեզ աշխարհի հետ և Գյումրիի միջոցով «աշխարհը» բերելու Հայաստան: Ծրագրի իրականացումը կխթանի նոր աշխատատեղերի ստեղծումը, տարածաշրջանային զբոսաշրջության, ենթակառուցվածքների, քաղաքաշինության, սոցիալական և մշակութային զարգացումը»: Սևյանի մշակույթի պալատի տարածքը, մոտ 1668 քառակուսի մետր մակերեսով շենքի հետ միասին հիմնադրամին է տրամադրվել 99 տարի անհատույց ժամկետով: Քաղաքապետարանը պարտավորություն է կրում մինչև շինարարության մեկնարկը պալատի տարածքն ազատել ապօրինի շինություններից և կրպակներից: Ապագա արվեստի կենտրոնի շինաշխատանքները կսկսվեն 2020 թվականի սեպտեմբերին և կտևեն 2 տարի: Մինչ այդ կմշակվի ապագա կառույցի նախագիծը: Նախագծային աշխատանքները կիրականացնի կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը կանադական NEUF ճարտարապետական արվեստանոցից «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ: Սևյանի մշակույթի պալատի վերականգնման նախագծում Ազատ Շիշմանյանը նախատեսում է պահպանել կանգուն մնացած ճակատամասը, պատերն ու կամարները, Ֆերդինանդ Մանուկյանի «Սասունցիների պարը» խճանկարը, իսկ նորարարական լուծումները կտեղափոխվեն շենքի մեջ: Ըստ նախնական կոնցեպտի վերականգնվելու է երկու հարկ՝ մոտ 3200 քմ տարածք, ճարտարապետական լուծումով շենքի մեկ հատվածում կավելանա նաև 3-րդ հարկ: Կենտրոնը լինելու է բազմաֆունկցիոնալ, այն ունենալու է երկու բեմից կազմված դահլիճ, որը կարող է տեղավորել շուրջ 500 մարդ, երեք ստուդիա, հանդերձարաններ, կոնֆերանսի սենյակ, գրադարան, ցուցասրահ, սրճարան-հուշանվերների խանութ: Կբարեկարգվի նաև շենքի շրջակա այգին։ Ըստ Ա. Շիշմանյանի կոնցեպտային առաջարկի կենտրոնի կառուցվածքը հնարավորություն կտա անցորդներին տեսնել, թե ինչ է կատարվում ներսում և զգալ այդ ստեղծարար տրամադրությունը: Ճարտարապետը նախատեսվող նախագծում կարևորում է հնի ու նորի երկխոսությունը. «Այնքան մեծ ներուժ կա այնտեղ. նախ՝ որպես գործառնական շինություն և երկրորդ, որպես կառույց, որն իր գոյությամբ ամբողջացնում է քաղաքը՝ իրար կապելով և վերակենդանացնելով քաղաքի անտեսված և լքված հատվածը: Մեր գաղափարն է առավելագույնս օգտագործել տարածությունը՝ դարձնելով այն ստեղծագործական կենտրոն այսօրվա և ապագայի համար»: Շիշմանյանը զգալի չափով ներգրավված է եղել Մոնրեալի համալսարանի հոսպիտալական կենտրոնի նախագծման աշխատանքներում: Այս նախագիծը միջազգային լայն ճանաչում է ստացել, արժանացել տարբեր մրցանակների: Այն ամենամեծ առողջապահական շինարարական նախագիծն է Հյուսիսային Ամերիկայում և ամենամեծ հիվանդանոցներից մեկը Կանադայում։ «Կառույցին վերևից նայելիս տեսնում ենք, թե ինչպես է այն փոխում քաղաքային լանդշաֆտը, բայց հետո դուք դանդաղ բացահայտում եք նոր բաներ, երբ մոտենում եք և ավելի մանրամասն եք ուսումնասիրում այն: Ամեն անգամ այցելելիս՝ նոր շերտեր եք բացահայտում։ Ինձ վրա Գյումրիի այս շինությունը ևս նույն տպավորությունն է թողնում: Հենց հիմա, անգամ երբ այն ավերակներում է, դուք կարող եք արդեն տեսնել, որ այս կառույցը շատ բան ունի առաջարկելու։ Գաղափարն է՝ առաջնորդվել այս մոտեցմամբ, և աշխատանքները շարունակել՝ հիմնվելով նրա բազմաշերտության և հարուստ փորձի վրա»,- ասում է Ազատ Շիշմանյանը։ Կենտրոնում կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը, որը կընդունի շուրջ 120 աշակերտի։ Արդեն իսկ կան պայմանավորվածություններ պարարվեստի մի շարք հայ և արտասահմանցի ներկայացուցիչների հետ, ովքեր դասավանդելու են կենտրոնում: Ըստ ճարտարապետ Շիշմանյանի յուրաքանչյուր շինություն պետք է ոգեշնչման աղբյուր դառնա: «Կարծում եմ` ցանկացած կառույց, անկախ իր նպատակային գործառույթից, եթե անգամ հիվանդանոց է, պետք է ոգեշնչի»:

Կասկադը երևանցիների և մայրաքաղաքի այցելուների ամենասիրված հանգստի ու զբոսանքի վայրերից մեկն է: Լինել Երևանում և չտեսնել Կասկադը, նույնն է թե լինել Փարիզում ու չտեսնել Էյֆելյան աշտարակը: Բայց Երևանի ճարտարապետությունում ու կյանքում մեծ նշանակություն ունեցող Կասկադը դեռ կիսակառույց է, այն մինչև հիմա չի ստացել իր ավարտուն տեսքը այնպես, ինչպես նախագծել էին համահեղինակ ճարտարապետներ Ջիմ Թորոսյանը, Սարգիս Գուրզադյանն ու Ասլան Մխիթարյանը և մտահղացել Ալ. Թամանյանը: Ինչու՞ Կասկադի կառուցապատումը մնաց կիսատ Կասկադով բարձրանալը հետաքրքիր ու հաճելի հաղթահարման մարտահրավեր է, որի պարգևատրումը լինում է քաղաքի տեսարանով վերևից հիանալու հնարավորությունը: Բայց Կասկադի չորրորդ հարթակից հետո սպիտակ տրավերտինե հրաշքը կտրուկ ընդհատվում է. մեր առջև բացվում է արգելապատնեշ և կիսակառույցի հսկա սև ցանկապատված փոսորակ: Այն փորվել է 2007 թ., Կասկադի շարունակությունը կառուցելու և այն ավարտուն տեսքի բերելու համար: Ջերարդ Գաֆէսճյանը, ում բարերարությամբ բարեկարգվել ու կառուցապատվել է ամբողջ Կասկադ համալիրը, այստեղ նախատեսում էր թանգարան կառուցել՝ նորարական ու ինքնատիպ լուծումներով: Թանգարանը պիտի կառուցվեր նյույորքաբնակ ճարտարապետ Դեյվիդ Հաթսոնի նախագծով: Սկսվեցին հիմնային աշխատանքները: Բայց ընթացքում պարզվեց, որ նախագիծը մի քանի անգամ գերազանցում էր պատվիրատուի նախատեսած բյուջեն: Պատվիրատուի և ճարտարապետի անհամաձայնության պատճառով ծրագիրը կասեցվեց, այդ հատվածի ճակատագիրը, որը մինչև հուշակոթողը կազմում է 78 մ և գրավում մոտ 9.8 հա տարածք, մնաց անորոշ: Կասկադի համահեղինակ ճարտարապետ Ասլան Մխիթարյանը Կասկադի շարունակության 2 նախագծային տարբերակ է ներկայացրել ՀՀ վարչապետին և Երևանի քաղաքապետարան Ճարտարապետ Ասլան Մխիթարյանը Կասկադ համալիրի համահեղինակներից է: Նա Կասկադի շարունակության երկու նախագծային տարբերակ է մշակել: Դրանք ուղարկել է ՀՀ վարչապետին և Երևանի քաղաքապետին: Հույս ունի մի օր Կասկադը տեսնել որպես ավարտուն, լիարժեք մի կառույց այնպես, ինչպես պատկերացնում էին ինքն ու իր գործընկերները: «Առաջարկելու եմ Երևանի սրտում ստեղծել Արվեստի կամ Թանգարանային մղոն, որը կսկսվի Ազգային պատկերասրահից ու կավարտվի Կասկադում՝ Գաֆէսճյան կենտրոնում: Կասկադի շարունակությունն էլ պետք է կազմի «Գաֆէսճյան» կենտրոնի մի մասը, որովհետև այն, ինչ արեց Գաֆէսճյանը Կասկադի ու մեր քաղաքի համար, անգնահատելի է»: Առաջին տարբերակ ՀՀ վարչապետին և Երևանի քաղաքապետարան ուղարկված նախագծերից առաջինում Ասլան Մխիթարյանը կենտրոնական հատվածում նախատեսում է կառուցել Շառլ Ազնավուրի անվան ունիվերսալ համերգասրահ: Այսպես հեղինակը նաև ցանկացել է կապ ստեղծել մոտակայքում գտնվող «Ազնավուր» կենտրոնի հետ: Կասկադի ձախակողմյան հատվածում նախատեսվում է հյուրանոցային համալիր, իսկ աջակողմյան հատվածում՝ 3000 տեղանոց բացօթյա դահլիճ, որն իր չափերով ու տեղակայությամբ բավական հարմար կլինի խոշոր նշանակության միջոցառումներ իրականացնելու համար, և հնարավոր կլինի այստեղ տեղափոխել Հանրապետության հրապարակի միջոցառումները՝ խուսափելով խցանումներից և քաղաքի կենտրոնը տոնական միջոցառումների օրերին ծանրաբեռնելուց: Երկրորդ տարբերակ Մյուս տարբերակում հյուրանոցի փոխարեն առաջարկվում է կառուցել թանգարան (1200 քմ), ինչպես որ պլանավորում էր Ջ. Գաֆէսճյանը, իսկ աջ հատվածում՝ Շառլ Ազնավուրի անվան 1500 տեղանոց դահլիճ: Նախագծով նախատեսվում է նաև 1600 քմ բակային տարածք՝ ագորա, և շատրվաններ, նաև սրճարաններ, հանգստի ու ժամանցի վայրեր: Թանգարանն ու համերգասրահը ծածկված կլինեն արևային պանելներով, որոնք կապահովեն տարածքի էլեկտրաէներգիան: Կգործեն նաև դեպի հուշակոթող բարձրացող բաց շարժասանդուղքներ: «Նախատեսում ենք Կասկադի այս հատվածը դարձնել հրապարակի նման հանգստի ու ժամանցի մի վայր, որտեղ հանգստանալուց և Երևանի տեսարանով զմայլվելուց հետո մարդիկ կշարունակեն իրենց զբոսանքը, որ ուղղությամբ հարմար գտնեն՝ դեպի վերև՝ Հաղթանակի այգի, կամ դեպի ներքև՝ քաղաքի կենտրոն»,-ասում է ճարտարապետը: Կասկադի անավարտ ոդիսականը Կասկադ համալիրը նախագծման ու կառուցապատման շատ երկար ուղի անցավ ու դեռ անցնում է: Այն մտահղացավ Թամանյանը 1924 թ., իրականություն սկսեց դառնալ 1976 թվականից ճարտարապետներ Ջիմ Թորոսյանի, Սարգիս Գուրզադյանի և Ասլան Մխիթարյանի նախագծով: Կառուցվեց բազմաբնույթ կիրառությամբ մի կառույց՝ մոնումենտալ արտաքին աստիճաններով, ներսի երկար շարժասանդուղքներով թունելով, բակերի և բացօթյա պարտեզների բարդ ցանցով՝ այս ամենը մարմնացած սպիտակ տրավերտինե քարով, որը ներդաշնակորեն համադրվում է շրջակա միջավայրի հետ: Ի դեպ, կառուցապատման ընթացքում Կասկադի նախագիծը մի քանի անգամ փոփոխվեց: «Երևաննախագիծ» ինստիտուտի արխիվում պահպանվում է Կասկադի վերջնական նախագիծը, որը հեղինակներն ավարտել էին 1987-88 թթ.: Ըստ այդ նախագծի Կասկադի շարունակությունը պիտի կազմեր շատրվաններով բացօթյա ցուցասրահ՝ նվիրված հայկական միջնադարյան ճարտարապետությանը: Բացօթյա ցուցասրահից աստիճանները պիտի ձգվեին դեպի Հայաստանի զարթոնքը խորհրդանշող հուշակոթողի հարթակ: Բայց շինարարական աշխատանքներն ընդհատվեցին 1988 թ. երկրաշարժի և 1991 թ. Խորհրդային Միության փլուզման պատճառով: Նախատեսվող բացօթյա ցուցասրահը չկառուցվեց: 2002 թ. «Գաֆէսճեան Թանգարան» հիմնադրամի ստեղծումով հույս ծնվեց, որ Կասկադի շինարարությունը կավարտվի: 2009թ. նոյեմբերին Կասկադ համալիրն իր 10 նոր ցուցասրահներով և քանդակների պարտեզով վերաբացվեց որպես «Գաֆէսճեան» արվեստի կենտրոն: Բայց վերջնամասը դեռ կիսատ է, համալիրը դեռ չի ստացել իր ավարտուն տեսքը, չի հասել իր վերջնակետին՝ մնալով իր կիսաճանապարհին:

Երևանի Ավան վարչական համայնքում՝ Ծարավ Աղբյուր 55/25 հասցեում, 2016 թ. փետրվարին մեկնարկեց ուսումնամարզական համալիրի շինարարությունը: Այն իրականացնում է «Գազպրոմ Արմենիա» ընկերությունը՝ «Գազպրոմը՝ երեխաներին» լայնածավալ ծրագրի շրջանակում և ունի սոցիալական ուղղվածություն: Համալիրը գտնվում է «Մատչելի բնակարան երիտասարդ մասնագետներին» սոցիալական ծրագրի շրջանակում կառուցված թաղամասի հարևանությամբ և ապահովելու է տարածքում բնակվող երեխաների կրթությունն ու սպորտային զբաղվածությունը: Այստեղ կգործեն մանկապարտեզ, միջնակարգ դպրոց, փակ սահադաշտ և մարզաառողջարանային համալիր՝ յուրաքանչյուրն իր առանձին շենքերով և ենթակառուցվածքներով: Նախագծի հեղինակը «Երևաննախագիծ» ինստիտուտն է: 2016 թ. НОПРИЗ-ի (Ռուսաստանի նախագծողների և հետազոտողների ազգային միություն) կազմակերպած «Լավագույն նորարարական կառույց» մրցույթում 16 մրցույթային տեղերից այս նախագիծը շահել է 2 առաջին կարգի մրցանակ՝ «Բազմաֆունցիոնալ համալիրի լավագույն նախագիծ» և «Ուսումնական շենքի լավագույն նախագիծ» անվանակարգում: «Երևաննախագծի» տնօրեն Սիրեկան Օհանյանը նշում է, որ կառուցապատման համար նախատեսված հողամասը մի կողմից ուներ ռելիեֆային թեքություն, մյուս կողմից էլ սուղ էր ազատ կառուցապատում անելու համար, բայց նախագծային աշխատանքի ընթացքում կարողացել են գտնել համապատասխան լուծումներ՝ դարավանդաձև լանդշաֆտային ճարտարապետության միջոցով, և իրենց կողմից առաջարկված բոլոր ոչ ստանդարտ լուծումներն ու նախաձեռնությունները ընդունվել են պատվիրատուների կողմից: Արդյուքնում էլ ստացվել է իր բազմաֆունկցիոնալությամբ ու չափսերով մեր հանրապետությունում նախադեպ չունեցած կառույց: Ուսումնամարզական համալիրն ունի 4 շենք, ընդհանուր մուտքը սկսվում է մոտավորապես բուսաբանական այգու դիմացից սկսվող փողոցով ու զբոսապուրակով: Զբոսապուրակը կապում է համալիրի մասնաշենքերը: Այն համապատասխան բարեկարգումով ու լուսավորումով նաև կդառնա ժամանցի հետաքրքիր վայր շրջապատի բնակիչների համար: Շենքերի ներքին ձևավորումը իրականացվել է արժեքավոր նյութերով, ոճային հետաքրքիր լուծումներով: Ինտերիերի դիզայնը իրականացրել է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը: Համալիրում ներառված շենքերն ունեն թեքահարթակներ ու վերելակներ, հարմարացված սանհանգույց, հանդերձարաններ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար: Ներկա պահին ընթանում են համալիրի ներքին հարդարման ու զբոսապուրակի բարեկարգման աշխատանքները, որոնք կավարտվեն գարնանը: Փակ Սահադաշտ Ձախից համալիրի առաջինը փակ սահադաշտի շենքն է (4340 մ²): Այն իր չափանիշներով ու տեխնիկական զինվածությամբ հավակնում է դառնալ Երևանում երկրորդը Իրինա Ռոդնինայի անվան գեղասահքի դպրոցից հետո, և ոչ միայն վարչական, այլև համաքաղաքային նշանակության մարզական կառույց: Եռահարկ կառույցի ընդհանուր մակերեսը 6241 մ² է: Շենքի միջուկը հենց արհեստական սառույցով գործակվող 350-տեղանոց սահադաշտային մարզադահլիճն է, չափերը՝ 42X66մ, սահադաշտն առանձին 30x60մ է: Սահադաշտի երկու կողմերում երկու-երեք հարկերում տեղակայված են տեխնիկական և օժանդակ կառույցներ: Սահադաշտի ներքին ինժեներական հաղորդակցական և տեխնոլոգիական լուծումները մշակել ու նախագծել է Սանկտ-Պետերբուրգի Սպորտային կառույցների ինստիտուտը: Շենքի առաջին հարկում նախասրահն է, հանդերձապահարանը հանդիսատեսների համար, 4 հանդերձարաններ մարզիկների համար և մարզիչների ու մարզիկների սենյակներ: Երկրորդ հարկում լինելու են 2 մարզադահլիճ՝ հանդերձարաններով, վարչական սենյակներ, նաև բար-սրճարան, որի ապակե միջնորմն ու դռները բացվում են դեպի սահադաշտ՝ ապահովելով անմիջական տեսողական և ֆիզիկական կապ: Շենքի նախասրահի կտուրին կգործի ամառային սրճարան: Մարզա-առողջարանային Համալիր Տեղանքի բարդ ռելիեֆով պայմանավորված կառույցը նախագծվել է երեք հատվածով՝ 2857մ² հողատարածքի վրա: Կառույցն ունի ստորգետնյա 74 տեղանոց ավտոկայան (2594մ²): Կենտրոնական երկհարկանի մասնաշենքում տեղակայված են ծառայողական սենյակները, հանդերձարաններն ու սանհանգույցները: Ձախակողմյան հատվածում գտնվում է ունիվերսալ 440 տեղանոց մարզադաշտը (չափերը՝ 30x42մ, բարձրությունը՝ 12,5 մ ): Աջակողմյան հատվածի առաջին հարկում մարզասրահն է՝ անհատական ուժային մարզումների համար, բուժկետը, արհեստանոց, երկրորդ հարկում ունիվերսալ ընդարձակ մարզադահլիճն է: Շենքի ընդհանուր մակերեսը 6719 մ² է: Միջնակարգ Դպրոց Համալիրի կազմի մեջ ընդգրկված ուսումնական հաստատությունը նախատեսված է 700 սովորողի համար: Դպրոցը, ռելիեֆի առաձնահատկությամբ պայմանավորված, 3-4 հարկ է, ընդհանուր մակերեսը՝ 12,457 մ ² է: Այն նախագծվել է երկու տարբեր մասնաշենքերով, որ առանձին լինի նաև սովորողների տարբեր տարիքային խմբերի հոսքը: Ավագ դպրոցի մասնաշենքը նախատեսված է 150 աշակերտի համար, իսկ հիմնական դպրոցը՝ 550, որտեղ տարրական դասարանները նույնպես առանձնացված են: Տարրական հատվածում առաջին դասարանցիների և առողջական խնդիրներ ունեցող երեխաների համար կառուցվել է ննջարան-խաղասենյակ: Նաև առանձին դասասենյակներ կան տեխնոլոգիայի, մոդելավորման, կիրառական արվեստների համար: Միջին և ավագ դպրոցները տեղակայված են տարբեր թևերում: Այստեղ նախատեսված են նաև քիմիայի, ֆիզիկայի, կենսաբանության առանձին դասասենյակներ՝ իրենց լաբորատորիաներով, նաև օտար լեզուների մասնագիտացված սենյակներ: Ընդհանրապես տարբեր հետաքրքիր ու ազատ ոճային լուծումներով արվել է ամեն ինչ աշակերտների համար ուսումնական պրոցեսը հագեցած ու հետաքրքիր դարձնելու համար: Դա վերաբերում է նաև դպրոցի գրադարանին. այն ելք ունի դեպի տանիք, որտեղ ստեղծվել են ընթերցանության համար նախատեսված անկյուններ: Դպրոցը նաև ունենալու է փակ լողավազան (12,5x25մ) և ամառային պարապմունքների համար նախատեսված բաց մարզադաշտ, որը կարող է ծառայել որպես մինի ֆուտբոլի դաշտ: Մանկապարտեզ Մանկապարտեզը 2-3 հարկանի է, ընդհանուր մակերեսը՝ 3622 մ²: Շենքը նախագծվել է 190 երեխայի համար, որոնք կներգրավվեն 8 խմբերում: Հաշվի առնելով, որ հողամասը ուներ 3,5 մ թեքություն, հավելյալ աշխատանքից խուսափելու համար, կառույցի ձախ հատվածումկառուցվել է ցոկոլային հարկ, որտեղ տեղակայվել են պահեստները, խոհանոցը, և սպորտային պարապմունքների դահլիճները: Մանկապարտեզի հարթ տանիքը օգտագործվելու է որպես խաղային բակային տարածք: Մանկապարտեզն ունի նաև փոքր լողավազան 6x3 մ, 0,6-0,8 մ խորությամբ: Լողավազանային բլոկն ունի հանդերձարաններ, մարզիչի սենյակ, բուժկետ: