Ամեն ազգ հպարտ է իր անցյալով։ Հայաստանը` ունենալով հարուստ պատմամշակութային անցյալ, չափազանց մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում աշխարհին։ Գաղտնիք չէ, որ այցելելով էրեբունի ամրոց՝ մենք զգում ենք պարծանքի, հուզմունքի, ափսոսանքի զգացողություն, և, միևնույն ժամանակ առաջանում են բազմաթիվ հարցեր, որոնք Էրեբունի արգելոց թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ ունեցած մեր մեկ հարցազրույցում հնարավոր չէր ներկայացնել։ Եվ այսպես, մեր հարցազրույցը շարունակվում է։ - Պարոն Բադալյան, վերջին տարիների պեղումների իրականացման ընթացքում եղե՞լ են նոր բացահայտումներ, որոնց մասին դեռևս հանրությունը տեղյակ չէ։ - Այո, էրեբունի ամրոցում կան մի շարք բացահայտումներ, որոնց մասին ոչ շատերը գիտեն, սակայն դրանք ուսումնասիրություններից հետո նորից փակվել են։ Քանի որ դրանց պահպանման համար լրացուցիչ ծախսեր են պահանջվում։ Ընդհանրապես, ամրոցի վերականգնումը պահանջում է մեծ գումարներ։ Բացի ֆինանսական ներդրումներից, անհրաժեշտ են նաև գիտական լուրջ ուսումնասիրությունների վրա հիմնված նյութեր, որոնց օգնությամբ հնարավոր է վերականգման աշխատանքներ իրականացնել։ Եթե մենք կարողանանք պահպանել այն, ինչ ունենք՝ բացենք ուրարտական փողոցը, խճաքարերով հատակը, դա արդեն լուրջ ձեռքբերում կլինի: Քչերը գիտեն, որ այստեղ հողի տակ ուրարտական ժամանակաշրջանի քառակուսի բազալտե քարերով կառուցված ջրավազան կա։ Դուք պատկերացնու՞մ եք, եթե բացենք լողավազանը, վերջին տարիներին հայտնաբերված կոյուղին՝ իրականացված բազալտե խողովակներով, ինչպիսի հետաքրքրության ալիք այն կառաջացնի մարդկանց շրջանում։ 2014-2016թթ հայ-ֆրանսիական արշավախմբի հետ համատեղ իրականացրած պեղումների արդյունքում սյունազարդ դահլիճի տակ հայտնաբերվել են հիմքեր։ Մենք ենթադրում ենք, որ դրանք տաճարի հիմքեր են, որոնք պատկանում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանի։ Արդեն պարզ դարձավ, որ սյունազարդ դահլիճը պատկանում է հետուրարտական փուլին։ Այն ունի քառակուսի հատակագիծ: Ցավոք, այն բավականին վնասված վիճակում է։ Նշվածից բացի, պեղումերի արդյունքում բացվել են տերասաձև կառույցներ, որոք նույնպես հողով են ծածկվել։ Խնդիրն այն է, որ մենք այստեղ մի շարք տեղերում ռիսկային հատվածներ ունենք։ Ինքներդ տեսաք, որ ամրոցի մի շարք շինությունների ծածկի գերաններն ընկնում են և պետք է առաջնահերթ դրա դեմն առնել։ - Այդ տերասաձև կառույցները նու՞յնպես ծիսական նշանակության են։ - Ոչ։ - Իսկ ինչու՞ եք կարծում, որ սյունազարդ դահլիճի տակ պեղվածը տաճար է։ - Քանի որ ուրարտական այսպես կոչված սուսի տաճարները քառակուսի հատակագիծ են ունենում, այդ իսկ պատճառով մենք ենթադրում ենք, որ սա տաճար է, որովհետև այն շատ ամուր հիմքեր ունի։ Հետագայում ավելի ուշ փուլում այն փակվել է։ Բայց դա դեռևս կանխավարկած է։ Մտադիր ենք ամռանը պեղումները շարունակել հայտնաբերված նիշից ներքև։ Բացի այդ, պեղումների արդյունքում հայտնի դարձավ, որ այստեղ ուրարտական ժամանակաշրջանում երկրաշարժ է եղել։ - Իսկ ընդհանուր առմամբ քան՞ի երկրաշարժ է այստեղ եղել։ - Այստեղ առնվազն երկու երկրաշարժ գրանցված է։ Մեկը հստակ կարող ենք փաստել, որ վերաբերվում է մ.թ.ա. 7-րդ դարի առաջին կեսին, երբ կառուցվել է Կարմիր բլուրը՝ Թեյշեբաինին։ Կարմիր բլուրից գտնվել են վահաններ, պատվանդաններ, որոնց վրա գրված է Էրեբունի, և մենք ենթադրում ենք, որ այս երկրաշարժը կարող էր պատճառներից մեկը լինել, որ մի փուլում այդ իրերը տեղափոխվեցին այստեղից Կարմիր բլուր։ - Եթե ուսումնասիրվեն Էրեբունի ամրոցի սահմաններից դուրս գտնվող տարածքները, կարո՞ղ են լինել հետաքրքիր գտածոներ։ - Հավանաբար կլինեն։ Օրինակ 2010թ-ին գերմանացիների հետ միասին արգելոցի տարածքում գտնվող բլրի վրա իրականացրեցինք գեոմագնիտոլոգիական հետազոտություն։ Ուսումնասիրությունը փաստեց, որ հողի տակ 120մ երկարությամբ և 60մ լայնությամբ մեծ ու փոքր սենյակներով կառույց կա։ Իսկ 2019թ-ին ֆրանսիական խմբի հետ այդ հատվածը նկարեցինք Lidar սկաներով, և վերը նշված ենթադրությունը հաստատվեց։ - Մեկ հարց բնակելի տների վերաբերյալ։ Կա՞ն արդյոք այդ ժամանակաշրջանից պահպանված այդպիսի կառույցներ։ - Ճիշտն ասած, մենք կարծում ենք, որ գեոմագնիտոլոգիական հետազոտության արդյունքում գտնված կառույցը ժամանակին Էրեբունու բնակավայրն է եղել։ Շատ հավանական է, որ այս տարի հունիսին արշավախմբի մի հատվածը այդ տեղում պեղումներ իրականացնի։ - Ընդհանրապես, երբ ուսումնասիրում ենք հայկական ճարտարապետությունը, այնտեղ պատկերված են 3 հարկանի շենքեր նրբագեղ ճարտարապետությամբ, սակայն ոչ մի հատ չի պահպանվել մինչ օրերս։ Հայկական ճարտարապետության վառ վկաները հիմնականում եկեղեցիներն են։ Ի՞նչ եք կարծում ի՞նչն է պատճառը, որ մենք չունենք պահպանված հին բնակելի, հասարակական նշանակության կառույցներ։ - Այո, նման կառույցներ եղել են։ Օրինակ, Ուրարտուի պարագայում հիմնաքարերը կառուցված էին քարից, իսկ մնացած շարվածքը իրականացված էր աղյուսից։ Հաճախ աղյուսը ժամանակի հետ քանդվում է։ Բայց ես կարծում եմ, որ դեռևս կգտնվեն նման կառույցներ։ Նույն Կարմիր բլուրը երկհարկանի ամրոց էր։ Կա հնագիտորեն ապացուցված փաստ, թե ոնց են երկրորդ հարկից հրդեհի ժամանակ մարդիկ, կենդանիները ընկել առաջին հարկ։ - Ընդհանրապես հուշարձանների վերականգնման տարբեր մեթոդներ գոյություն ունեն, որոնցից մեկն էլ վերակառուցումն է։ Ինչպե՞ս եք դուք տեսնում ամրոցի պահպանման հարցի լուծումը։ - Կարծում եմ, այս պահին մեր առաջին քայլը պետք է լինի վտանգված հատվածների ամրակայումը։ Երկրորդ փուլում բացահայտված հատվածների պահպանումն ու վերստեղծումն է այնքանով, ինչքանով դրանք կան։ Խոսքը վերաբերվում է ուրարտական փողոցին, սյունազարդ դահլիճին, տաճարին, ջրահեռացման համակարգին, կարասային դահլիճին, որը պեղել ենք և նորից հողով ծածկել։ Այսինքն, դրանք այնպիսի հատվածներ են, որոնք շատ հետաքրքիր և հրապուրիչ են այցելուների համար։ Այդ ամենը պետք է առնել համապատասխան ձևի ծածկի տակ։ Էրեբունի ամրոցը իրենից բարդ կառույց է ներկայացնում, որովհետև պեղումների ժամանակ բացահայտվում են տարբեր դարաշրջանների կառույցներ, մեկը մյուսի վրա կառուցված, ինչն էլ գիտական վեճերի առիթ է տալիս։ Վերականգման փորձեր եղել են, սակայն անընդհատ վեճեր են առաջանում ճարտարապետների և հնագետների շրջանում։ Ընդհանրապես սխալվելու հավանականությունը այստեղ մեծ է։ Այդ խնդիրը հաշվի առնելով ես կողմ եմ թվային վերակազմութուններին, որովհետև թվայինը հնարավոր է յուրաքանչյուր պահի փոխել։ - Թվայնացմանը ես էլ եմ կողմ, սակայն դրա հետ մեկտեղ չե՞ք կարծում, որ գործնականում պետք է վերականգնվի հուշարձանը և շատ ավելի հետաքրքիր կլիներ, որ վերականգնվեին տարբեր դարաշրջանների շինություններ։ Այդպիսով, էքսկուրսիայի ժամանակ տպավորութուն կստեղծվի, որ քայլում ես դարաշրջանների միջով։ Եվ ամենակարևորը՝ դա կլինի իրական, այլ ոչ վիրտուալ։ Չե՞ք կարծում, որ այդպիսի մոտեցումը ավելի կհետաքրքրի և կոգևորի ոչ միայն այցելուներին, այլև ապագա մասնագետներին։ - Կարելի է, բայց այստեղ, ինչպես և ասացի, սխալվելու հավանականությունը շատ մեծ է։ Մենք էլ ենք հակված տարբեր ժամակահատվածները պահպանելով վերականգնել, օրինակ, սյունազարդ դահլիճը. դա հետուրարտական Երվանդունիների թագավորության ժամանակաշրջանն է, իսկ Սուսի տաճարը՝ Արգիշտի 1-ի կարասային սրահն, ըստ երևույթին, մեկ այլ ժամանակաշրջանի է պատկանում։ Մեր նպատակն է դրանք մաքրել, ամրակայել և պահպանել այնպես, ինչպես դրանք այսօր կան։ Եթե մենք դրանց վրա աղյուսային շարվածքը բարձրացնենք, կարող ենք սխալվել, ինչը կխեղաթյուրի տվյալ ժամանակաշրջանի պատմությունը և ճարտարապետական արժեքը։ - Կարո՞ղ եք մեկ-երկու բառով խոսել թանգարանի առաջիկա ծրագրերից։ - Պեղումներից հանված մաղված անպետք հողը մենք այս տարի աշնանը նախատեսում ենք օգտագործել հողարվեստի փառատոնին, որը նվիրված է համաշխարհային հողարվեստի հիմնադիրներից մեկին՝ Մարկոս Գրիգորյանին։ Այս տարի բավականին հաջող ցուցադրություն ենք ունեցել, որտեղ ամրոցի պեղումներից հետո մաղված հողով հայտնի արվեստագետները կերտել են իրենց ստեղծագործությունները, դարձնելով դրանք արվեստի գործեր, որոնք էլ նվիրաբերել են Էրեբունի թանգարանին։ Փառատոնի նշանաբառն էր. այն հողը, որ մարդը տրորում է, կարող է դառնալ արվեստի գործ։ Այս տարի ևս նախատեսվում է այդպիսի փառատոն կազմակերպել, որին կմասնակցեն արվեստագետներ Նարեկ Ավետիսյանը, Արթուր Օշականցին։ Նախատեսվում է մասնագետներ հրավիրել նաև Իրանից։ Վերջերս մեզ հյուրընկալել էր բալետմաստեր Ռուդոլֆ Խառատյանը: Էքսկուրսիայի ավարտից հետո մեզ մոտ հետաքրքիր միտք առաջացավ ուրարտական ծես բեմադրել Էրեբունի ամրոցում։ Մտադիր ենք այն իրականացնել այս տարի աշնանը։
Շատերս գիտենք, որ արդեն երկար ժամանակ է, ինչ քաղաքապետարանի զարգացման և ներդրումային ծրագրերում ներառված է «էրեբունի» թանգարանի նոր մասնաշենքի կառուցման նախագիծը։ 2019 թ. դեկտեմբերին Երևանի ավագանին հաստատեց հոկտեմբերի 3-ին քաղաքապետ Հայկ Մարությանի և «Ջոն և Սոս Բալյան հիմնադրամի» միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը: Ներդրումային ծրագրով նախատեսվում է «էրեբունի» պատմա-հնագիտական արգելոց-թանգարանի նոր մասնաշենքի կառուցում: Ժամանակակից տեխնոլոգիաներով հագեցած մասնաշենքն իր ճարտարապետությամբ համահունչ պետք է լինի տարածքին, և միևնուն ժամանակ՝ հագեցած նորարարական տեխնոլոգիաներով: Թանգարանի այս հատվածում կտեղակայվեն նոր ցուցասրահներ, որտեղ կլինեն անիմացիոն ցուցադրություններ, և այցելուները Երևանի պատմությանը կծանոթանան վիրտուալ շրջագայությամբ։ Տարածքում կբացվեն նաև գիտական լաբորատորիաներ: Շինարարության համար կհայտարարվի նախագծերի մրցույթ: Ծրագրի ընդհանուր արժեքն ավելի քան 1.65 մլն դոլլարին համարժեք դրամ է։ Գաղափարն ինքնին լավն է, սակայն՝ ելնելով համալիրի ներկա վիճակից, հարց է ծագում ՝ որքանո՞վ է հրատապ և կարևոր նոր մասնաշենքի կառուցումը, քանզի համալիրն արդեն իսկ ունի իր ավարտուն տեսքը։ Սակայն, քանի որ նոր մասնաշենքի կառուցման հարցը մեր քաղաքացիների և մասնագետների շրջանում հետաքրքրություն է առաջացրել, մանրամասների շուրջ զրուցեցինք թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ։ - Նոր մասնաշենքի կառուցման նախագիծը ներառու՞մ է իր մեջ «էրեբունի» ամրոցի վերականգման աշխատանքները։ - Ոչ։ Նախագիծը նախատեսում է ներկայիս թանգարանի ետևի հատվածում միայն նոր մասնաշենքի կառուցումը։ - Բազում անգամ այցելելով ամրոց, շատերիս մոտ հարց է առաջանում՝ թանգարանի ետևի կիսակառույցը ի՞նչ է իրենից ներկայացնում և ինչպե՞ս է օգտագործվելու։ -Թանգարանի ճարտարապետ Շմավոն Ազատյանի նախագծով այդտեղ նախատեսվում էր կառուցել ուրարտագիտական կենտրոն, սակայն ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո այն կյանքի չկոչվեց։ - Կարելի ենթադրել, որ նոր մասնաշենքը կառուցվելու է հենց այդ հատվածում։ Եվ քան՞ի հարկ է լինելու ըստ նախագծի։ - Ըստ նախագծի՝ նոր մասնաշենքը երկու կամ երեք հարկանի կլինի։ Հարկայնությունը կախված է ֆինանսավորման չափից։ Բացի այդ, մեր կողմից առաջնային պայման է դրված, որ նոր կառույցը չպետք է խանգարի կամ ստվերի համալիրին։ -Ներկայումս կա՞ն արդյոք ամրոցի վերականգնման նախագծեր։ -Ծրագրեր եղել են և մենք կարծում ենք, որ նման ծրագրերը պետք է շատ մանրամասն քննարկվեն բոլոր շահագրգիռ և պրոֆեսիոնալ մասնագետների կողմից, և նոր միայն այդ մասին խոսենք, որովհետև էրեբունին Երևանի և Հայաստանի այցեքարտերից մեկն է։ Ես կարծում եմ, որ սա այն դեպքն է, երբ մենք սխալվելու իրավունք չունենք։ -Իսկ չե՞ք կարծում, որ վերջին տարիներին «էրեբունի» ամրոցի վիճակն ավելի է վատթարացել։ Երբ ես վերջին անգամ այցելել եմ ամրոց՝ այն անմխիթար, թափթփված վիճակում էր՝ ամենուրեք փորված հողի կույտեր, թողնված տախտակներ, փայտեր և այլն։ Այդ ամենը վերջին տարիների իրականացված պեղումների հետևանքնե՞րն են։ -Ոչ, դրանք պեղումների հետևանքները չեն։ Պեղումներից հետո ամեն ինչ հավաքվել է։ Պեղումներից հետո մենք պարբերաբար փակում ենք բոլոր ռիսկային հատվածները։ Ուրարտական փողոցը և սյունազարդ դահլիճի տարբեր հատվածներ՝ բոլորը ծածկվել և կոնսերվացվել են։ Այն հատվածները գուցե չեն փակվում, որոնք նոր ուսումնասիրությունների, անալիզների կարիք ունեն և ռիսկային չեն։ Սրա հետ մեկտեղ՝ այստեղ կան գերաններ, որոնք ժամանակին սյունազարդ դահլիճի մաս են կազմել։ Եվ եթե չեմ սխալվում, 2008թ-ին էր, երբ դրանց մի հատվածն ընկավ։ Ընկած գերանները հավաքվել և շարվել են սյունազարդ դահլիճի պահպանված հատվածի ծածկի տակ։ Մենք փորձեր արեցինք մեր ուժերով բարձրացնել ընկած գերանները, սակայն դրանք շատ ծանր են՝ դրա համար պահանջվում է համապատասխան տեխնիկա, ինչը ենթադրում է լրացուցիչ ծախսեր։ Խնդիրը լուծելու երկու տարբերակ կա՝ կամ դրանք պետք է այս հատվածում օգտագործել, կամ էլ ընդհանրապես հանել։ Այժմ մենք խորհրդակցում ենք տարբեր մասնագետների հետ խնդրին ճիշտ լուծում գտնելու համար։ Ի դեպ, քննարկում ենք նաև դրանց օգտագործման հնարավորությունը «էրեբունի» թանգարանի ներքին բակում։ Մի խոսքով, փորձում ենք լուծում գտնել։ Ինչ վերաբերվում է սյունազարդ դահլիճի և վարչական հատվածի միջև ընկած միջանցքի փայտերին, որոնք դուք տեսել եք՝ ցավոք, դրանք շատ վաղուցվանից են, և անցած տարի դրանց մի հատվածը մաքրել ենք, որքանով մեր ֆինանսները ներեցին։ Այս տարվա գարնանը նախատեսում ենք սփռված հողի զգալի հատվածը ևս հեռացնել։ Թեև մենք մի հատվածը արդեն հեռացրել ենք, սակայն դուք հասկանում եք, որ այդ աշխատանքները ֆինանսական մեծ ծախսերի հետ են կապված։ Ահագին մաս նույնիսկ պեղումների ընթացքում ենք մաքրել։ Մենք մեղավոր չենք, որ այդպիսի վիճակ է ստեղծվել։ Եվ սկսել ենք տարրական ենթակառուցվածքներից՝ օրինակ նույն «էրեբունի» ամրոցում անգամ զուգարան չկար, ինչը մեծ խոչընդոտ էր այցելուների համար։ Տվյալ պահին այդ հարցն արդեն լուծված է։ Բացի այդ, խմելու ջուր չկար․․․ Մենք «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ի և Ֆրանսիայի դեսպանատան աջակցությամբ կարողացանք նաև այդ հարցը լուծել, ինչպես նաև տարածքի մի մասը բարեկարգել։ Գիտեք, այդտեղ շատ անելիք կա։ Առաջիկայում պլանավորել ենք եռաչափ ցուցանակներ տեղադրել։ Այս ծրագրով մինչև մայիսի 20-ը նախատեսվում է 5 ցուցանակների տեղադրում։ -Իսկ ին՞չ ծրագրով է նախատեսվում այդ ցուցանակների տեղադրումը։ -Ծրագիրն իրականացվելու է մեր բյուջեով՝ «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց թանգարանը այդ նպատակի համար ունի միջոցներ։ Բացի այդ, աշխատանքներ ենք իրականացնում նվիրատուների հետ։ Իմ խորին համոզմամբ՝ այս աշխատանքները կարելի էր իրականացնել նախկինում ևս՝ թանգարանի բյուջեի հաշվին, քանի որ դրանց համար մեծ գումարներ չեն պահանջվում։ Հիմա դուք ինչ խնդիր որ բարձրացնում եք, ես ձեզ հետ լիովին համաձայն եմ․․․ Քանի որ մի շարք հատվածներում կան ռիսկային խնդիրներ, մեզ համար առաջնային են դրանց լուծումները, իսկ երկրոդը՝ ամրոցը տեսքի բերելն է։ Ի դեպ կարծում եմ, որ տեղադրվող ցուցանակները մեծապես կփոխեն իրավիճակը։ Օրինակ՝ Շենգավիթում մենք դրեցինք 1 եռաչափ վահանակ 3 լեզվով, որը մեծ էֆեկտ տվեց։ Պատկերացրեք, որ դուք գնաք և սյունազարդ դահլիճը նայեք, որտեղ տեսնում եք միայն սյան խարիսխներ, պատեր՝ մասնագետների համար դա հետաքրքիր է, սակայն զբոսաշրջիկների համար տպավորիչ չի լինի։ Իսկ երբ տեսնեք դրա եռաչափ վերակազմությունը, դրա հին լուսանկարները (որովհետև շատ կարևոր է նաև շեշտել խորհրդային շրջանի վաստակը անկախ իր սխալներից), դրա հատակագիծը տարբեր լեզուներով գրված, ապա տպավորությունը շատ ավելի մեծ կլինի։ Այս ամենը կփոխի ոչ միայն զբոսաշրջիկների, այլև մեր քաղաքացիների ընկալումը։ Մենք այժմ գնում ենք այդ ճանապարհով։ -Ի՞նչ եք կարծում, արդյո՞ք ավելի ճիշտ չէ նոր մասնաշենքի համար հատկացվող ֆինանսները ներդնել վերականգման համար։ Թե՞ թանգարանի տարածքը իրոք փոքր է և անհրաժեշտություն կա նոր մասնաշենքի։ -Գիտեք, կա նեդնող, կա բարերար, ով ցանկանում է գումարը ներդնել նոր մասնաշենքի կառուցման մեջ։ Բարերարը նպատակ ունի աշխատանքները սկսել նոր մասնաշենքի կառուցումից և, եթե դա հաջողվի, ապա ծրագիրը շարունակական կարող է լինել և հնարավոր է նաև այլ շահառուների ևս ներգրավել։ Մեզ համար այս նախագիծը շատ կարևոր է, որովհետև «էրեբունի» թանգարանի այցելուները պետք է նաև որոշակի լրացուցիչ տեղեկատվություն, գիտելիքներ ստանան մեր պատմության մասին, ինչը հնարավոր է ապահովել անիմացիոն ցուցադրությամբ։ Եվ անիմացիոն Ուրարտուն Էրեբունու համատեքստում շատ կարևոր կլինի։ Նոր մասնաշենքի կառուցումը տալիս է այդ հնարավորությունը։ Ի դեպ, այս ծրագիրը կարող է նպաստել նաև ֆինանսական միջոցների ստեղծմանը, որը կնպաստի ամրոցում տարբեր աշխատանքների իրականացմանը։ -Չե՞ք կարծում, որ այս նոր մասնաշենքի կառուցմամբ, որտեղ իրականացվելու են անիմացիոն ցուցադրություններ, հետաքրքրությունը ամրոցի նկատմամբ կնվազի, հաշվի առնելով վերը նշված խնդիրները, որոնց մասին դուք խոսեցիք և որ այդ ցուցադրությունը տեսնելուց հետո մարդ կկորցնի հետաքրքրությունը և չի բարձրանա ամրոց։ - Այդպիսի մտավախություն կա։ Այդ իսկ պատճառով, մենք հիմա աշխատում ենք 3D վերակազմությունների վրա։ Պարոն Բալյանն այս փուլում պատրաստ է ներդրում կատարել նոր մասնաշենքի կառուցման համար։ Բնականաբար, մենք ևս ներկայացրել ենք մեր պահանջները՝ նոր կառուցվող մասնաշենքը պետք է ներդաշնակ լինի լանդշաֆտի և թանգարանի շենքի հետ։ - Այդ դեպքում թանգարանի շենքը այդ նախագծով ին՞չ ֆունկցիա է կրելու։ -Թանգարանի շենքում ցուցադրություններ են լինելու։ Այցելուն թանգարանում տեսնելու է ցուցադրված իրերը, իսկ նոր կառուցվող մասնաշենքում նա կստանա լրացուցիչ գիտելիքներ անիմացիոն ցուցադրության միջոցով, ինչը կնպաստի ստացված գիտելիքների ամրապնդմանը։
Աշխարհահռչակ ամերիկացի կինոռեժիսոր Ջորջ Լուկասի տիեզերանավի տեսքով պատմողական արվեստի թանգարանի շինարարութունը սկսվել է Լոս-Անջելեսում, տեղեկացնում է ArchDaily պարբերականը: Ըստ նախնական տվյալների՝ թանգարանում կներկայացվի հանրահայտ «Աստղային պատերազմներ» ֆիլմին վերաբերող ցուցանմուշներ: «ԷմԷյԴի Արքիթեքթս» (MAD Architects) ճարտարապետական ընկերության մշակած նախագիծը «Աստղային պատերազմներից» եկած տիեզերանավ է հիշեցնում: Ինչպես փոխանցում է պարբերականը, թանգարանի կառուցման ընդհանուր բյուջեն կկազմի 1,5 մլրդ ԱՄՆ դոլար, իսկ հանրության առաջ այն իր դռները կբացի 2021 թվականին: «ԷմԷյԴի Արքիթեքթս» ընկերությունը նախագծի իրականացման համար հայտարարված միջազգային մրցույթում հաղթել է 2014 թվականին և այս 3 տարիների ընթացքում ներկայացրել 3 տարբեր նախագծեր, որոնք համապատասխանաբար պետք է կառուցվեն Չիկագո, Սան-Ֆրանցիսկո և Լոս-Անջելես քաղաքներում: «Աստղային պատերազմների» թանգարանի վերոնշյալ տարբերակի շինարարությունը սկսվել է Լոս-Անջելեսի կենտրոնում գտնվող Հարավային Կալիֆորնիայի Համալսարանի հարևանությամբ գտնվող «Ցուցադրությունների այգում» (Park Exposition): Տիեզերանավ հիշեցնող թանգարանի ներքին նախագծումն իրականացվել է հնարավորինս ընդարձակ, որտեղ ներթափանցում է արևի բնական լույսը շինության տանիքին նախատեսված պատուհաններից: Կառույցի առաջին հարկը և տանիքը ներկայացված են որպես հանրային գոտի, որտեղ ցանկացած այցելու կարող է հանգիստ զբոսնել, հանգստանալ և զգալ բնության շունչը քաղաքային միջավայրում: Ըստ նախնական տվյալների՝ թանգարանում նաև կցուցադրվեն Լուկասի անձնական կինոարխիվը, նրա 10000-ից ավել նկարներից և նկարազարդումներից կազմված հավաքածուն, որը կինոռեժիսորը հավաքել է իր կյանքի 40 տարիների ընթացքում: Ի դեպ, ըստ տվյալների այս հավաքածուի արժեքն է մոտ 400 մլն ԱՄՆ դոլար:
Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումների շրջանակներում վերաբացվեց ցեղասպանության հիմնանորոգված թանգարան ինստիտուտը: Թանգարան-ինստիտուտի հիմնանորոգման և նոր ցուցասրահների նախագծման աշխատանքները սկսվել են 2011 թ-ին: Աշխատանքների արդյունքում թանգարանի ցուցադրական տարածքն ընդարձակվել է 2.5 անգամ՝ կազմելով 2400 քառակուսի մետր: Իրականացվել են Հայաստանում առաջին անգամ կիրառվող նախագծային լուծումներ, կիրառվել են համաշխարհային թանգարանային պրակտիկայում լայն տարածում գտած նոր տեխնոլոգիաներ ու մոտեցումներ: Թանգարանային ցուցադրության բովանդակային լուծումները, տեքսային նյութերն ու բացատրագրերը հիմնված են ցեղասպանագիտության ոլորտում վերջին տարիների գիտական ու մեթոդական մշակումների վրա։ Թանգարանային մշտական ցուցադրության մեջ ամփոփվել են վերջին 7-8 տարիների հավաքչական աշխատանքի արդյունքում ձեռք բերված հազարավոր նորահայտ նյութեր: Ներկայացված են նաև բնօրինակ և եզակի լուսանկարներ, գրքեր, փաստաթղթեր և այլն: Թանգարանային նոր ցուցադրական տարածքն ունի 12 սրահ՝ նախկին 3-ի փոխարեն: Ցուցադրությունը բաղկացած է 52 հիմնական խորագրերից։ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում ստեղծվել են բացառիկ պայմաններ ֆոնդային միավորների պահպանության համար: Վերջին մի քանի տարվա ընթացում հնարավոր է դարձել թանգարանի հավաքածուն կրկնապատկել բնօրինակ նյութերով, որոնք հատել են 90 հազարի սահմանը: Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը, թանգարանը և հարակից տարածքը հիմնավերանորոգվել են «Ծիծեռնակաբերդ» բարեգործական հիմնադրամի միջոցներով, որի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանը: Հիմնադրամը ֆինանսավորվում է իրավաբանական և ֆիզիկական անձանցից ստացված նվիրատվություններով: Ինչպես նշում է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանը, թե՛ շենքի հիմնանորոգման, թե՛ ցուցադրության համար պետական բյուջեից գումար չի հատկացվել: «Ամբողջը բարերարների, նվիրատվությունների միջոցով է իրականացվել: Շինարարության համար ծախսվել է 4.5 մլն ԱՄՆ դոլար: Իմ որոշմամբ՝ որևէ լրացուցիչ գումար թանգարանի դիզայներական նախագիծը մշակելու, ցուցադրությունը պատրաստելու համար չի հատկացվել պետբյուջեից: Մենք հրաժարվել ենք՝ շատ պարզ հիմնավորմամբ՝ մենք չենք կարող մեր ժողովրդին վրա հասած պատուհասի հաշվին ստանալ գումարներ: Սա եղել է մեր բարոյական մոտեցումը և հարգանքի տուրքը զոհերի հիշատակին»: Թանգարանի ճարտարապետն է Սաշուր Քալաշյանը: Թանգարանի նոր ցուցադրության գիտական հայեցակարգը մշակվել և իրականացվել է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի (ՀՑԹԻ) աշխատակազմի կողմից՝ Հայկ Դեմոյանի ղեկավարությամբ: Թանգարանի սրահների ներքին ձևավորումն ու դիզայներական հայեցակարգը մշակել ու իրականացրել են Լուսինե Մաթևոսյանը և Քրիստինե Աբրահամյանը: Թանգարանի դիզայներական հայեցակարգը նախագծվել և իրագործվել է առանց լրացուցիչ վճարի: Նշենք, որ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումների շրջանակներում ապրիլ ամսին ինչպես աշխարհի բազմաթիվ անկյուններում, այնպես էլ Հայաստանի մարզերում և մայրաքաղաքում բացվել են մի շարք հուշակոթողներ և տեղադրվել խաչքարեր: Մասնավորապես, խաչքարեր են տեղադրվել Վրաստանի Բաթում քաղաքում, Ջավախքի Խանդո գյուղում, Ֆրանսիայի Վալանս քաղաքում, Իտալիայի Նեապոլ քաղաքում, Ռուսաստանի 2 գլխավոր քաղաքներում՝ Սանկտ-Պետերբուրգում և Մոսկվայում, Էջմիածին և Մասիսի քաղաքներում, Հացառատ, Դդմաշեն գյուղերում, մայրաքաղաքի մի շարք վարչական շրջաններում և այլն:
Երևանում Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումների շրջանակներում այցելուների առաջ իր դռներն է բացել Կոմիտասի անվան թանգարան-ինստիտուտը: Նորաբաց թանգարանում տեղակայված են համերգասրահ, գիտահետազոտական կենտրոն, երաժշտական ստուդիա, գրադարան, հրատարակչություն և 8 սրահներ, որոնցում ամփոփված է մեծանուն մտավորականի հարուստ ժառանգությունը: Թանգարան-ինստիտուտ ստեղծելու առաջարկը հնչել է 2013 թվականի մայիսի 30-ին «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Հոգաբարձուների խորհրդի նիստում: Նիստից հետո հիմնադրամը անհատույց օգտագործման իրավունքով ՀՀ կառավարությանն է տրամադրել Կոմիտասի անվան զբոսայգում գտնվող նախկին մշակույթի պալատի շենքը, որը սակայն կիսաքանդ էր: Կառուցապատման ծախսերը հոգացել է «Փյունիկ» հիմնադրամի սփյուռքահայ բարերար Գաբրիել Ջամբարջյանը: Թանգարանի բուն շինարարական աշխատանքները մեկնարկել են նույն թվականի սեպտեմբերի 19-ին: Թանգարան-ինստիտուտի ճարտարապետն է քաջ հայտնի Արթուր Մեսչյանը: Թանգարանի բացման արարողության ժամանակ Մեսչյանը հայտարարել է, որ գլխավորը միայն կառույցը չէ, ճարտարապետությունն իր տեղն ունի, բայց թանգարանը մարդիկ են: Ամեն դեպքում կառույցը նախագծելիս նա հավատարիմ է մնացել Կոմիտասին, հաշվի է առել յուրաքանչյուր մանրուք և ազնիվ եղել վարդապետի նկատմամբ:
