Վերջերս մեծ թափ են հավաքում ներդրումային ծրագրերը Երևանի քույր քաղաք` մեր հանրապետության մշակութային օջախ Գյումրիում։ Ըստ Գյումրու քաղաքապետարանի ֆեյսբուքյան էջի՝ Գյումրիում կկառուցվի «Դիստրիկտ» էկո թաղամաս: Ներդրողը Թոդդ Ֆաբաքերն է Նյու Յորքից, որը ներկայացնում է «Դիջիթըլ Փոմըգրանեթ» ընկերությունը։ Գյումրու ավագանու նիստում մայիսի 14-ին հաստատված պայմանագրով ծրագրի իրականացման համար ընկերությանը տրամադրվելու է 21 հա տարածք՝ «Ուռի Գունդ» նախքին զորամասը։ Տարածքը գտնվում է քաղաքի ծայրամասային թաղամասերից մեկում։ «Ընկերությունը դիմել էր մեզ տարածքի տրամադրման առաջարկով։ Ծրագիրը ներկայացվեց ավագանուն, որի որոշմամբ այդ հողատարածքը հատկացվեց ընկերությանը կանաչ քաղաք կառուցելու համար։ Կնքվեց համաձայնագիր, որը դարձավ ծրագրի մեկնարկի առաջին քայլերը։»,- մեզ հետ հեռախոսազրույցում նշեց Գյումրու քաղաքապետի մամուլի խոսնակ Սոնա Առաքելյանը։ Ըստ նախագծի նախատեսվում է կառուցել էկո տեխնո թաղամաս` քաղաքին կից։ Նշենք, որ տարածքում առկա է ստորգետնյա ջրերից առաջացած լիճ, որը ընդգրկվելու է նախագծի մեջ, բացի այդ նախատեսվում է համալրել տարածքը մի շարք այգիներով և լճերով։ Թաղամասում նախատեսում են ստեղծել նաև տարածքներ ՏՏ ոլորտի սթարթափ ընկերությունների համար։ Գործող առաջին սթարթափներն են՝ «Թվային մետաքսի ճանապարհ» (Digital Silk Road) հայ-չինական կենտրոնը, ՏրիվիաՄատիկ (TriviaMatic) մոբայլ և վեբ հավելվածները, «Ինգլիշ Բենտո» (English Bento) ուսուցման կառավարման համակարգը, Կոմմպրո Փիար Փլեններ (Commpro PR Planner) հարթակը, «ՍիքՅունիք» (SeekUnique) վեբկայքի ձևանմուշները առցանց առևտրի համար և «Ֆարմֆրեշ» (FarmFresh) խելացի գյուղատնտեսության տեխնոլոգիան: «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնադրամի տնօրեն Գայանե Ղանդիլյանի հետ հեռախոսազրույցից տեղեկացանք, որ ավագանուն ներկայացված էսքիզում նախագծային աշխատանքների մեկնարկից հետո կարող են փոփոխություններ մտցվել և լրամշակվել, քանի որ առաջիկայում այդ հատվածում իրականացվելու են հետազոտական աշխատանքներ․ «Նախագծային աշխատանքների մեկնարկը դեռ տրված չի։ Ավագանուն մենք ներկայացրեցինք նախատեսվող թաղամասի կոնցեպտը, այսինքն այն, թե ինչ ենք նախատեսում իրականցնել։ Պարզ է, որ հետազոտական աշխատանքներից հետո այդ էսքիզից շեղումներ կլինեն։ Այս պահին տարածքում ընթանում են գեոդեզիական, ջրերի հետազոտության աշխատանքները։ Բացի այդ, փաստաթղթային հարցեր ունենք՝ պետք է պայմանագիր կնքել, տարածքի կարգավիճակը փոխել, որից հետո գեոլոգիան կիրականացվի, ինչպես նաև պետք է որոշվի գոյություն ունեցող շենքերի վթարայնության աստիճանը և այլն»։ Նշենք, որ ծրագիրը նախատեսված է կյանքի կոչել փուլային եղանակով՝ առաջին երեք տարիների ընթացքում վերակառուցվելու են տարածքում գոյություն ունեցող շինությունները: «Դիստրիկտ» թաղամասն ըստ ամենայնի լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուր կդառնա Գյումրու բյուջեի համար, քանի որ վերը նշված տարածքը ընկերությանը տրամադրվել է վարձակալությամբ։ Ինչ խոսք՝ վարձակալությունը նման ծրագրերի դեպքում ընդունված մոտեցում է, սակայն մեզ հետաքրքեց, թե Գյումրու «Ուռի գունդ» տարածքը քանի տարով է վարձակալությամբ հանձնվում ընկերությանը։ «Դա դեռ հայտնի չէ։ Մենք այժմ հուշագրի հիման վրա պիտի կնքենք պայմանագիր, որի մեջ ավելի մանրամասն կետերով նշված կլինի թե քանի տարով ենք վարձակալում և երբ ենք դիմելու գնման համար։ Սակայն մեր գեր նպատակն է այդ տարածքը ձեռք բերել առաջնային գնորդի իրավունքով, այսինքն՝ գնենք այն։ Բայց առաջիկա 3 տարում մենք կաշխատենք վարձակալության հիմունքներով։ Միևնույն ժամանակ շինարարական աշխատանքները պատրաստվում ենք հնարավորինս շուտ սկսել և ավարտին հասցնենք առաջին փուլը, որպեսզի քաղաքապետարանը վստահ լինի որ մեր կողմից գործնական աշխատանք է արվում»։ Ինչ խոսք՝ ներդրումային ծրագրերը քաղաքաշինության զարգացման կարևոր գործոններից են, որոնք ներկայացնում են քաղաքի կյանքի յուրովի էտապները։ Սակայն այդ ամենը պետք է արվի գոյություն ունեցող քաղաքիշինական պատկերի համատեքստում։ Ամեն բնակավայր ունի իր դարերի ընթացքում կազմավորված հիմքերը: Ինչպես և շենքը, այդպես էլ բնակավայրը սերտ կապված է այդ հիմքերի հետ։ Հիմքերի թուլացումը բերում է քաղաքի ավիրմանը և ինքնության կորստին։ Ամեն մի քաղաքի, բնակավայրի հիմքում ընկած են լուրջ քաղաքաշինական աշխատանքներ և օրենքներ։ Այդ օրենքներն են, որ ստեղծում են մարդկանց բնակվելու համար հարմարավետ արհեստական միջավայր, որտեղ հաշվի է առնվում տեղանքը իր աշխարհագրական դիրքով, ռելևֆով, էսթետիկ ներուժով, բնական պայմաններով, բնակչության և ազգի մենտալիտետով։ Ցավոք, Հայաստանում քաղաքաշինության այս հիմքերը մոռացված են, այն փոխարինվում է կետային շինարարությամբ, ինչը ոչ միայն քանդում է քաղաքների ամբողջական պատկերը՝ անսամբլը, այլև լուրջ անհարմարություններ է ստեղծում և բացասական ազդեցություն է թողնում մարդկանց կենցաղի, մտածողության և հոգեբանության վրա։ Վերլուծելով վերը նշվածը՝ հասկանալի է դառնում, որ հատկապես պատմական քաղաքներում որևէ նախագիծ իրականացնելը պահանջում է մշակութային, պատմական, քաղաքաշինական, հնագիտական, լուրջ, պրոֆեսիոնալ, խորը ուսումնասիորւթյուններ, որոնց հիման վրա արդեն իսկ կկազմվի էսքիզային նախագիծը և կտրամադրվի ճարտարապետանախագծային առաջադրանքը։ Արդյո՞ք արվել են նման հետազոտություններ, թե ոչ՝ հատկապես հնագիտական բնագավառում․ «Նման ուսումնասիրություներ դեռև չեն իրականացվում։ Տարածքի վարձակալությունից հետո, երբ որ գեոլոգիական աշխատանքներ կիրականացվեն, արդեն պեղումները ևս կնախատեսվեն։ Իրականում մենք աշխատելու ենք Գյումրիի քաղաքապետարանի գլխավոր ճարտարապետ Հենրիկ Գասպարյանի, ինչպես նաև ճարտարապետ-դիզայներ Անի Ենոքյանի հետ, ովքեր ուսումնասիրություններ են իրականացնելու, որպեսզի պարզ լինի, թե Գյումրիին բնորոշ ի՞նչ դետալներ, ատրիբուտներ կունենանք Դիստրիկտում։ Սակայն մեծ հաշվով մենք չենք կրկնելու պատմական քաղաքի ոճը, այսինք այն տարբերվելու է նրանից, ինչ զբոսաշրջիկը տեսնելու է քաղաքի կենտրոնում։ Նոր թաղամասը ավելի ժամանակակից, մոդեռն տեսք է ունենալու, բայց պարտադիր Գյումրուն բնորոշ դետալների արտացոլանք լինելու են մեր բրեդինգի մեջ։ Յուրաքանչյուր կաֆե, ռեստորան կամ որևէ բիզնես, որը ծավալվելու է այդ տարածքում, պետք է համապատասխանի Դիստրիկտի բրենդինգին,- նշեց «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնդրամի տնօրենը։ Հիշեցնենք, որ Գայանե Ղանդիլյանը իր հարցազրույցներից մեկում նշել էր, որ նախագծային աշխատանքների մեկնարկը նախատեսվում է հունիս-հուլիս ամիսներին։ Մեզ հետ զրույցում նա հստակեցրեց, որ դա վերաբերվում է հետազոտական աշխատանքներին, իսկ բուն աշխատանքային գծագրի կազման ժամանակահատվածը դեռևս հստակեցված չէ։ Սակայն այս պահին հստակ է, որ թաղամասում կառուցվող շինությունների հարկայնությունը լինելու է մաքսիմում երկու հարկ։ Ամբողջ 21հա տարածքի կառուցապատումը կտևի մոտ 10 տարի։ «Ինչպես նշեցի՝ այժմ փաստաթղթային հարցեր կան։ Մինչև շին թույլտվություն ստանանք, կարծում եմ մոտ 3 ամիս կտևի, դրանից հետո 3 տարվա մեջ առաջին փուլը կավարտենք։ Աշխատանքները սկսելու ենք կենտրոնական հատվածից, որտեղ հիմնականում գոյություն ունեցող շենքերն են։ Նախատեսվոմ է դրանք վերակառուցել և ընդլայնել»,- ճշտեցինք Գայանե Ղանդիլյանից։ Հիշեցնենք, որ այսօրվա Գյումրի քաղաքի կենտրոնը հիմնականում կառուցվել է 19-դ դարի երկրորդ կեսին, իսկ հետագայում կառուցված շինությունները ներդաշնակ են պատմական կառուցապատմանը։ Նման պատկեր հնարավոր է եղել ստանալ, քանի որ հեղինակները քաղաքի կենտրոնը և հարակից տարածքները դիտարկել են որպես քաղաքաշինական համալիր հուշարձան, ինչը ավարտուն և հարուստ տեսք է պարգևել քաղաքին։ Նշենք որ «Կումայրի» պետական պատմաճարտարապետական արգելոց թանգարանը պատմական քաղաքների վերակառուցման համալիր մոտեցմամբ է մշակվել։ Նախագծի հեղինակներն են եղել ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշյանը, Ավետիկ Միրիջանյանը և Սասուն Գրիգորյանը։ Ցավոք նման ուսումնասիրություներ ոչ միայն մեր օրերում չեն արվում, այլև հաշվի չեն առնվում կառուցվող և արդեն իսկ կանգուն շինությունների փոխկապակցությունը։ Թե որքանով նշված ծրագրի շրջանակներում հնարավոր կլինի ստանալ ժամանակակից, բայց ներդաշնակ միջավայր, կխոսենք, երբ նախագիծը պատրաստ կլինի։ Այս պահին ուրախացնողն այն է, որ Դիստրիկտ թաղամասում նախատեսվող շինությունների հարկայնության սահմանափակման ճիշտ ընտրություն է արված։

Հայաստանի «մարզաքաղաք» Գյումրիում, որտեղ սպորտը կենսակերպ է, իսկ չեմպիոն դառնալը «գրիպի վարակի նման մի բան» (ինչպես սիրում են կատակել գյումրեցիք), կկառուցվի մեծ սպորտային համալիր, որի նմանը չկա տարածաշրջանում: Նոր մարզահամալիրը կրելու է աշխարհի եռակի, Եվրոպայի հնգակի չեմպիոն, եվրոպական խաղերի և Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր Արթուր Ալեքսանյանի անունը: Մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, մարզադաշտ, մարզահրապարակներ և վազքուղիներ. բոլորը մեկ մարզահամալիրում Գյումրիում գտնվող հունահռոմեական ըմբշամարտի մարզադպրոցը, որը կրում է Արթուր Ալեքսանյանի անունը, գտնվում է անմխիթար վիճակում: Կառավարության որոշմամբ այն ոչ թե կվերանորոգվի, այլ կտեղափոխվի նոր մարզահամալիր, որը կրկին կրելու է Հայաստանի պատիվը առաջնակարգ մրցաշարերում միշտ բարձր պահած մարզիկի անունը: Գյումրու քաղաքապետարանը մարզահամալիրի կառուցման համար հատկացրել է Անի թաղամասին հարակից մոտ 10 հեկտար հողատարածք, որը համապատասխանում է տիպային մարզաբազա կառուցելու պահանջներին. մարզաբազա, որտեղ մարզահավաքներ կարող են անցկացվել գրեթե բոլոր ամառային մարզաձևերից: Մարզահամալիրը կունենա մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, բացօթյա մարզահրապարակներ, մարզադաշտ ու վազքուղիներ: Գևորգ Ալեքսանյանը՝ «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» տնօրենը, չեմպիոնի հայրը և մարզիչը, անձամբ մասնակցել է ճարտարապետական նախագծման աշխատանքներին, տարբեր առաջարկներ ներկայացրել շենքերի դիրքերի, մարզասրահների և հանդերձարանների ներքին մուտքերի հարմարավետ կազմակերպման մասին: Վաստակավոր մարզչի խոսքով նման մասշտաբի մարզական կառույց, որն ունենա միջազգային ժամանակակից չափանիշներին համապատասխան մարզադաշտ ու մրցումային դահլիճ, Հայաստանում չկա, ու այս մարզահամալիրը նշանակալի դեր է ունենալու ոչ միայն Գյումրու, այլ ամբողջ Հայաստանի մարզական կյանքում. այստեղ հնարավոր է լինելու կազմակերպել առաջնակարգ ու լայնամասշտաբ, անգամ միջազգային կարգի մրցաշարեր: Մարզադաշտն իրենից ներկայացնում է 105x68 մ գծանշման չափսերով ֆուտբոլի դաշտ, պարփակված 9 գծից բաղկացած օվալաձև ռետինե հատակով վազքուղով։ Մարզադաշտը լինելու է բնական խոտածածկով, դրենաժային հատուկ համակարգով: Մարզադաշտում կարող է տեղավորվել 1100 հանդիսական: Հանդիսականների տրիբունաների մի թևը կլինի ծածկի տակ: Կիսանկուղային հարկում նախատեսված են հանդերձարաններ, նախավարժանքի սենյակներ, լոգարաններ և ադմինիստրացիայի համար նախատեսված սենյակներ: Մարզադպրոցի շենքն ունենալու է ըմբշամարտի դահլիճ՝ 1220 մ² 30 մ թռիչքով 6 գորգ տեղավորելու հնարավորությամբ, և ծանրամարտի սրահ՝ բաղկացած 8 ծանրամարտի հարթակներից: Դահլիճն ու սրահը կունենան իրենց առանձին պահեստային հատվածներով և կանանց ու տղամարդկանց առանձնացված հանդերձարաններն ու ցնցուղարանները՝ 2-ական հանդերձարան: Մարզադպրոցի շենքում գործելու է մարմնամարզության սրահ, մերսման զոնա՝ բաղկացած մերսման սենյակից, շոգեբաղնիքից և հանդերձարաններից: Վարչական մասը կլինի երկրորդ հարկում: Մարզահամալիրի տարածքում կկառուցվեն նաև ֆուտբոլի, բասկետբոլի, վոլեյբոլի խաղահրապարակներ, մեծ թենիսի կորտեր և մարզասարքերով համալրված բաց մարզահրապարակ: Մարզահամալիրն ունենալու է նաև 25 մետրանոց լողավազան, որտեղ հնարավոր կլինի լողի պարապմունքներ անցկացնել: Հայաստանը կունենա մրցադահլիճ, որտեղ հնարավոր կլինի անցկացնել անգամ աշխարհի առաջնություններ Արթուր Ալեքսանյանի անվան մարզահամալիրի գլխավոր այցեքարտը, սակայն, լինելու է մրցումային դահլիճը, որը իր չափսերով, հարմարություններով, հագեցվածությամբ ու միջազգային բարձրակարգ չափանիշների համապատասխանությամբ լինելու է տարածաշրջանում միակը: Այն ունենալու է երկու կողմից տրիբունաներ՝ 1044 նստատեղով: 37 մետր թռիչքներով մետաղական կրող կոնստրուկցիաներով (ֆերմաներով) կառուցված դահլիճը աննախադեպ է լինելու իր ընդարձակությամբ ու լայնամասշտաբ մրցաշարեր կազմակերպելու համար ընձեռած հնարավորություններով: Այստեղ հնարավոր կլինի անցկացնել ծանրամարտի, բռնցքամարտի, ըմբշամարտի 4 ձևերի, խաղային մարզաձևերի՝ բասկետբոլի, վոլեյբոլի, մինի ֆուտբոլի բարձրակարգ մրցույթներ: Մրցութային դահլիճի շենքը և մարզադպրոցը կապված կլինեն միջանցքով: Մրցումային դահլիճն ունենալու է առանձին մուտք, նախասրահ ու սրճարան: Գևորգ Ալեքսանյանը եղել է առաջին մակարդակի մրցաշարեր ընդունած բազմաթիվ մրցումային դահլիճներում ու մարզաբազաներում, իր տեսածը, փորձն ու դիտարկումները փորձել է ներդնել նոր մարզահամալիրում, ու մասնավորապես մրցադահլիճում, որ այն լինի առավելագույնս հարմարավետ, հագեցած ու հզոր. «Մեր մրցութային դահլիճում հնարավոր կլինի անցկացնել ինչպես Եվրոպայի, այնպես էլ աշխարհի առաջնության մրցաշարեր: Եվրոպայի որոշ առաջնությունների ժամանակ մենք գոտեմարտել ենք անգամ սրանից փոքր դահլիճներում»: Մեծ թվով մարզիկներ հյուրընկալելու համար մարզահամալիրում կկառուցվի նաև հյուրանոց: Այն լինելու է V-աձև չորսհարկանի կառույց և ունենալու է 109 համար. յուրաքանչյուր հարկում 35-ական համար, չորրորդ հարկում չորս լյուքս համար: Հյուրանոցը կունենա հանգստի գոտի՝ բաղկացած տարբեր ֆունկցիոնալության սենյակներից. բիլիարդի, սեղանի թենիսի, համակարգչային խաղերի սրահ, սեղանի խաղերի սրահներ, ինչպես նաև սրճարան և շոգեբաղնիք: Ընդարձակ ճաշարանում միաժամանակ կկարողանան ճաշել 144 մարզիկներ: Մարզահամալիրի գլխավոր ճարտարապետ Անդրանիկ Պողոսյանը նշում է, որ իրենք մեկ սկզբունքով են առաջնորդվել. ստանալ մի կառույց, որը կլինի Անդրկովկասում միակը. «Ունենալով տեխնիկական առաջադրանք, հաշվի առնելով Գևորգ Ալեքսանյանի բոլոր նկատառումներն ու առաջարկները՝ ստացել ենք իր տեսակով Անդրկովկասում միակ մարզական կառույցի նախագիծ, որտեղ պահպանված են միջազգային պահանջվող բոլոր պարամետրերը, իսկ հարմարավետությունը թե՛ մարզիկների ու մարզիչների, թե՛ հյուրերի համար հասցված է առավելագույնի»: Մարզահամալիրի տարածքում կլինեն ավտոկայանատեղիներ: Համալիրի էլեկտրաէներգիան կապահովվի արևային մարտկոցներով: Շենքերի արտաքին հարդարման մեջ օգտագործվել է հիմնականում Գյումրուն բնորոշ սև տուֆը և սպիտակ չհղկված տրավերտինը: Այս երկու քարատեսակների համադրումով հետաքրքիր լուծումներ են ստացել: Իսկ որմնախարիսխը երեսպատված է լինելու բազալտե սալերով։ Հյուրանոցի և մարզադպրոցի մասնաշենքերի մուտքային ճակատներին նախագծված են ապակե հովարներ՝ տարբեր բարձրության թռիչքով մետաղաճոպանային կոնստրուկցիաներին հենված: Ծրագիրն իրակացվում է կառավարության ֆինանսավորմամբ: «Տարիներ շարունակ պարբերաբար առաջ է քաշվել մարզադպրոցի վերանորոգման հարցը, բայց այսօր կյանքի է կոչվում մի նախագիծ, որը քիչ է ասել, թե գերազանցել է մեր սպասումները: Գյումրին համարվում է սպորտային դարբնոց, և հենց դա է գնահատել կառավարությունը նման ներդրում անելով: Այս քաղաքը արժանի է ունենալ նման մարզահամալիր», -ասում է Գևորգ Ալեքսանյանը: «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» շինարարական աշխատանքների իրականացման համար հայտարարված մրցույթի արդյունքում հաղթող ընկերության հետ 2020 թ. դեկտեմբերի 29-ին արդեն կնքվել է պայմանագիր: Ծրագիրը իրականացնելու է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը ՀՀ պետական բյուջեից հատկացվող միջոցների շրջանակում:

Վերջերս Սադախլո-Բագրատաշեն տարածքում՝ Դեբեդ գետի վրա, մեկնարկեցին «Բարեկամություն» կամրջի շինարարական աշխատանքները, ինչի մասին ազդարարեց տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունը։ Ի՞նչ փուլում են այդ աշխատանքները։ «Ներկայումս իրականացվում են առաջին ափային հենարանի նախապատրաստական շերտի բետոնացման աշխատանքները, արևմտյան առաջին միջանկյալ հենարանի ցցային հիմքերի հորատման և բետոնացման, ինչպես նաև մոտեցման ճանապարհների հողային աշխատանքները:»,- տեղեկացանք «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Ըստ նախագծի նախատեսված է կառուցել երկու զուգահեռ կամուրջ, յուրաքանչյուրը՝ երկու երթևեկելի գոտիներով և մայթով: Կամուրջներն ունենալու են 5 թռիչք, յուրաքանչյուրը՝ 32մ երկարությամբ։ Մինչ հողային աշխատանքները կավարտվեն, փորձեցինք ճշտել թե կոնստրուկտիվ ի՞նչ լուծումներով է կառուցվելու կամուրջը և ի՞նչ նյութեր են օգտագործվելու։ «Ճանապարհի երթևեկելի մասը բաղկացած է լինելու ասֆալտբետոնե երկու շերտից։ Կոնստրուկտիվ տեսակետից կամուրջը իրականացվելու է նախալարված երկաթբետոնյա հեծաններով։ Կառույցի միջանկյալ հենարանների հիմքերը, ըստ նախագծի նախատեսված է իրականացնել ցցային հորատման և բետոնացման եղանակով։»,-պարզաբանեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Արդյո՞ք նախատեսվող կամուրջն իր կառուցվածքով և շինարարական լուծումներով տարբերվելու է Հայաստանում մինչ այժմ կառուցված կամուրջներից։ «Նոր կամրջի շինարարությունը համատեղ ծրագիր է երկու երկրների՝ Հայաստանի Հանրապետության և Վրաստանի միջև։ Կամրջի նախագծման ընթացքում օգտագործվել է միջազգային լավագույն փորձը, ինչպես նաև համադրվել են երկու երկրների շինարարական նորմերն ու ստանդարտները, ինչը կապահովի բարձր որակական հատկանիշներ և տվյալ ենթակառուցվածքի բարձր կիրառությունը երկար տարիների ընթացքում:»,- տեղեկացրեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Նշենք, որ կամուրջը համալրված է լինելու արտաքին լուսավորության և ջրահեռացման համակարգերով: Ըստ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությանը՝ կամրջի շին աշխատանքների տեխնիկական հսկողությունն իրականացնում է Soosung Engineering Co., Ltd և Korea Consultants International Co., Ltd. (Կորեա) համատեղ գործող ընկերությունը։ Շինարարական աշխատանքները պետք է ավարտվեն 12 ամսում: Այլ կերպ ասած՝ 2022թ-ի ապրիլին կամուրջը պետք է շահագործման հանձնվի։ Կամրջի կառուցման աշխատանքները ֆինանսավորվում են Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (ՎԶԵԲ)‚ Հայաստանի և Վրաստանի կառավարությունների կողմից, համակարգվում՝ հայ-վրացական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովի կողմից: - Ըստ տարբեր խոսակցությունների, կամրջի շինարարական աշխատանքները ուշ են սկսվել՝ ինչո՞վ է դա պայմանավորված։ - Վարկային համաձայնագիրը կնքվել է 2014թ-ի դեկտեմբերի վերջին։ Համաձայնագրի վերջնաժամկետը 2022թ-ի մայիսի վերջին է։ Նախագծային աշխատանքների պաշտոնական մեկնարկը տրվել է 2018թ-ի նոյեմբերի 30-ին։ Նոր կամրջի շինարարությունը երկու երկրների միջև համատեղ ծրագիր է, ինչը բնականաբար ունի իր առանձնահատկությունները։ Վրաստանում՝ դաշտը կարգավորող օրենսդրական փոփոխություններ են տեղի ունեցել, ինչը որոշակիորեն երկարաձգել է գործընթացը, բացի այդ, մի կողմից 2020թ-ը համավարակով պայմանավորված կարանտինային տարի էր, մյուս կողմից՝ Հայաստանոմ պատերազմական իրավիճակ էր։ Այս բոլորը միասին որոշակիորեն անդրադարձել է ծրագրի ժամկետների վրա,- տեղեկացրեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Հիշեցնենք, որ մենք 2018թ-ի փետրվարի 15-ին անդրադարձել էինք «Բարեկամություն» կամրջի կառուցմանը, որի համար Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի էլեկտրոնային հարթակի միջոցով իրականացվել էր «Բագրատաշենի կամրջի նախագծում և շինարարություն» միջազգային մրցույթը՝ մասնակցել էին 7 կազմակերպություն, որոնցից 3-ը որակավորվել էին և անցել մրցութային հաջորդ փուլ: Ի վերջո, միջազգային մրցույթում հաղթող է ճանանչվել իրանական «Ariana Tunnel Dam Co.» շինարարական ընկերությունը, որը շահագործումից հետո դեռ երկու տարի էլ երաշխիքային սպասարկում է ապահովելու. կամրջի ասֆալտը վնասվի, թե անձրևաջրերի հեռացման համակարգը խափանվի՝ նորոգելու են իրենց հաշվին:

«Կորեայի ձոր»-ի կամուրջը, որն ունի 50 տարվա պատմություն, նոր հնարավորություններ կբացի մայրաքաղաքի համար։ Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի Տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից տեղեկացրեցին, որ կամուրջը հիմնանորոգվելու է։ Այն Դավթաշենը ուղիղ կապով միացնում է Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանին և միաժամանակ հնարավորություն է տալիս գնալ դեպի Կոտայք ու Արագածոտն: Աշտարակ կամ Զովունի գնալու համար վարորդներն այս կերպ շրջանցում են Կենտրոն, Արաբկիր, Աջափնյակ, որոշակիորեն նաև Դավթաշեն վարչական շրջանները: Ծրագիրը կոչված է բեռնաթափելու մայրաքաղաքի երթևեկությունը։ Ըստ քաղաքապետարանի՝ շինարարական աշխատանքներն արդեն մեկնարկել են. «Մենք հնարավորություն ենք ունենում առանց քաղաք մուտք գործելու միանգամից դուրս գալ դեպի Թբիլիսյան խճուղի, որը և՛ երթևեկության հոսքը կնվազեցնի, և՛ քաղաքացիներին հնարավորություն կտա անվտանգ երթևեկելու: Այնուամենայնիվ, կամրջի վերանորոգումով չենք կարող սահմանափակվել, պետք է նաև ճանապարհը նորոգել, որպեսզի այն իր ողջ հնարավորությամբ կարողանա նպատակին ծառայել։ Շրջանցող ճանապարհներից մեկը նաև այս կամուրջն է, որից շատ հաճախ չեն օգտվում մեր քաղաքացիները, քանի որ անմխիթար վիճակում է: Անցած տարի նախատեսեցինք նախագծային փաստաթղթերը, և այս տարի արդեն ունենք բարեհաջող անցած մրցույթ, որով էլ սկսվել է շինարարությունը»,- նշում է Երևանի քաղաքապետի առաջին տեղակալ Հրաչյա Սարգսյանը: Նկատենք, որ քաղաքապետարանի հաղորդագրության համաձայն ի սկզբանե նախատեսված էր ամրացնել կամուրջն ու նոր երթևեկելի գոտի կառուցել, սակայն ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ կամրջային կառուցվածքի հիմքերը վթարային վիճակում են, ինչի պատճառով որոշվել է հիմնովին նոր կամուրջ կառուցել: Այս մասին փաստել է նաև Կամրջային երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանի տնօրեն Մինաս Մինասյանը․ «Փաստացի պետք է կամուրջն ամբողջությամբ քանդենք և նորից կառուցենք: Գոյություն ունեցողը հիմա 4մ է, դառնալու է 8մ երթևեկելի մասը, լինելու են նաև երկկողմանի մայթեր»։ Իհարկե ներկայացված ծրագիրը հետաքրքիր է, սակայն մի դեպքում Կամրջային երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանի տնօրենը ասում է, որ եղած կառույցը ամբողջությամբ պետք է քանդել և նորը կառուցել, իսկ Երևանի քաղաքապետարանի առաջին տեղակալը խոսում է հիմնանորոգման մասին և հաղորդագրության մեջ հստակ ասված է, որ հիմնանորոգման համար համայնքային բյուջեից 62 մլն դրամ է հատկացվելու։ Աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել այս տարվա աշնանը:

Հնագույն ճարտարապետական, շինարարական և մշակութային գտածոները դարեր շարունակ հիացրել և շարունակում են հիացնել մարդկանց։ Վերջերս «Կարմիր բլուր» հնավայրի հարակից տարածքում պեղումներ սկսվեցին։ Ինչո՞վ կարևորվեցին այդ պեղումները։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցեցինք «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց - թանգարանի տնօրեն Միքայել Բադալյանի հետ: - Այս պեղումները նպաստում են մեր կանխարգելիչ հնագիտության ինստիտուտի զարգացմանը։ Կարևոր ձեռքբերում է նաև այն, որ «Կարմիր բլուր» մեր մասնաճյուղը բավական սերտ աշխատել է շինարարական կազմակերպության հետ, որը շինարարություն է իրականացնում «Հյուսիս-հարավ» ճանապարհի Շիրակի փողոցը Արգավանդի խճուղուն կապող հատվածում, որտեղ էլ և հայտնաբերել են խեցեղեն բեկորներ։ Արդյունքում շինարարական աշխատանքները այդ հատվածում դադարեցրել և տեղեկացրել են այդ մասին մեզ։ Մենք դիմեցինք ԿԳՄՍ նախարարությանը հրատապ պեղումներ անցկացնելու համար, որը և մեզ տրվեց։ Արդեն ապրիլի 3-ից սկսեցինք պեղումները։ Այդ հատվածը գտնվում է «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Այս պեղումները կարևոր են նրանով, որ այս հատվածում հնագիտական շերտեր դեռ երբևիցե չեն ֆիքսվել։ Հետաքրքիրն այն է` որ 2003-2016թթ-ին, երբ այս ճանապարհի մի հատվածի երկայնքով հնագետ Հակոբ Սիմոնյանի գլխավորությամբ իրականացվող պեղումների արդյունքում պեղվեց գրեթե 300 դամբարան, նաև այս հատվածում ստուգողական շուրֆեր՝ փոսորակներ փորվեցին, բայց որքան որ ես տեղյակ եմ՝ որևէ հնագիտական շերտ չֆիքսվեց։ Եվ ահա մենք այս ստուգողական կանխարգելիչ պեղումների արդյունքում կարողացանք ֆիքսել հնագիտական շերտեր։ Ընդ որում` հետաքրքիրն այն է, որ շերտերի մեջ ունենք տարատեսակ խեցեղեն, որտեղ առկա է և՛ ուրարտական վերնախավային, և՛ տեղական այսպես կոչված սև փայլեցված խեցեղենի համադրությունը մի համատեքստում։ Բացի այդ, պեղվեց նաև մեկ կառույց իրար զուգահեռ կանոնավոր շարերով, խճաքարերով և գետաքարերով միջնալիցքով, որի վրա ծեփ է արված կավաձև զանգվածով։ Դա կարող է լինել պատ, կարող է լինել դամբարանի մաս, հարթակ, ճանապարհի մաս։ Դեռ վաղ է ասել թե ինչ է սա, որովհետև այն հատվածը, որը մենք պեղել ենք դա փոքրիկ տարածք է՝ 5x5-ի վրա, բայց այնուհանդերձ այս փոքրիկ տարածքից մենք այսքան զգալի տեղեկատվություն ենք կարողացել քաղել։ Բացի այդ, շերտի մեջ կարասի ստորին հատված ֆիքսեցինք։ Ակնհայտ է, որ փոս են արել գետնաքարերով շերտի մեջ այդ կարասը տեղադրելու համար։ Սա մեզ համար շատ կարևոր է, որովհետև ընդհանրապես ուրարտական և տեղական փոխհարաբերակցության ուսումնասիրությունը այսօր հայ հնագիտության կարևոր խնդիրներից մեկն է։ - Կանխարգելիչ հնագիտությունը ինչո՞վ է տարբերվում բոլորիս հայտնի հնագիտությունից։ Եվ ընդհանրապես դա ի՞ նչ է իրենից ներկայացնում։ - Կանխարգելիչ հնագիտությունը աշխարհում շատ տարածված է։ Օրինակ, աշխարհում որևէ կառույցի շինարարություն իրականացնելիս, նախ և առաջ այդ հատվածում պեղումներ են արվում։ Դա շատ ընդունված պրակտիկա է։ «Հյուսիս-հարավ» ծրագրի շինարարության ընթացքում 2013-2016թթ-ի պեղումներ իրականացվեցին ճանապարհի տարբեր հատվածներում, այդ թվում՝ «Կարմիր բլուր»-ի տարածքում, այդ գործընթացը կանխարգելիչ հնագիտության վառ օրինակ էր։ Հուսանք, որ այն կարող է մեծապես նպաստել այդ կանխարգելիչ ինստիտուտի զարգացմանը։ Ընդհանրապես աշխարհում գոյություն ունի կանխարգելիչ հնագիտության առանձին ուղղություն։ Մարդիկ ընտրում են այդ ուղղությունը և մասնագիտանում են այդ ոլորտում։ Դրանք արագ, արդյունավետ, որակյալ պեղումներն են, որոնք պահանջում են այլ գիտելիքներ, կարողություններ և այլ հմտություններ։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում մոտ 1000 հնագետ զբաղվում են հենց կանխարգելիչ հնագիտությամբ։ Մասնագիտության այդ ճյուղի զարգացումը շատ կարևոր է Հայաստանում՝ հատկապես անհատական շինարարության ծրագրերում։ Քիչ չեն դեպքերը, երբ անհատը՝ հայտնաբերելով որևէ գտածո, չի տեղեկացնում համապատասխան մարմիններին։ - Իսկ ի՞նչ եք կարծում՝ ձեր գտած այդ կարասը ի՞նչ նպատակի համար է կիրառվել։ - Չեմ կարող ասել ինչ նպատակի համար։ Դա կարող է լինել դիակիզման կամ մեկ այլ ուրիշ նպատակի համար։ Կարևորը այն է, որ մենք փաստեցինք Քրիստոսից առաջ 7- 6-րդ դարի թվագրվող շերտ՝ մարդու գործունեություն «Կարմիր բլուր»-ի ծայրամասում։ Շատ կարևոր է, որ այս պեղումները իրականացվում է «էրեբունի» թանգարանի արշավախմբի կողմից լրիվ անվճար հիմունքներով։ Բացի այդ, մենք դիմեցինք կամավորների, ինչի արդյունքում տասնյակ մարդ միացավ մեզ։ Այս քայլը հանրային հնագիտության և հուշարձանը, հնագիտությունը հանրայնացնելու մի ձև էր, ինչը շատ կարևոր էր մեզ համար։ Սա նաև միջոց էր, որով մենք հանրահռչակում ենք «Կարմիր բլուր»-ը և կանխարգելիչ հնագիտության այս ճյուղը։ - Դուք նշեցիք մասնագիտական խմբի մասին, միայն «էրեբունի» արգելոց-թանգարանի մասնագետներն էին մասնակցում այդ պեղումներին, թե՞ այլ թանգարանները ևս միացել էին։ - Միայն «Էրեբունի» թանգարանի, բայց մեզ շատ օգնել են մեր հնագետներից Բորիս Գասպարյանը, ինչպես և Արթուր Պետրոսյանը, ով «Հյուսիս-հարավ»-ի « Կապավոր» ՍՊԸ- ի շինարարական ընկերության նաև հնագետն է համարվում։ Մեր գործընկերները շատ արժեքավոր խորհուրդներ ու դիտարկումներ տվեցին մեզ։ - Վերադառնանք »Կարմիր բլուր»։ Այդ տարածքում ընդհանուր առմամբ քանի՞ շերտ կա թվագրված։ - Այնտեղ կա ուշ բրոնզ, վաղ երկաթեդարյան շերտ։ Ունենք նախաուրարտական, ուրարտական ժամանակաշրջանի շերտ։ Պահպանված են ուշ բրոնզ և վաղ երկաթե դարի կիսակլոր և քառակուսի հատակագծերով կառույցներ, որոնց վրա արդեն Քրիստոսից առաջ 7-րդ դարում ուրարտացիները կառուցել են իրենց հիմնականում ուղղանկյուն և քառակուսի շինությունները։ 2019թ-ին հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ միասին ֆիքսեցինք նաև հետուրարտական շերտ, որը չափազանց կարևոր հանգամանք եմ համարում։ Կան նաև անտիկ թաղումներ, գտնվել են անտիկ դրամներ։ Բացի այդ, ունենք հարուստ միջնադարյան շերտ։ «Կարմիր բլուր»-ի ամրոցի վերնամասում ժամանակին եղել է մատուռ, որը չի պահպանվել։ Մատուռի մասին 1927թ-ի հիշատակություն կա Կարո Ղաֆադարյանի հոդվածում։ Ըստ երևույթին՝ դա միջնադարյան մատուռ է եղել։ Ի դեպ, սկզբնական շրջանում «Կարմիր բլուր»-ը՝ որպես ուրարտական շրջանի հուշարձան, բացահայտված չի եղել, այն ճանաչված է եղել այդ մատուռով։ Միխայիլ Պյատրովսկու և Սմբատ Տեր-Ավետիսյանի հիշատակություններում պահպանված էր այդ մատուռի մի պատի փոքրիկ ստորին հատված։ Ես չեմ զարմանա, որ մի օր պարզվի, որ այդ մատուռը կառուցվել է ուրարտական Սուսիի տաճարի հիմքերի վրա կամ այդ հատվածում։ Քանի որ «Կարմիր բլուր»-ից մենք ունենք գտնված Սուսի տաճարի սեպագիր հիմնաքարեր։ Բացի այդ, գտնվել են վրացական Թամարա թագուհու դրամներ և միջնադարյան ջնարակած խեցեղեն։ Այսինքն՝ այստեղ միջնադարյան բավական հզոր շերտի հետ գործ ունենք։ Հետաքրքիր մի հանգամանք ևս, երբ ես 2015թ-ին «Կարմիր բլուր» մասնաճյուղի ղեկավարն էի, մի օր աշնանը որոշել էինք թանգարանի շենքի դիմաց տույաներ տնկել։ Փոսերը փորելու ընթացքում հայտնաբերեցինք խեցեղեն և դադարեցրեցինք աշխատանքը։ Հասկացանք, որ ինչ-որ կառույցի հետ գործ ունենք, պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ հայտնաբերվածը կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի խեցեղեն էր, Քրիստոսից առաջ 3–րդ հազարամյակով թվագրվող։ Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ «Կարմիր բլուր»-ը շատ մոտ է գտնվում Շենգավիթին՝ որը կուր-արաքսյան էտալոնային հուշարձան է, ապա դա հիմք է տալիս որոշակիորեն ենթադրելու, որ կուր-արաքսյան շերտեր «Կարմիր բլուր»-ում ևս կարող են լինել։ Ընդհանրապես կուր-արաքսյան ժամանակաշրջանի կառույցները՝ հուշարձանները, տեղակայվում են հիմնականում լանջային, հարթավայրային տեղերում։ - Այսինքն, կարելի է վստահ ասել, որ «Կարմիր բլուր»-ը բավականին հարուստ շերտագրություն ունի։ Իսկ որքանո՞վ են վերը նշված շերտերը ուսումնասիրված։ - Հիմնականում ուսումնասիրված է ուրարտական շերտը։ Վերջերս պեղվեց դամբարանադաշտը, որտեղ, իհարկե, շատ մեծ է Պյատրովսկու ներդրումը։ Բացի այդ, գլխավորապես մեր ճանաչված հնագետ Հարություն Մարտիրոսյանի և այլ հնագետների շնորհիվ պեղվել են քաղաքային հատվածի տարբեր կառույցներ։ - Ընդհանուր առմամբ, եթե ողջ «Կարմիր բլուր»-ը դիտարկենք որպես 100%, Ձեր կարծիքով՝ քանի՞ տոկոսն է այժմ ուսումնասիրված։ - Շատ քիչ։ Մոտ 20- 30%: - Այն ինչ-որ հայտնաբերվել է պեղումների ժամանակ կարո՞ղ է արդյոք հիմք հանդիսանալ, որպեսզի «Հյուսիս-հարավ»-ի այդ հատվածի նախագիծը փոփոխվի։ - Կարող էր, եթե լուրջ կառույց հայտնաբերեինք։ Ի դեպ «Հյուսիս-հարավ»ի շինարարության ընթացքում եղել են հատվածներ, ոչ «Կարմիր բլուր»-ում, որտեղ նախագիծը փոխվել է։ Հիմա կոնկրետ այս հատվածը գտնվում է ճանապարհից այն կողմ։ Մենք ըստ երևույթին դա կկոնսերվացնենք համապատասխան կարգով և գուցե մի օր այդտեղ պեղումները շարունակենք։ - Չե՞ք կարծում, որ այն հատվածում, որով ճանապարհն է անցնում, կարող է լուրջ կառույց լինել։ - Այդ հատվածը ստուգված է, այնտեղ երկրաբանական շերտեր են։ Հնագիտական շերտ չունենք։ - Օրինակ ի՞նչ պիտի հայտնաբերվեր ըստ Ձեզ, որ հիմք հանդիսանար ճանապարի նախագծի փոփոխման համար։ - Դա կարող է մոնումենտալ կառույց լինել։ Օրինակ՝ դամբարան, պալատ, ամրոց կամ դրա մի հատված, նաև կարող էր լինել նախապատմական ժամանակաշրջանի ինչ-որ պահպանված հատված։ Ընդհանրապես Երևանը մոզաիկա է, որը մեզ համար ամբողջությամբ բացահայտված չէ։ Շենգավիթը մոտ 6000 տարվա պատմություն ունի, ես համոզված եմ, որ, եթե հարցում արվի, ապա հարյուրից ընդհամենը երկուսը կկարողանան պատասխանել։ Մինչդեռ Շենգավիթի անունով համաշխարհային հնագիտության մեջ մի մշակույթ կա կոչված, որը մինչև Դաղստան, Իսրայել տարածվել է։ Այսինքն, այն եղել է կենտրոններից մեկը։ - Այդ 25քմ-ից ավելի տարածքում պեղումներ իրականացնելու ծրագիր կա՞։ Եթե այո, ապա ե՞րբ եք նախատեսում այդ պեղումները։ - Այդ հատվածում ոչ։ Քանի որ այդտեղ շատ բարդ է պեղելը։ - Ինչու՞մ է կայանում այդ բարդությունը։ - Այդ հատվածով ժամանակի ընթացքում անցել են տրակտորներ և կամազներ՝ ծանր տեխնիկա և հողը ահավոր կարծրացած է, որի մի փոքր ջարդելու համար մեծ ռեսուրսներ են պահանջվում։ Սակայն նշեմ, որ այս տարի «Կարմիր բլուր»-ում նախատեսված է երկու ծրագիր իրագործել։ «Կարմիր բլուր»-ի մասնաճյուղի ղեկավար Վահե Սարգսյանը և մեր էքսկուրսավար Արման Եղիազարյանը մուտքից, ամրոց չհասած աջ հատվածում ֆիքսել էին շատ հզոր պատեր, և մենք սկսեցինք այդ տարածքը հետազոտել։ Պարզվեց, որ այդտեղ կան հզոր կառույցներ՝ 1,70 լայնքով մոտ 20 մետրանոց պատ, որին զուգահեռ ևս մեկ պատ։ Ինչը պարզ երևում է։ Այսինքն, ունենք միջանկյալ ինչ-որ մի թաղամաս, կառույց, ինչը մեզ հիմք տվեց այդ հատվածի համար նոր ծրագիր մշակել։ Դեռևս անուններ չեմ ուզում տալ, բայց կան մարդիկ, որոնք պատրաստակամություն են հայտնել այդ ծրագրին աջակցելու։ Պեղումներն ու լուրջ հետազոտությունները պահանջում են նաև լուրջ ֆինանսական ներդրումներ։ Երկրորդ կարևոր ծրագիրը, որ ուզում ենք իրագործել աշնանը, եթե ամեն ինչ լավ լինի, դա հայ-ավստրիական արշավախմբի հետ համագործակցության շրջանակներում կշարունակենք «Կարմիր բլուր»-ի երկրաֆիզիկական հետազոտությունները, կսկանավորվեն չպեղված հատվածները, և պեղումներ կիրականացնենք։ - Բացի «Կարմիր բլուր»-ից, ընդհանուր առմամբ Երևանի տարածքում կատարված պեղումների արդյունքում մեծ մասամբ հայտնաբերվածները ո՞ր դարաշրջանին են պատկանում։ - Երևանի տարածքում պեղումներ շատ քիչ են իրականացվել։ Հիմնականում ունենք այսպես ասած «դիպվածով» հայտնագործություններ։ Օրինակ՝ Երևան մոլի կողքին ուրարտական դամբարանը հայտնաբերել էին 1984թ-ին, երբ ավտոագրեգատների գործարան կառուցելու ժամանակ շինարարները աշխատանքի ընթացքում հայտնաբերեցին ինչ-որ սալաքարեր։ Հաջորդը՝ Մերգելյան ինստիտուտից մի քիչ այն կողմ Բլուր թաղամասի նորակառույց շենքի տակ գտնվող Ձորաբերդ ամրոցն է, որը շատ կարևոր ամրոց է, ցավոք, բայց պեղված չէ և ուսումնասիրման կարիք ունի։ Մասիվի հիվանդանոցի ծննդատան մոտ եղել է Աղվեսաբերդը։ Իմ երազանքներից մեկը այն է, որ Երևան-1 քարայրը դառնա մեր մասնաճյուղը։ Այժմ մենք աշխատում ենք այդ ուղությամբ։ Երևան-1 քարայրը դա խորհրդային միությունում ու աշխարհում հայտնի հնագիտական հուշարձան է քարե դարյան։ Այնտեղ 70-40 հզր տարվա շերտեր կան։ Որքան ես գիտեմ, նույնիսկ նեանդերթալյան մարդու հետքեր են գտնվել։