Հայաստանը, չնայած իր փոքր տարածքին, ունի մոտ 26.000 պատմամշակութային հուշարձաններ, այսինքն՝ մեր հայրենիքի գրեթե յուրաքանչյուր 1քկմ-ի վրա մի պատմական հուշարձան կա։ Սա զբոսաշրջության զարգացման մեծ հնարավորություններ է ստեղծում։ Բայց մենք չենք օգտվում այդ հնարավորությունից լիարժեք, որովհետև այդ ժառանգության մոտ 80%-ը շարունակում է մնալ անմխիթար վիճակում՝ կիսաքանդ ու խոնարհված։ Ինչ էլ որ վերականգնվում է, հիմնականում մասնավոր ներդրումների արդյունքում ու մեծամասամբ եկեղեցիներ, աշխարհիկ կառույցները՝ ամրոցներ, քարավանատներ և այլն, գրեթե չեն վերականգնվում։ Բայց երբեմն լինում են հետաքրքիր բացառություններ, ինչպես՝ Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցային համալիրի դեպքում։ Զարնի Պարնի. վերականգնում, որն անհավանական էր թվում 10 –րդ դարի Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցը վաղուց վայր էր դրել զենքերը՝ հանձնվել ժամանակի ավերիչ ուժին։ Հուշարձան տանող ճանապարհը գրեթե անմատչելի էր մարդու համար, տարածքը լցվել էր հողով ու գոմաղբով, ծածկվել խիտ բուսածածկույթով։ Ու այս ինքնատիպ քարայր-ամրոցը կմնար Հայաստանի պատմամշակութային հուշարձաններում հիշատակվող զուտ հերթական անուն, եթե բարերար Ռուբեն Մեսրոբյանը չորոշեր այն վերականգնել։ Ստեփան Նալբանդյանը եղել է հուշարձանը վերականգնող-նախագծող ճարտարապետների խմբի ղեկավարը. «Ուրախ եմ, որ առիթ ունեցա Զարեհ իշխանի ամրոցի վերականգնմանը մասնակցել։ Ճիշտ է՝ սկզբում, տեսնելով տարածքի վիճակը, մի տեսակ անհավանական էինք համարում ծրագրի իրագործումը, բայց համառ աշխատանքի արդյունքները գերազանցեցին բոլոր սպասումները»։ Բարձիթողի պատմամշակութային հուշարձանում մասնագետները շատ անելիք ունեին։ Այստեղ ուսումնասիրություններ են կատարել հնագետները, երկրաբանները, սեյսմոլոգները, կատարվել են քարաթափումներ՝ այցելուների անվտանգության համար, ու բոլոր ուսումնասիրությունների հիման վրա էլ կազմվել է ճարտարապետական նախագիծն ու սկսել վերականգնումը։ Այսօր ներքևի առաջին քարայր-ամրոցը՝ Զարնին, որը 605 քմ է, լրիվ վերականգնվել է, այն իր բարեկարգ շրջապատի հետ ստեղծել է բնությանը համահունչ մի պատմամշակութային ուրույն միջավայր, որն արդեն սիրվել է մեր հայրենակիցների ու զբոսաշրջիկների կողմից։ Քարայրում գործում է թանգարան, որտեղ ցուցադրվում են Լոռվա հին կենցաղը ներկայացնող իրեր՝ Ռ. Մեսրոբյանի անձնական հավաքածուից, այցելուները նաև կարող են խմել ավազանների մեջ հավաքվող ժայռից կաթացող մաքուր ջրերից, նոր կառուցված աստիճաններով բարձրանալ վերին քարայր-ամրոց՝ Պարնի։ Զարնի-Պարնին իր տեղադրությամբ տուրիստական հիմնական ուղղությունների վրա է գտնվում. տարածքի հայտնի տեսարժան վայրերն են Սանահինի, Հաղպատի վանքերը, ու հենց Հաղպատ գյուղ տանող ճանապարհից մոտ 1 կմ հեռու էլ գտնվում է քարայր-ամրոցը։ Ամրոցն իր հաջող տեղադրությամբ և իհարկե ճիշտ ու համահունչ վերականգնման շնորհիվ արդեն լայն ճանաչում ունի զբոսաշրջային տիրույթում։ Սա հաջող փորձ է, որը պետք է աշխարհիկ պատմամշակութային հուշարձանների նման վերականգնման ու նորօրյա կիրառման օրինակ դառնա։ Ստեփան Նալբանդյանը նշում է, որ այդպիսի հաջող փորձեր աշխարհում շատ կան. «Մենք ունենք էլի նման կոթողներ որ կարող են այսպես օգտագործվել, ցավում եմ, որ դեռ չեն փորձում։ Այնինչ պատմական հուշարձանը չխաթարելով ժամանակակից կյանքի հետ այն համադրելու փորձեր արվել են եվրոպական շատ քաղաքներում։ Ֆրանսիա, Իսպանիա, Հունաստան. այս երկրները տուրիզմով են ապրում հենց նման լուծումների շնորհիվ։ Մենք ևս պատմամշակությաին հուշարձաններին հին ձևի մեջ նոր կյանք ու կիրառություն պիտի հաղորդենք։ Զբոսաշրջիկը երանի կտա, որ կարողանա, օրինակ, Բջնիի ամրոցում նստի,սուրճ խմի հանգստանա ու զմայլվի շրջապատով։ Պետք է թույլ տալ, խրախուսել նման նախագծերի իրականացումը»։ Բարձրացող խոնարհված եկեղեցիներ Զարնի-Պարնին վերականգնող ճարտարապետների պրակտիկայում եղած հազվադեպ աշխարհիկ կառույցներից է։ Մեր պատմամշակութային ժառանգության մեծ մասը եկեղեցիներ են ու հենց դրանք էլ ավելի հաճախ վերականգնվում են։ Ստեփան Նալբանդյանը Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահն է, «Երկիր և մշակույթ» միջազգային բարեգործական կազմակերպության հայկական մասնաճյուղի տնօրեն։ Այս երկու կազմակերպությունների շրջանակում ամեն տարի իրականացվում են բազմաթիվ վերականգնումներ ու հիմնականում եկեղեցիներ։ Այս տարի սկսելու են Սյունիքի մարզում Գորիսի Վերիշեն գյուղի 5-րդ դարի Ս Հռիփսիմե միանավ բազիլիկ եկեղեցու, Լեռնաձորի Ս Աստվածածին (17-րդ դ.), Սրաշենի Ս. Հռիփսիմե (17-րդ դ.), Արագածոտնի մարզում Միրաքի 5-րդ դարի ավերակ եկեղեցիների վերականգնման աշխատանքները։ Արդեն վերաօծվել ու հավատացյալներին ընդունում է Մեղրու Սուրբ Հովհաննես վանական համալիրը. «Այս եկեղեցիները վերականգնվում են համայնքների միջոցներով, որովհետև տեղի բնակիչներն ունեն դրանց կարիքը,-ասում է ՍտեփանՆալբանդյանը։-Հայաստանի գրեթե բոլոր համայնքներում կան խոնարհված եկեղեցիներ։ Լավ է ու ճիշտ դրանք վերականգնելը, որովհետև անգամ նոր եկեղեցու առկայության դեպքում, մարդիկ միևնույնն է հին քարի մոտ են գնում մոմ վառելու»։ Այս տարի վերջապես սկսվել են նաև Սանահին վանական համալիրի վերականգնման ու բարեկարգման աշխատանքները, որոնց անհրաժեշտության մասին բազմիցս բաձրաձայնվել է մամուլում։ Պետական ծրագրով ԱՄՆ դեսպանատան ու Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի հետ կիրականացվի նաև գլխավոր եկեղեցուց դեպի արևելք գտնվող Ս. Հարություն և Ս. Հակոբ փոքր եկեղեցիների վերականգնումը։ Արդեն 8 տարի է ընթանում են նաև Տանձափարախ անապատական-վանական համալիրի վերականգնման աշխատանքները, որոնք իրականացվում են «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության բարերարների ու կամավորների աջակցությամբ։ Անապատը գտնվում է Կապանի Բեխ թաղամասից 5,5 կմ հեռու։ Դեպի անապատ ոտքի ճանապարհն ամեն տարի հուլիսին ակտիվանում է. 20 օրով գալիս են տարբեր երկրներից՝ ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, կամավորներ, որոնք ճարտարապետների ու հնագետների հետ մաքրում են վանք գրոհած բուսածածկույթը, օգնում պեղումների, քանդվող պատերի ամրակայման աշխատանքներում. «Մեր նպատակը Տանձափարախի անապատը ամբողջական վերականգնելը չէ, իմաստ էլ չկա. վերականգնումը պետք է իմաստ ու նպատակ ունենա, -ասում է վերականգնող ճարտարապետ Ստեփան Նալբանդյանը։- Եթե վերականգնենք ու չգործի, նորից մնալով բնակավայրից հեռու, առանց մարդու խնամքի, նույնն վիճակին է վերադառնալու։ Մեր նպատակն է այնպես անել որ Տանձափարախը հասնի հաջորդ սերունդներին, չկործանվի, որովհետև անտառը գրոհում ու ոչնչացնում է ամեն ինչ։ Մենք Տանձափարախը մեր մեջ անվանում ենք Հայաստանի Անգկորը. ծառերի մեջ խեղդված։ Անտառը գրավել էր վանքը, ու մեր գերխնդիրը պատմական հուշարձանը ծառերից ազատելն էր. հսկայական ծառեր տանիքների վրա, ու աննկարագրելի է՝ ոնց է շենքը պահել այն։ Անգամ կան շինություններ, որոնք այնքան են սրտաճել ծառի հետ, որ անհնար էլ է ազատել»։ Տանձափարախը անհիշելի ժամանակներից եղել է սրբատեղի։ Դրա ակնառու վկաները պատերի մեջ խառը շարված քարերն են, որոնց մի մասն անգամ թվագրվում է մինչքրիստոնեական շրջանին, նաև կան վաղ քրիստոնեական շրջանի, 7-9-րդ դարերի ու ավելի ուշ շրջանի քարեր։ Սա վկայում է, որ Տանձափարախը ժամանակ առ ժամանակ քանդվել ու վերաշինվել է։ Վերջին անգամ այն վերաշինվել է 17-րդ դարում, երբ Արիստակես անունով մի հոգևորական Տաթևի վանքից իր հոգևորականներով տեղափոխվել է Տանձափարախ։ Կամավորների ջանքերով այժմ ամբողջությամբ վերականգնվել է վանական համալիրի պարսպից դուրս գտնվող մատուռը և վանքի սեղանատունը։ Սեղանատանը վերականգնողները պահպանել են հին կոլորիտն ու միջավայրը՝ նպատակ ունենալով այն դարձնել Տանձափարախ այցելող զբոսաշրջիկների և ուխտավորների համար հանգիստ առնելու կացարան։ Իսկ Տանձափարախը այցելուների պակաս երբեք չի ունեցել անգամ այդպես ավերված վիճակում. «Պատահական չէ, որ ամեն ավերումից հետո, այն այստեղ է ձգել հոգևորականներին ու վանքը կրկին վերաշինվել է։ Այստեղ հզոր էներգետիկ հաղորդակցական դաշտ կա, որի դրական ազդեցությունը մենք ինքներս ենք զգում, այնտեղ լինելիս. ինքնազգացողության լավացում, առողջական խնդիրների նահանջ։ Մենք անգամ կատակում ենք, թե Տանձափարախը վիրուս ունի, ով մեկ անգամ լինում է այստեղ, վարակվում է, ու ցանկանում վերադառնալ կրկին ու կրկին»։ Ստեփան Նալբանդյանը ցավով է նշում, որ պետական ծրագրով վերականգնումներ շատ քիչ են արվում, այն էլ ինչ արվում է, հաճախ անորակ ու հին նյութին ու ճարտարապետությանն անհարիր է լինում։ Այնինչ այս հուշարձաններն են մեր այցեքարտը համաշխարհային զբոսաշրջությունում ու դրանց գրագետ ու ճիշտ վերականգնում է ոլորտի զարգացման գրավականներից մեկը։

Մեծամորի 18-րդ դարում կառուցված ջրաղացի վերակառուցման ծրագիրը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միայն Մեծամորի բնակչության, այլև մասնագետների մոտ։ Վերակառուցումը իրականացվում է ՄԱԶԾ-ի «ինտեգրված գյուղատնտեսական զբոսաշրջության զարգացում» IRTD ծրագրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իսկապես հետաքրքիր է, քանի որ փորձ է արվում վերակառուցել մի պատմամշակութային արժեք։ Քանի որ Մեծամորը մ.թ.ա. IV-II դդ-ին ծաղկուն կենտրոն էր՝ ինչի մասին մեզ են վկայում հնագույն ամրոց-բնակատեղը և բազում պեղումներ, այս նախագիծը, ինչպես ասում են, ժամանակին էր։ Ծրագրի իրականացմամբ վերականգնվելու և նոր շունչ է ստանալու հնագույն կառույցը, և, ինչու չէ, նաև՝ ամբողջ քաղաքը։ Նախագիծն իրականացնում է «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցը։ Որն՞ է այս ծրագրի գլխավոր նպատակը, այս և այլ մանրամասների շուրջ զրուցեցինք «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցի ճարտարապետ Մուշեղ Ղուլյանի հետ։ - Վերակառուցումից հետո շենքը ծառայելու է թանգարանի այցելուներին՝ խթանելով հնագիտական տուրիզմի զարգացմանը Հայաստանում։ Այստեղ թանգարանի այցելուները բացի բուն ջրաղացի շենքը բացահայտելուց նաև հնարավորություն կունենան ծանոթանալ պրակտիկ հնագիտությանը ինտերակտիվ եղանակով, կծանոթանան Արմավիրի մարզի հնավայրերի պատմությանը, ինչպես նաև կօգտվեն հանգստի համար ստեղծված պայմաններից -Ինչպիսի՞ ծավալատարածական և կոնստրուկտիվ փոփոխությունների է ենթարկվել կառույցը ըստ նախագծի։ - Ջրաղացի շենքի վերակառուցման նախագծով պլանավորվում է ամբողջությամբ պահպանել հին և հետագայում կառուցված մասնաշենքերը։ Փոխվելու է երկհարկանի մասնաշենքի քայքայված ծածկը, վերականգնվելու է երկթեք տանիքը։ Շենքի դռների և պատուհանների հատվածներում, ինչպես նաև երկթեք մասնաշենքի տանիքի համար նախատեսվում է օգտագործել մետաղական թերթերով երկրաչափական ձևերով դետալներ, որոնց համադրությունը կոպտատաշ քարի հետ՝ ձևավորելու են շենքի հիմնական ճարտարապետական արտահայտչությունը։ Հին մասնաշենքում վերականգնվելու է փայտաշեն ծածկը և ծառայելու է որպես ջրաղացի ցուցադրության և հանգստի սրահ։ Միջանցքն օգտագործվելու է որպես հուշանվերների սրահ, իսկ դրա տանիքը՝ որպես բաց տեռաս։ -Որ՞ փուլում է գտնվում այժմ նախագծի իրականացումը և որ՞ շինարարական ընկերությունն է իրականացնելու շին աշխատանքները։ - Նախագիծը ներկայացվել է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության գիտամեթոդական խորհրդի քննարկմանը, ստացել դրական եզրակացություն։ Այժմ նախագիծը գտնվում է նախագծանախահաշվային փաստաթղթերի կազմման փուլում։ Ինչ վերաբերվում է Ձեր հարցի երկրորդ մասին, ասեմ, որ շինարարական կազմակերպությունն ընտրվելու է մրցութային կարգով, և շինարարության ավարտի ժամկետները դեռ հայտնի չեն։ -Պարոն Ղուլյան պատմական և ճարտարապետական ինչ՞ նշանակություն է ունեցել այս կառույցը։ -Մեծամորի ջրաղացի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն: Ենթադրվում է, որ կառուցվել է ջրամբարը կառուցելուն զուգահեռ կամ դրանից անմիջապես հետո, այսինքն՝ 1730-1732 թթ. հետո: Գործել է մինչև 1930-ական թթ.: Ըստ տեղաբնակների հաղորդած տեղեկությունների՝ հին մասնաշենքը եղել է փայտածածկ, վերակառուցվել է 1950-ականներին, ավելացվել են երկթեք տանիքով երկհարկանի մասնաշենքն ու միջանցքը։ Վերակառուցումից հետո ծառայել է որպես Մեծամորի պատմահնագիտական թանգարանի շենք՝ մինչև հիմնական շենքի կառուցումը։ Մասնակի ամրակայվել է 1980-ականների կեսերին՝ շենքը որպես հասարակական սննդի կետ օգտագործելու նպատակով, սակայն նախագիծը չի իրականացվել։ Հին մասնաշենքն ուղղանկյուն հատակագծով, մոտ՝ 12մ x 8մ արտաքին չափերով և մոտ 55սմ հաստությամբ քարե պատերով շենք է, պատերն իրականացված են մուգ երանգի տուֆե քարերով և կրաշաղախով։ 1980-ականների վերակառուցման ժամանակ հին մասնաշենքի հյուսիսային և ճահճին նայող՝ արևելյան պատերը ամրացվել են երկաթբետոնե սյուներով և հեծաններով։ Երկհարկանի մասնաշենքի ու միջանցքի արտաքին պատերը հիմնականում իրականացված են անկանոն շարվածքով՝ կարմրավուն երանգի հրաբխային պեմզայով, իսկ ներսի կողմից՝ մուգ երանգի տուֆե շարվածքով։ Հետագայում կառուցված երկհարկանի մասնաշենքն ունեցել է փայտե կոնստրուկցիաներով, երկթեք կղմինդրածածկ տանիք, որը տարիների ընթացքում փլուզվել է, այժմ գտնվում է ծայրահեղ խարխուլ վիճակում։

Եթե դուք երազում եք նոր կյանք սկսել Տոսկանայի արևի տակ, ապա այժմ ունեք այդ հնարավորությունը, քանի որ 9,3 մլն ԱՄՆ դոլարով վաճառքի է հանվել Միքելանջելոյի առանձնատունը: Աշխարհահռչակ նկարիչը 1200 քառակուսի մետր ընդհանուր մակերեսով առանձնատունը գնել է 1549 թվականին և մինչև 1867 թվականը այն պատկանել է իր ընտանիքին: Զեյթունի ծառերով շրջապատված առանձնատունը վերջերս զգուշությամբ վերանորոգվել է, որպեսզի պահպանի իր պատմական դեմքը: Տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 24 հազար քառակուսի մետր, որի կենտրոնում կառուցված է աղյուսի սալիկներով երեսպատված առանձնատունը: Վերջինս բաղկացած է 10 ննջասենյակներից, 7 լոգարանից, հյուրերի համար նախատեսված փոքրիկ քոթեջից, հյուրասրահներից և հսկայական խոհանոցից: Առանձնատան ներքին հարդարման մեջ գերակշռող կամարապատ դռները և թրծակավե հատակները համահունչ են սպիտակ պատերին և առաստաղներին:

Ճարտարապետի կարծիք. Սաշուր Քալաշյան «Կումայրի» արգելոց-թանգարանը ստեղծվեց ՀԽՍՀ Կառավարության 1980 թ. որոշմամբ, Գյումրիի պատմաճարտարապետական ինքնատիպ ժառանգության (մոտ 1200 շինություն) պահպանման նպատակով: 1970-ականների վերջին տարիներին քաղաքը սպառում էր իր վարչական սահմաններում գտնվող կառուցապատումից ազատ հողատարածքները, և կառուցապատումները շարունակելու համար պետք է քանդվեին քաղաքի կենտրոնի պատմական ցածրահարկ կառույցները: Բայց քանդել այդ շենքերը կնշանակեր գյումրեցիներին զրկել պատմական հիշողությունից: Այդ շինություններից յուրաքանչյուրը մի պատմություն էր, հին օրերի քարահունչ վկա: Երկրաշարժը և դրան հաջորդած տարիները իրենց ավերիչ հետքերը թողեցին այդ շենքերի վրա. անխնամ, ճաքերով, անշուք կցակառույցներով դրանք վերածվեցին հին փայլը կորցրած գեղեցկուհիների: 2017-ին մշակվեց և կյանքի կոչվեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման ծրագիրը, սկսվեցին որոշ շենքերի վերանորոգման աշխատանքները: Արդյո՞ք կպահպանվի ու կվերականգնվի հին Գյումրու փայլն ու ոգին. ներկայացնում ենք ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ, 1976-1994 թ. Գյումրու գլխավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանի կարծիքը: Ճակատագրի բերումով ես եղել եմ «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի հիմնադրման գլխավոր դերակատարներից մեկը: 1976 թ. նշանակվեցի Լենինականի գլխավոր ճարտարապետ: Քաղաքաշինական հնգամյա պլանի համաձայն պետք է կոնկրետացվեին ապագա գործարանների, բնակելի ու վարչական շենքերի կառուցման վայրերը: Լենինականի կառուցապատումից ազատ հողատարածքները սահմանափակ էին: Դրանց կառուցապատումը կավարտեինք մոտակա 2-3 տարում: Եվ պլանով նախատեսված կառուցապատումները շարունակելու համար հարկադրված կլինեինք իրացնել և քանդել քաղաքի կենտրոնական հատվածի արժեքավոր հին շենքերը: Ես՝ որպես ճարտարապետ, չէի կարող թույլ տալ այդ՝ պատմամշակութային արժեք ներկայացնող շենքերի քանդումը: Ճիշտ է՝ մշակութային տուրիզմն այդ տարիներին զարգացած չէր, բայց Ռուսաստանի, Վրաստանի և մերձբալթյան որոշ քաղաքներում պատմաճարտարապետական միջավայրի պահպանման քայլեր օրենսդրական մակարդակով արդեն արվել էին: Համախոհ ճարտարապետ գործընկերներիս հետ որոշեցինք ուսումնասիրել նրանց փորձը և օրենսդրորեն ամրագրել նման շենքերի պահպանումը նաև Լենինականում: Անձամբ այցելեցի այդ քաղաքները (Նիժնի Նովգորոդ, Թբիլիսի, Տալլին), ուսումնասիրեցի դրանց օրենսդրական փաստաթղթերի բովանդակությունն ու ուղղվածությունը: Արդյունքում պարզվեց, որ այդ քաղաքներում խնդիրը վերաբերել է մեկ փողոցին կամ թաղամասին, մինչդեռ Լենինականում՝ վարչական տարածքի գրեթե մեկ քառորդին: Մենք որոշեցինք դիմել աննախադեպ քայլի. քաղաքի կառուցապատման պահպանվող հատվածին տալ արգելոց-թանգարանի կարգավիճակ: Ստեղծեցինք հանձնաժողով, մեկ-մեկ հասցեագրեցինք պատմամշակութային արժեք հանդիսացող շենքերն ու շինությունները, ուրվագծեցինք տարածքի այն սահմանները, որից ներս նոր կառուցումներ չպիտի լինեին, նախապատրաստեցինք նաև մեծածավալ ներկայացուցչական ցուցադրանյութ և, ամենակարևորը, կազմեցինք կառավարության որոշման նախագծերի ծավալուն փաթեթ և ներկայացրինք ՀՀ կառավարությանը, որը 1980 թ. հաստատեց «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի կազմավորումը: Անշուշտ վճռորոշ էր այն տարիների պետական այրերի անշահախնդիր աջակցությունն ու հայրենանվեր մտածելակերպը: «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի մտահղացումը հազիվ թե կյանքի կոչվեր, եթե նախաձեռնությանը նեցուկ չլինեին այն տարիների ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը, Լենինականի քաղաքային կոմիտեի քարտուղար Ռոբերտ Արզումանյանը, Մինիստրների խորհրդի նախագահ Ալեքսան Կիրակոսյանը, ինչպես նաև պետական լիազոր մարմինների բոլոր ղեկավարները: Արգելոց-թանգարանի կազմավորմանը զուգընթաց սկիզբ առան վերականգնման ու բարեկարգման լայնածավալ աշխատանքները: Այդ ընթացքի ոգեշունչ լուսաբանումները լրատվամիջոցներում հանգեցրին նրան, որ արգելոց-թանգարանի ստեղծումից 2-3 տարի անց Երևանից, Թբիլիսիից, անգամ Ռուսաստանից ու մերձբալթյան հանրապետություններից, մասնագիտական արշավախմբեր էին այցելում Լենինական, տեսնելու ու հասկանալու համար, թե ինչպես է այդ ամենը մեզ հաջողվում: Եվ միանգամայն օրինաչափ էր, որ կատարված աշխատանքների արդյունքը 1985-ին նշանավորվեց պետական մրցանակով: Ցավոք 1988-ի երկրաշարժը ու դրան անմիջապես հաջորդած երկրի պետականության քայքայումը կասեցրին ազգանվեր այդ նախաձեռնումների հետագա ընթացքը: Արգելոց-թանգարանը հասկանալի պատճառներով հայտնվեց լքյալ վիճակում. թանգարանի վարչական անձնակազմի հաստիքները կրճատվեցին, նրա տնօրինությանը հանձնված հուշարձան շենքերը սեփականաշնորհվեցին, վնասվածք ստացած շատ շենքեր սկսեցին ավիրվել: Բայց «Կումայրի» արգելոց-թանգարան» հավաքական հասկացությունը, ի պատիվ գյումրեցի նվիրյալների, պահպանեց իր մշակութային ձգողականությունը, որի շնորհիվ որոշ ներդրումային և հատկապես արտերկրներից ֆինանսավորվող գրանտային ծրագրերի շրջանակներում վերջին երկու տասնամյակներում մշակվեցին մի քանի քաղաքաշինական նախագծային փաստաթղթեր, որոնք լայնածավալ ներդրումային միջոցների բացակայության հետևանքով այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին: 2017 թ. մեկնարկեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման բիզնես ծրագիրը, որը նախաձեռնել է տեղի նախագծային խումբը: Ծրագիրն ընդգրկում է արգելոց-թանգարանի կենտրոնական հատվածի փորձնական մի հատված, որտեղ նախատեսվում է շենքերը վերականգնել որպես հասարակական օբյեկտներ (հյուրանոց, ռեստորան, խանութ և այլն) և բարեկարգել պարագծային փողոցները: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվել է ներդրումային հիմնադրամ, որի ֆինանսավորմամբ սկսվել ու ընթանում են փողոցային ցանցի հիմնանորոգման ու արդիականացման, ինչպես նաև մի քանի պատմական կառույցների վերականգնման ու օգտագործման մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ: Բայց խնդիրն ու իմ մտավախությունն այն է, որ հիմնադրամում ներգրավված գործիչներից և ոչ մեկը իրազեկ չէ ու պատկերացում անգամ չունի պատմամշակութային հուշարձանների տնօրինման, առավել ևս վերականգման ու օգտագործման օրենսդրորեն սահմանված կարգ ու կանոնի մասին: Նրանց հետաքրքրությունների շրջանակները սահմանափակված են լոկ իրենց բիզնեսի մաքսիմալ շահավետության երաշխավորմամբ. քանի տուն դարձնել խանութ, քանի հարկ ավելացնել, որ շինությունը դառնա հյուրանոց, ինչպիսի նորարական դիզայն հավելել շինության «հնամաշ» ճակատներին և այլն: Իսկ թե այդ ամենից հետո ինչ կմնա երբեմնի հուշարձանից՝ ամենևին իրենց հոգսը չէ: Եթե այդ ոգով պետք է շարունակվեն վերականգնումները՝ ապա փորձնական այդ թաղամասը կդառնա մշակութային ծաղրանք: Նախաձեռնող խմբի ուժերով թեև մշակվել է փորձնական թաղամասի տարածքի գործառական օգտագործման գոտևորման նախագիծ, սակայն նրանում չկա որևէ հղում գործող օրենսդրական դաշտի պահանջներին: Հետևաբար չկա նաև երաշխիք, որ հուշարձանի նոր սեփականատերը կպահպանի շենքի ճարտարապետական տեսքը: Գործող Օրենքում ամրագրված է, որ հուշարձանը պիտի ունենա անձնագիր. իսկ հուշարձանի սեփականատերը՝ հուշարձանի պահպանման պարտավորագիր. ուր նշվում են շենքի վերանորոգման, վերակառուցման և օգտագործման գործընթացներում սեփականատիրոջ իրավունքներն ու պարտավորությունները: Ըստ այդմ Հիմնադրամը ինքը պիտի կազմեր իր միջոցներով ձեռք բերված շենքերի անձնագրերը և կնքեր պահպանման պարտավորագիր պետական լիազոր մարմնի, այն է՝ ՀՀ մշակույթի նախարարության հետ: Մինչդեռ գնորդն այսօր իր ճաշակով ու հայեցողությամբ է կատարում շինությունում բոլոր կարգի փոփոխումներն ու հավելումները: Այս է ներկայիս իրողությունը որը, ցավոք, ընթանում է պետական լիազոր մարմնի՝ Մշակույթի նախարարության սառնասիրտ լռության պայմաններում, ինչի հետևանքով վիճակը կարգավորելու մեր բոլոր կոչերն ու հորդորները մնում են անարձագանք: Անշուշտ ինձ համար ամենևին հաճելի չէ այս ամենի բարձրաձայնումը: Գուցե դեռ հնարավոր է ինչ- որ կերպ դուրս գալ անելանելի այս փակուղուց: Իսկ մինչ այդ մեզ այլ բան չի մնում քան ապավինել ու աջակցել Գյումրիի պատվավոր քաղաքացի, ազգությամբ իտալացի Անտոնիո Մոնտալտոյին, ում նվիրական ջանքերով ու սուղ միջոցներով տարիներ շարունակ ու հետևողականորեն գնվում, վերականգնվում ու օրինակելի կարգով օգտագործվում են ուշագրավ պատմաճարտարապետական հուշարձաններ, այդ նույն՝ փորձնական թաղամասի տարածքում:

Բրիտանացի հայտնի ճարտարապետ Դեյվիդ Չիպերֆիլդը կվերակառուցի Վենետիկի դատախազության պատմական շենքը, տեղեկացնում է The Dezeen ինտերնետային կայքը: Վերակառուցումից հետո 500 տարվա ընթացքում առաջին անգամ շինությունն իր դռները կբացի հանրության առաջ: Ըստ նախնական տվյալների՝ վերականգնման աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2020 թվականին: Նախագծի բյուջեն չի բարձրաձայնվում, սակայն նշվում է, որ պատմական շինության սեփականատեր՝ ապահովագրական «Ջեներալի Գրուփ» (Generali Group) ընկերությունը բազմամիլիոնանոց ծրագիր է նախատեսել: Ուղիղ 5 դար շինությունը փակ է եղել հանրության համար և ծառայել է միայն քաղաքական գործիչներին ու արքայական ընտանիքի անդամներին: Սակայն վերականգնումից հետո այնտեղ անց կկացվեն արվեստի բնագավառի տարբեր ցուցահանդեսներ, սեմինարներ և միջոցառումներ: Ինչպես տեղեկացնում է The Dezeen պարբերականը, վերակառուցման նախագիծը ներառում է նաև Սուրբ Մարկոյի հրապարակի և Թագավորական այգիների միջև ընկած միջանցքի վերակառուցումը: Կվերականգնվի նաև Մեծ ջրանցքի ափին գտնվող այգին: Վերակառուցման աշխատանքները բավական բարդ են լինելու Վենետիկի յուրօրինակ դիրքի պատճառով: Բանն այն է, որ նախագծի համար անհրաժեշտ շինանյութը շինարարական ընկերությունը ստիպված է լինելու շինհրապարակ հասցնել միմիայն նավակներով: 12-րդ դարում կառուցված շինությունը գտնվում է Վենետիկի Կենտրոնական հրապարակի հյուսիսային կողմում: Սկզբնական երկհարկանի շինության այրվելուց հետո 1530-ական թվականներին վաղ Վերածննդի դասական ոճով նախագծվել ու կառուցվել է ներկայիս եռահարկ շինությունը: