15 Տարի Առաջ և Հիմա Մենք դեռևս 2011-ին հոդված էինք հրապարակել շինարարական ոլորտի առևտրային ցուցահանդեսների նկատմամբ տարեց-տարի հետաքրքրության անկման վերաբերյալ, ավարտելով այն մի այսպիսի եզրակացությամբ. «Չէ՞ որ այսպիսի ցուցահանդեսներին մասնակցելը զգալի ծախսեր է պահանջում, իսկ ինտերնետային «շուկան» գրեթե անվճար է և ունի անսահման հնարավորություններ ապրանքների և ծառայությունների լավագույն ներկայացման համար…» Շինարարության ոլորտն իսկապես թվայնացավ շատ արագ և տարեց-տարի պակասեց ոլորտի ցուցահանդեսների նմատմամբ նախկին հետաքրքրությունը: Սակայն վերջին տարիներին «Տուն Էքսպոն» փորձում է ապացուցել հակառակը, բայց իհարկե առաջնայնություն տալով շինարարության արդյունքին՝ անշարժ գույքի շուկային, ելնելով դրա վերջին տարիների աննախադեպ աճից: Արդեն վեցերորդ անգամ բավականին հաջողված ընթանում է «Տուն Էքսպո» անշարժ գույքի առևտրային ցուցահանդեսը, որի հիմնական մասնակիցներն են անշարժ գույքի կառուցապատողները, իսկ շատ ավելի քիչ քանակով՝ շինարական ոլորտի այլ մասնակիցները և բանկերը: «Բիգ Պրոժեքթս» ըկերությունը, իհարկե իր հիմնադիրների, գործընկերների և թիմի կողմից կատարված ահռելի աշխատանքի շնորհիվ հասավ մի մեծ և միգուցե պարադոքսալ հաջողության: Սա մի բան է ապացուցում. երբ գործին մոտենում ես նման եռանդով և ինչու ոչ տաղանդով, երբ բավականին լավ զգում ես այս շուկան, դրա զարգացումները և մասնակիցների ակնկալիքները, փաստորեն նման բան հնարավոր է... Ցուցահանդեսի Այցելություն Այցելեցինք ցուցահանդես վերջին օրը, երկրորդ կեսին, որ ավելի լավ պատկերացնենք այս ամենի արդյունքը, երբ հիմնականում արդեն մաղվել են հետաքրքրասերները, տարբեր լրատվամիջոցների ներկայացուցիչները, բլոգերները և հրավիրված հյուրերը, քանի որ մեզ համար կարևոր էր հասկանալ հիմնականում այցելությունների քանակը, կառուցապատողների ակնկալիքների իրականացումը, հասած արդյունքները: Ի զարմանս մեզ, հասնելով տեղ երկար խցանումներիի միջով, այցելուների քանակը ոչ միայն չէր պակասել, այլ հնարավոր է անգամ ավելացել էր: Աշխարհում անշարժ գույքի ոլորտում նմանատիպ միջոցառումները, որոնք հիմնականում տարածաշրջանային են լինում, հիանալի հարթակ են հանդիսանում երկխոսոթյան, գործարար կապերի հաստատման և հարակից բիզնեսների զարգացման համար, այսինքն B2B ուղղվածության են: Բայց այստեղ մենք մի այլ բանի հանդիպեցինք, այս ամենին գումարվել են նաև հենց անշարժ գույք գնող ցանկացողները և կառուցապատողների հիմնական սպասումները այցելուների հենց այս հատվածից էր: Սա հետաքրքիր մի պարադոքս է, բնակարանը դա շուկայից միրգ և բանջարեղեն գնել չի և չի կարելի գալ ընտրել և ուղղակի գնման որոշում կայացնել, ինչքան էլ դա գեղեցիկ ներկայացված լինի... Ինչպե՞ս են մարդիկ իրականում բնակարան կամ տուն ընտրում և գնում Հայաստանում: Բոլորի համար այդ ճանապարհը գործնականում նույնական է: Կան մի շարք որոշիչ հանգամանքներ, ամենակարևորներից մինչև ոչ այդքան էականները, որոնք բերում են գնման վերջնական որոշման: Դրանք են՝ գինը, վայրը, հարմարությունները, եկամտահարկի վերադարձը, հետագա շահագործման ծախսերը, գույքահարկը, աշխատանքի վայրը, գների հնարավոր հետագա նվազումը, միգուցե դպրոցը կամ հարազատից հասցեական մոտիկությունը, իրենց ճանապարհին կառույցն անըդհատ տեսնելը, ենթակառուցվածքները և այլ նման հանգամանքներ: Ներդրողների համար, ովքեր այդտեղ չեն բնակվելու, նաև այլ որոշիչներ են ավելանում՝ հիմնականում գների կանխատեսումները, ավելի գրավիչ վայրը, հետագա վարձակալությունից կամ վաճառքից շահույթի սպասվելիք մեծությունը, կամ ուղղակի ավել գումարների ապահով պահելու տարբերակը: Բացի այս ամենը, անավարտ կառույցների համար բոլոր գնորդների համար շատ կարևոր է կառուցապատողի «վստահելի պատկերը»՝ հաջող իրականացված նախագծերի պատմությունը, շինարարության իրականացման դինամիկան, որոնք ստեղծում են վստահություն կառուցապատողի նկատմամբ և որոշման կայացման համար երևի թե ամենակարևոր հանգամանքներից է հանդիսանում: Հասկանալի է, որ նմանատիպ էքսպոների ֆորմատը չի կարող այս բոլոր հարցերին պատախան տալ, բայց գնորդը կարող է նախնական պատկերացում ստանալ կամ արդեն պրակտիկ որոշում կայացրածը՝ վերջնական ընտրության գալ: Նորակառույցների Վաճառքի Պատմությունը Construction.am -ը ամենաառաջին կայքն էր որ ստեղծեց միայն նորակառույցներում կառուցապատողների կողմից բնակարանների առցանց ներկայացման հնարավորության հարթակ, որը մինչ այժմ գործում է: Հարթակն ուղղակի հնարավորություն է տալիս կառուցապատողին ներկայանացնելու իր ապրանքը, ինչպես նաև իր պատմությունը, իսկ անավարտ շինարարության դեպքում՝ շինարարության իրականացման դինամիկան: Դինամիկան արտացոլելու միտքը նա էր, որ երբ դու տեսնում ես շինարարության ընթացքը, դա շատ կարևոր դեր է կատարում բնակարանի գնման որոշում կայացնելու և/կամ արդեն գնված բնակարանի շինարարության ընթացքին հետևելու համար, աշխարհի որ կետում էլ որ գտնվես: Բացի դա, կայքում ներկայացվում է կառուցապատողի անցած ուղղին և արդեն իրականացված նախագծերը, եթե դրանք կան: Սա կատարվում է կառուցապատողի նկատմամբ վստահության գնահատականի համար, քանի որ մինչ այժմ վստահության օբյեկտիվ գնահատականի որևէ այլ հնարավորություն դեռևս չկա: Արդյունքն իհարկը հիանալի էր և հարթակի ստեղծումը տեղին, այն արագ կայացավ, իսկ 2016-ի եկամտահարկի վերադարձի որոշումը մի նոր և մեծ խթան հանդիսացավ դրա հետագա զարգացման համար: Նախնական ընտրության և որոշում կայացնելու համար մինչ այսօր առցանց հարթակները հանդիսանում են գնորդների համար ամենահարմարավետ տարբերակը, երբ դու կարողանում ես ուսումնասիրել ամբողջ շուկան, գները, նախագծերը, տարածքը և այն ամենը ինչ քեզ հետաքրքրում է համակարգչի առջև հանգիստ նստած: Միայն մեր կայքում միջինը 20 000 գնորդ-այցելուներ ամսական դիտում և ուսումնասիրում են Նորակառույցներ բաժնի առաջարկները: Ծնվեցին բազմաթիվ նոր կառուցապատողներ, բրոկերներն ակտիվացան, մրցակցությունը շատացավ: Առցանց հարթակներն ավելացան, դրանց միացան սոցիալական ցանցերը, իսկ հետո մեր այս օրերի ֆենոմենը՝ բլոգերները: Օրինակ, կարող ես տեսնել մի տարեց զույգի, որոնք ուղղակի քաղաքի մի մասից մեքենայով ուղևորվում են մի շատ էլիտար նորակառույցների թաղամաս և երկար տեսանյութում, շատ անկաշկանդ երկխոսության ընթացքում, ներկայացնում են ճանապարհը և նորակառույցը... ապահովելուվ բազմաթիվ դիտումներ: Այս միջավայրում և ծնվեց «Տուն Էքսպոն» բայց արդեն բերելով այս ամենը իրական շփման դաշտ, և իր աննախադեպ եռանդով լրացրեց անշարժ գույքի ցուցադրման հարթակների այս յուրովի հատվածը: Գնորդների Քանակը և Վաճառքի Հարթակները Գնորդների քանակը կախված է շատ հանգամանքներից, հիմնականում ներքին տնտեսական, մարդկանց բարեկեցության, քաղաքական, արտաքին և մի մարք այլ գործոններից: Այն կարող է ավելանալ, պակասել, սակայն երբեք չի կարող կախված լինել անշարժ գույքի ներկայացման տարբեր հարթակների քանակներից և որակից: Այն հաստատուն մեծություն է տվյալ տնտեսա-քաղաքական իրողության մեջ և տնտեսական լեզվով կոչվում է պահանջարկ, սակայն մարդկանց ֆինանսական հնարավորությունների սահմաններում: Եթե անգամ տեսականորեն այդ հարթակները չլինեն, այս քանակը նունն է մնալու: Տարբեր հարթակներն ուղղակի օգնում են ավելի հեշտ, արագ և ճիշտ կողմնորոշվելու մեջ, բայց չնչին ազդեցություն են ունենում գնորդների քանակի վրա, բացառությամբ ներդրողների: Տեսականորեն, եթե ընդհանրապես նմանատիպ հարթակներ չլինեն, վաճառքների քանակը չի պակասի կամ ավելանա, ուղղակի գնորդների ասօրվա հարմարավետ ընտրելու հնարավորությունները չեն լինի: Գների Աճի կամ Նվազելու Հավանականությունը Երբ կարդում ես բազմաթիվ մասնագիտական կարծիքներ այս հարցի շուրջ, հանդիպում ես լրիվ հակասական կանխատեսումների և դա հասկանալի է: Եթե դու վաճառող ես, քո կանխատեսումները պիտի լինեն դեպի աճի կողմը, այլապես դու չես խթանի գույքիդ վաճառքը: Բայց կան կանխատեսումներ, որոնք կատարվում են ավելի խորը ուսումնասիրությունների արդյունքում և համեմատորեն չեզոք են: Այսպես, ԿԲ-ի վերջին ուսումնասիրության համաձան, ինչի մասին փետրվարին հայտարարեց Հայաստանի բանկերի միության նախագահ Դանիել Ազատյանը, անշարժ գույքի գները մոտ 20-25 %-ով գերարժևորված են: Լուրջ հայտատարություն վստահելի և բարձր մարմնի կողմից: Շատերը սա կարդալուց կհապաղեն և կսպասեն գների անկմանը մինչ այս մակարդակը և նոր կիրականացնեք իրենց թանկարժեք ձեռքբերումը, շահույթի նպատակով ներդնողները ընդհանրապես հնարավոր է չգնեն անշարժ գույք... Բայց ԿԲ-ն ինչքան էլ չեզոք լինի, նույնպես գործարքի կողմ է հանդիսանում, և այս ուսումնասիրությունն իրականացրել է իր համակարգի սեփական ռիսկերը նվազեցնելու համար: Սա ավելի շուտ կարելի է ընկալել որպես նախազգուշացում հենց առևտրային բանկերին, կողմնորոշվելու իրենց վարկերի տրամադրման հետագա քաղաքականության մեջ, բայց անտեսել նախազգուշացումը, որպես ներդրումային գործոն, նույնպես սխալ կլինի: Ուղղակի չզարմանաք, եթե ձեր ձեռք բերված անշարժ գույքը բանկը գրավադրի շատ ավելի քիչ արժեքով, չնայած նրան, որ դուք հենց նոր դա ձեռք եք բերել շատ ավելի թանկ գնով: Իսկ գների իրական աճը կամ նվազելը շուկան է կարգավորում բացմաթիվ ներքին և արտաքին գործոններից կախված: Մեր կանխատեսումներով, իհարկե խնդրում ենք սա չընդունել որպես անառարկելի ճշմարտություն և դրանով կողմնորոշվել, անշարժ գույքի գները մոտ ժամանակներս դժվար թե էական փոփոխության ենթարկվեն, եթե «ներքին և արտաքին իրականությունը» շատ չփոփոխվի, բայց ավելի կանխաեսեսելի է ժամանակի ընթացքում գների որոշակի անկում շուկայում առաջարկի հետագա գերհագեցվածության և հիմնական գնորդների ֆինանսական համեստ հնարավորությունների պատճառով, իսկ կախված ներքին տնտեսա- քաղաքական և արտաքին զարգացումներից, գները կարող են ինչպես աճել, այնպես էլ նվազել, բայց երկրորդն ավելի իրատեսական է: Ամեն դեպքում դժվար թե դուք տեսնեք արագ գնային փոփոխություններ մոտ ապագայում: Վարկերի տրամադրման մասով կարող ենք մոտենալ մի շատ վտանգավոր եզրագծի, երբ մշտական աշխատանքի կորստի պատճառով ավելի շատ գնորդներ կդառնան անվճարունակ, և շուկայում առաջարկն ավելի կշատանա և կառուցապատողների առաջարկին կավելանան բանկերում գրավադրված գուքերը, շուկան կարձագանքի գների անկմամբ և վարկերի տրամադրման պայմանների որոշակի փոփոխությամբ: Սա բավականին կանխատեսելի է և լուրջ վտանգ է ներկայացնում ամբողջ շինարարական ոլորտի հետագա զարգացման համար: Վերջնաբան Ինչևէ, այսօր հանդիպում ենք «Տուն Էքսպոյի» նման մի իրականության, կարելի է ասել «տոնի», որը միգուցե որոշ ժամանակ կհանդիսանա անշարժ գույքի ներկայացման համար մի հետաքրքիր հարթակ, հանդիպման վայր գործնական կապերի ստեղծման և երկխոսության համար: Որպես եզրակացություն, բնակարանների վաճառքի և ընտրության մասով մի բան հաստատ կարող ենք ասել, որ սա լավ հարթակ է նախնական կողմնորոշման և վերջնական որոշում կայացնելու համար և այս միջոցառումից հետո կանխատեսելի է գնորդների քանակի ավելացում շատ կառուցապատողների մոտ անկախ նրանից մասնակցե՞լ են նրանք այս ցուցահանդեսին թե՞ ոչ, հատկապես «էկոնոմ» դասի գույքի պարագայում: Դա կլինի այս ցուցահանդեսից հետո գնորդների վերջնական որոշման արդյունք և այդ երևույթի վառ օրինակ:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Ամփոփում և Եզրահանգում Մաս 4 Նախորդ 3 հոդվածներում մենք աշխատեցինք հնարավորինս լայն ներկայացնել շինարարական ոլորտի Հավաստագրման և Լիցենզավորման օրենսդրական վերջին փոփոխությունները, ուսումնասիրեցինք բազմաթիվ առաջատար և ժողովրդավար երկրների համապատասխան փորձը, բացահայտեցինք այդ փոփոխությունների բացարձակ անհամատեղությունը միջազգայնորեն ընդունված կարգավորումների հետ և դրանց խիստ բացասական ազդեցությունը ոլորտի ՓՄՁ-ների ստեղծման, օրինական կայացման և զարգացման վրա: Ստորև ամփոփ ներկայացնենք արդեն իսկ բարձրացված խնդիրները - Ամենահիմնական խնդիրն առաջացնում է ձեռնարկություններին շինարարական լիզենցիայի տրամադրման համար նախատեսված՝ մշտական աշխատողների քանակի պահանջը, կախված տրամադրվող լիցենզիայի դասից (1-3) համապատասխանաբար 5-15 բանվոր և 2-5 ԻՏԱ: Որոշակի խնդիրներ են առաջացնում նաև մեքենա/մեխանիզմների քանակային պահանջները: Այս պահանջները լրիվ անտրամաբանական են և հակասում են ոլորտի ԱՁ, գերփոքր կամ փոքր ձեռնարկություն հասկացություններին, քանի որ արդեն օրենսդրականորեն բացառում են նման լիցենզավորված կազմակերպությունների ստեղծումը և գոյությունն ընդհանրապես: Միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նմանատիպ պահանջներ գոյություն չունեն ոչ մի առաջատար, զարգացած և ժողովրդավար երկրում, դրանք «տեղական, անհաջող հորինված և փաստացի չաշխատող հեծանիվներ են»: Տեղեկատվություն, որը լուրջ մտածելու տեղիք է տալիս. Աշխարհի առավել զարգացած և ժողովրդավար երկրների շինարարական ձեռնարկությունների մոտ կեսը գերփոքր ձեռնարկություններ են, այսինքն բաղկացած են 1-9 աշխատակիցներից! Սա այն իրականությունն է, որը ստեղծվել է այդ երկրներում շուկայական տնտեսության տասնամյակների զարգացման արդյունքում և ինչին մենք նույնպես, կամա թե ակամա, պիտի հասնենք, ուզե՞նք, թե՞ ոչ, օրինակա՞ն, թե՞ ստվերային: Ստվերայինը միանշանակ արդեն կա և կզարգանա, սակայն այդ ձեռնարկությունների օրինական կայացումը այս փոփոխություններով չի իրականա: Անգամ ամենախիստ կարգավորումներով երկրներում, օրինակ՝ Սինգապուրում, շինարական ձեռնարկությունների լիցենզավորման համար բավարար է բարձրագույն մագիստրոսի կամ բակալավրի կրթությամբ և 3 տարի փորձով 1 հիմնադրի, հիմնադիրներից մեկի կամ տնօրենի պաշտոնում այդ անձի լինելու պահանջը: Հետաքրքիր է փաստել, որ դա Հայաստանում շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների նախկինում գործող լիցենզավորման օրենսդրական պահանջն էր հանդիսանում: - ՀՀ-ում գործող շինարարական ոլորտի օրենսդրական կարգավորումներում կան բազմաթիվ իրավական բացթողումներ: Օրինակ, չկա շինարարութան հիմնական կազմակերպիչ՝ Գլխավոր կապալառու հասկացության կանոնակարգումը, դերի պարզաբանումը: Գլխավոր կապալառուն կազմակերպում է աշխատանքների համալիր իրականացում և պատասխանատվություն է կրում այդ իրականացման վերջնական արդյունքի համար, ինչպես պատվիրատուի, այնպես էլ պետության առաջ: Առաջատար երկրներում Գլխավոր կապալառուները հիմնական դերակատարներն են և լիցենզավորվում են համընդհանուր ոլորտային և ձեռնարկատիրական գիտելիքների հիմքով թեստային համակարգի կիրառմամբ, կամ առանց դրա: Օրենսդրական կարգավորումներում չկա նաև (նեղ) մասնագիտական կապալառու (ուղղակի Կապալառու) հասկացության կանոնակարգումը: ԱՄՆ-ում և շատ առաջատար երկրներում կա լիցենզավորման խիստ պահանջ հենց նեղ մասնագիտական կապալառուների՝ անձերի կամ ձեռնարկությունների համար, իսկ դրա տրամադրման թեստը ներառում է ինչպես գիտելիքները և փորձը, այնպես էլ այդ աշխատանքների իրականացման համար ընդունված տեխնոլոգիաներին տիրապետելը: Եթե այլ կողմից նայենք, այս նեղ մասնագիտական կապալառուների հիմնական դերակատարները հանդիսանում են, ուշադրություն՝ հենց ԱՁ-ները, փոքր և գերփոքր ձեռնարկությունները, որոնց օրինական գործունեությունը լիցենզավորման նոր կարգավորումներով դարձել է անհնար: - Մտորումների տեղիք է տալիս նաև Օրենքով նախատեսված Մասնագետների հավաստագրումը և Շարունակական մասնագիտական զարգացման (ՇՄԶ) հասկացության ներդրումը, ինչին նվիրված են Օրենքի փոփոխություների բազմաթիվ էջեր... Գործընթացի կազմակերպումը, մասնագետների կրթումը, կրեդիտավորման համակարգը, գործնական հմտությունների զարգացումը, լիցենզավորված սուբյեկտների վարկանիշավորումը և ամենակարևորը այս ամենի օբյեկտիվ գնահատումը ուղղակի ուտոպիայի ժանրից են... Ճիշտն ասած նման համակարգի ներդրման տրամաբանությունը, արդեն իսկ իրենց գործի պրոֆեսիանալների համար, մենք չենք կարող բացատրել և միջազգային փորձի ուսումնասիրությունները նմանապիպ «ուսումնական» կարգավորումների հայտնաբերմանը նունպես չբերեցին... Կամ, ինչպե՞ս կարող է արհեստականորեն ստեղծված մի «կրթական համակարգ» դասավանդել մի մասնագիտություն, որն ինքը չգիտի... Շինարարության որակի ապահովման համար կա պարզ ճանապարհ՝ գրագետ և մանրակրկիտ նախագիծ, որին շինարարը պիտի խիստ հետևի, տեխնիկական և հեղինակային հսկողություն, իսկ կապալառուների ընտրության մասով ամբողջ աշխարհում այլ՝ անկախ որակական չափանիշներ են գործում, հիմնված փորձի, իրականացված աշխատանքների և ամենակարևորը՝ նախկին պատվիրատուների դրական արձագանքի հիման վրա, որը և գոյացնում է շինարարի բիզնեսի ապագա շրջանառության հիմնական ծավալը: Եզրահանգում Հավաստագրման և Լիցենզավորման վերջին փոփոխությունները ակնհայտորեն անհնարին են դարձնում շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ների՝ հատկապես ԱԶ-ների, գերփոքր և փոքր ձեռնարկությունների ստեղծումը, զարգացումը և որպես ձեռնարկություն դրանց օրինական կայացումը: Ընդունված «բարեփոխումներում» բացարձակապես անտեսվել է առաջատար միջազգային փորձը և ոտնահարվել է շինարարական ոլորտի ձեռնարկությունների, հատկապես ՓՄՁ-ների օրինական իրավունքները: Ոլորտն իսկապես կարիք ունի համընդհանուր օրենսդրական, բայց գրագետ բարեփոխումների, հիմնված միայն միջազգային փորձի խորը ուսումնասիրությունների և հայաստանյան իրավական և իրական դաշտում դրանց կիրառման հնարավորությունների վրա: ՓՄՁ-ների օրինական կայացման համար նաև առանձնակի ուշադրություն է պետք դարձնել հավասար հարկային մրցակցային դաշտի ապահովմանը, ինչի մասին արդեն խոսվել է մեր նախորդ հոդվածներում: Հ.Գ. Այս խնդիրները բարձրաձայնվել են Վարչապետին, Քաղաքաշինական կոմիտեին և այլ պատկան մարմիններին ուղղված նամակներում, եղել է Վարչապետի հանձնարարականը այս հարցերի քննարկման համար Կոմիտեում, տրվել են պարզաբանումներ: Ցավոք, առ այսօր, ոչ մի իրական առաջխաղացում դեռ չենք տեսնում, հատկապես Ամենահիմնական խնդրի լուծման համար, ինչը և պատճառ է դառնում ոլորտի բազմաթիվ ԱԶ-ների և ՓՄՁ-ների վերացման և նորերի օրինական ստեղծման անհնարինության:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Գլխավոր Կապալառու – Օրենսդրական Բացթողու՞մ Մաս 3 Ինչպես նշեցինք առաջին հոդվածում, հավաստագրման և լիցենզավորման հայաստանյան նոր պահանջները հարվածում են առաջին հերթին շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ներին, հիմնականում ԱԶ-ներին, գերփոքր, փոքր և մասսամբ միջին ձեռնարկություններին: Առանց այդ էլ ոլորտի այս սեգմենտը հիմնականում գործում է մասնավոր հատվածում հավասար մրցակցային դաշտի լրիվ բացակայության պայմաններում (այսինքն օրինական չի գործում), հարկայինի տեսանկյունից, իսկ այժմ այն գտնվում է նաև լիցենզավորման նոր անհեթեթ կարգավորումների թիրախում: Ամենի արդյունքը նա է, ինչ այսօր ունենք: Փորձեք ձեր տունը կառուցել, կամ բնակարանը վերանորոգել օրենքի սահմանում գործող կազմակերպության միջոցով, այսինքն օրինական պայմանագրով: Դուք կվճարեք շատ ու ավելի շատ գումար, քանի որ հարկային ահռելի բեռը կավելանա ձեր «պայմանագրի» արժեքին: Շինարարի համար սա էական չէր լինի, գումարը կավելանար - հարկերը կվճարվեր պատվիրատուի գումարների հաշվին, սակայն նա չի կարողանում մրցակցել «ազատ ոճով» գործող շինարարական բրիգադների և արհեստավորների մի ահռելի բանակի հետ և նա ստիպված գնում է ստվեր: Սա մի այլ, իրականացման տեսակետից շատ ու շատ ավելի բարդ թեմա է և միգուցե դրան անդրադառնանք հետագա հոդվածներից մեկում: Երկրորդ հոդվածում պարզաբանվեց կազմակերպությունների մասնագիտական լիցենզավորման կարիքի մասին և ուսումնասիրվեց առաջատար երկրների փորձն այդ ուղղությամբ: Բացահայտվեց մեր կարգավորումների անհամապատասխանությունը միջազգային փորձին: Իսկ հիմա անդրադառնանք շինարարության իրականացման ոլորտում միջազգայնորեն ընդունված կազմակերպությունների տեսակների մասին կարգավորումներին: Շինարարություն իրականացնողների հիմնական տեսակներն են գլխավոր կապալառուն և ենթակապալառուները: Գլխավոր կապալառուները կազմակերպում են աշխատանքների համալիր իրականացումը և պատասխանատվություն են կրում դրա վերջնական արդյունքի համար, իսկ ենթակապալառուները գլխավոր կապալառուի հրահանգով իրականացնում են ընդհանուր ծավալի ինչ-որ մի մաս, ավելի մասնագիտացված աշխատանքներ՝ ջրամատակարարում, կոյուղի, էլեկտրական լարանցում և այլն: Շինարարական պատվերների իրականացման հիմնական սխեման սա է ամբողջ աշխարհում և պատվերի վերջնական արդյունքի պատասխանատուն գլխավոր կապալառուն է: Չնայած նրան, որ գլխավոր կապալառու բառակապակցությունը բոլոր շինարարական կազմակերպությունները շատ լավ գիտեն, և շատ շատերը հանդես են գալիս որպես այդպիսին, մեր օրենսդրությունը դրա սահմանումը չունի: Բացի դա, այս տերմինը չի օգտագործվում ոչ մի ոլորտյաին օրենքում, բայց օգտագործվում է ՀՀ կառավարության 2023 թվականի նոյեմբերի 30-ի հայտնի N 2106-Ն որոշման Հավելված N 1-ում, ընդունելով գլխավոր կապալառու լինելու հանգամանքը վերջին տարիներին որպես 1-ին դասի լիցենզիայի պահանջ: Փաստորեն 1-ին դասի լիցենզիա ատանալու համար պարտադիր պահանջ է գլխավոր կապալառու լինելը, բայց դրա իրավական հասկացությունը և կարգավորումը չկա... ՀՀ Քաղաքաշինության մասին օրենքի 4-րդ հոդվածը սահմանում է գործունեության սուբյետները, բուն շինարարության մասով՝ «շինարարություն իրականացնողներ» սահմանումով: Հոդված 6-ում բերվում է մի քանի ինչ-որ երկրորդական իրավունքների և պարտավորությունների կետեր և ... վերջ: Կառուցապատողների մասով, օրինակ, մոտ 2 էջ նրանց իրավունքների և պարտականությունների մասին է խոսվում: Բայց կա նաև առաջխաղացում: 2022 թվականի վերջին Քաղշինկոմիտեի կողմից ընդունված անվտանգության նորմերում ամենուր օգտագործվում է պատասխանատու՝ Գլխավոր կապալառու հասկացություն...ու արդեն փորձ է արվում ընդունված նորմերը բերել օրենսդրական դաշտ, ինչն իհարկե դրական քայլ է դատական որոշումներ իրականացնելու տեսանկյունից: Այսպիսով եկանք մի վերջնակետի, որ ՀՀ-ին հարկավոր է իրավաբանական կարգավորումներ բուն շինարարություն իրականացնողների համար, ներառյալ դրա հիմնական դերակատարի՝ Գլխավոր կապալառուի: Իսկ այժմ ամենակարևորը՝ լիցենզավորման տեսանկյունից: Հենց Գլխավոր կապալառու իրավաբանական անձն է լիցենզավորվում ամբողջ աշխարհում, իսկ ԱՄՆ-ում և շատ այլ առաջատար երկրներում դրա համար անգամ պարտադիր չի որ հիմնադիրն ունենաս շինարարական կրթություն, բայց պարտադիր պետք է ունենա աշխատանքային փորձ: Շինարարական բարձրագույն կրթությունը բավականին նվազեցնում է աշխատանքային փորձի ժամկետի պահանջը, բայց միևնունն է, չի պարտադրվում: ԱՄՆ որոշ նահանգներում անգամ քննություն չի պահանջվում գլխավոր կապալառու դառնալու համար, բայց հիմնականում թեստավորումը պարտադիր է: Թեստերը պարունակում են հիմնականում քաղաքաշինության ոլորտին վերաբերող ընդհանուր հարցեր: Հիմնական հարցերը վերաբերում են նախահաշվին և դրա կառուցվածքին, ընդունված պայմանագրային ձևերին, ապահովագրություններին, վճարելու/չվճարելու կարգավորումներին, ինչքա՞ն ժամանակ պետք է պահի գործատուն աշխատողի վճարման հաշիվները, կրիտիկական ճանապարհի հասկացությունը, վնասների փոխհատուցումը, անվտանգության կանոնների պատասխանատվությունը, նյութերի և թափոնների անվտանգությունը, տարածքային նորմերը և այլն: Բացի այս ընդհանուր գիտելիքների բաժնից, կան նաև մասնագիտական բաժիններ, ընդհանուր շինարարական գիտելիքների ստուգման համար՝ էլեկտրական, ջեռուցում/սառեցում, օդափոխություն, ջրամատակարարում և կոյուղի և մի շարք այլ մասնագիտություններին վերաբերող ընդհանուր բնույթի հարցեր: Հիշեցնենք, որ վերը նշված բոլոր մասնագիտությունները նույնպես պահանջում են արդեն մասնագիտական լիցենզավորում, արդեն շատ ավելի խորացված՝ պրոֆեսիոնալ մակարդակով, ներառյալ աշխատանքային հմտությունները ու փորձն այդ կոնկրետ մասնագիտության մեջ: Եվ ահա, ամենն իր տեղում է: Կա Գլխավոր կապալառու, ում հիմնական գործառույթը գրագետ պայմանագիր կնքելն է ու աշխատանաքների համալիր կազմակերպելն է, և կան լիցենզավորված մասնագիտական կապալառուներ, որոնք կարող եք հանդես գալ ինչպես ենթակապալառուներ, այնպես էլ առանձին և անկախ մասնագիտական գործունեություն իրականցնել: Այսինքն Գլխավոր կապալառուի համար ոչ մի կոնկրետ մասնագիտական պահանջ չկա, բացի ոլորտին վերաբերող համընդհանուր կարգավորումներից: Խիստ մասնագիտական պահանջ կա ենթակապալառուներից, որոնք պետք է իմանան ոչ միայն իրենց գործի թեորետիկական մասը, այլ նաև տիրապետեն իրականացման բոլոր տեխնոլոգիաներին: Այստեղ շատ կարևոր է նշել, որ ոչ մի երկրում անհեփեթ պահանչ չկա 5-15 հոգի մշտական աշխատող-բանվոր ունենալ որևէ կազմակերպությանը՝ Գլխավոր կապալառուին կամ ընդհանրապես կապալառուին լիցենզիայի տրամադրման համար: Զարմանալի կարող է թվալ, բայց եվրոպական երկրներում և հյուսիսային ամերիկայում շինարարությամբ զբաղվող կազմակերպությունների մոտ կեսը գերփոքր են, այսինքն ունեն ընդամենը 1- 9 աշխատող: Այս ցուցանիշն է, ոլորտի ձեռնարկությունների շուկայական հարաբերությունների զարգացման վերջնակետը, և պետք չի նոր «տեղական մասերով հավաքած» հեծանիվ հնարել ու պարտադրել այդ հեծանիվը քշել, անվերջ սպանելով փոքր բիզնեսի օրինական զարգացման հնարավորությունները: Տեղեկացնենք նաև, որ մենք դիմել ենք այս հարցով Վարչապետին, հանդիպել ենք Քաղշինկոմիտեի պատասխանատու անձի հետ, քննարկել և բացատրել ենք այս ամենի անհեթեթությունը: Չգիտենք երբ կլինի հարցի լուծումը, բայց որ այն կլինի, դա միանշանակ է: Օրենքի սխալ պահանջը չի կարող ձեռնարկատիրության զարգացման իրական ընթացքը փոփոխել: Հ.Գ. Ցավալի է երբ տեսնում ես, որ ձեռնարկատերը ստիպված մշտական աշխատանքի է ընդունում բանվորների, միայն լիցենզիայի տրամադրման պահանջը բավարարելու համար, իսկ օրեր անց նրանց հեռացնում է աշխատանքից: Բայց դա է այսօրվա տխուր իրականությունը: Եվ ընդհանրապես, շինարարական ոլորտի լիցենզավորման նոր պահանջներից շատերն անիմաստ են: Օրինակ, ի՞նչ է նշանակում ն ունենալ վեբկայք և անպայման իր դոմեյնային անունով, իսկ ենթադոմեյնով՝ ոչ: Եթե խոսքը գնում է առցանց ինֆորմացիա ստանալուն, ապա էական ոչ մի տարբերություն չկա, իսկ ենթադոմեյներում կայքի կառավարումը հիմնականում ավելի դյուրին է լինում: Նույնը կարելի է ասել սոցիալական ցանցերի մասին: Շատ խոշոր բիզնեզներ բավարարվում են միայն սոցիալական ցանցերում ներկայանալով և կարիք չունեն իրենց սեփական կայքի: Այսինքն այս պահանջը նունպես անհեթեթ է: Մենք փորձեցինք նման «դոմեյնային» կամ անգամ առցանց ներկայանալու պահանջ գտնել «զարգացած աշխարհում» բայց ապարդյուն, նման պահանջ ոչ մի երկրում չգտանք: Ոչ մեկ չի ասում որ վատ է ունենալ սեփական կայքը, բայց դա պետք է լինի կազմակերպության իրավասության և ցանկության դաշտում, ինչպես աշխարհում է ընդունված: Մի այլ հետաքրքիր տեղեկատվություն, որը խորը մտածելու տեղիք է տալիս: Զարգացած երկրներում օրինական գործող շինարարական ձեռնարկությունների քանակը, այսինքն քա՞նի մարդ է սպասարկում միավոր ձեռնարկությունն այդ երկրում, միջինում 10-20 անգամ ավել է, քան Հայաստանում: Սա է իրականությունը, անհիմն սահմանափակումների և անհավասար մրցակցության իրական արդյունքը. այս «տարբերությունը» ստիպված գործում է ստվերում:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Իսկ կա՞ կազմակերպությունների մասնագիտական լիցենզավորման կարիք ընդհանրապես Մաս 2 Ինչպես նշեցինք նախորդ հոդվածում, հավաստագրման և լիցենզավորման հայաստանյան նոր պահանջները հարվածում են առաջին հերթին շինարարական ոլորտի ՓՄՁ-ներին. դադարեցնում և/կամ վտանգում են նրանց գոյությունը, արգելակում են նրանց հիմնումը և կայացումն ընդհանրապես: Իսկ հիմա պարզենք թե ի՞նչպես են իրենց շինարարական ոլորտները լիցենզավորում/ հավաստագրում ի սկազբանե մասնավոր սեփականության շուկայում գործող և երկար ճանապարհ անցած ամենաձեռնարկատեր, ամենազարգացած և ժողովրդավար երկները: 2000 - ականների սկզբին, ԱՄՆ կառավարության կողմից ֆինանսավորվող ծրագրով, 10 երիտասարդ հայ գործարարներով մեկնեցինք Բոստոն, մեր մասնագիտական որակավորումները բարձրացնելու և ներսից ծանոթանալու աշխարհի ամենակայացած և առաջատար ձեռնարկատիրական երկրի տարբեր բիզնես մոդելների աշխատանքներին: Ինձ, որպես շինարարական կազմակերպության ղեկավարի, սովորելուն և այլ միջոցառումներին մասնակցելուն զուգահեռ, մի շինարարական կազմակերպությունում պրակտիկա նշանակեցին, որտեղ 3 հավասար բաժնեմասերով սեփականատերեր կային, մասնագիտություններով քիմիկոս, բանասեր, իսկ երրորդը՝ միայն միջին դպրոցի կրթություն ուներ: Քիմիկոսը ղեկավարում էր կազմակերպությունը՝ վարում էր թղթաբանությունը, բանասերը նյութեր էր մատակարարում, իսկ մյուս երրորդը՝ ներկարար էր աշխատում, իրեն իսկ 1/3 մասով պատկանող կազմակերպությունում: Նրանցից ոչ մեկը բարձրագուն կամ միջին մասնագիտական շինարարական կրթություն չուներ: Բայց «Քիմիկոսը», որպես կազմակերպության պատասխանատու և ղեկավար, քննություն էր հանձնել նահանգի քաղաքաշինական նորմերի/դրույթների վերաբերյալ (The Massachusetts State Building Code): Մինչ այդ, նա ուներ շինարարական բնագավառում 3 տարվա աշխատանքային փորձ վերջին 10 տարվա ընթացքում (եթե շինարարության ոլորտում կրթության բակալավրի աստիճան ունենար, ապա 2 տարին բավարար կլիներ:) Նրա ասելով այդ քննությունը դժվար էր հանձնել և մոտ մեկ ամիս (!) ուսումնասիրել էր այդ ամենը: Այդպիսով նա դարձավ շինարարական ոլորտի Ջեներալ քընթրաքթըր (General Contractor, Գլխավոր կապալառու) լիցենզիայի տիրապետող կազմակերպություն և հնարավորություն ստացավ մինչև 2 հարկանի և 4 ընտանիքի համար (թաունհաուս) շինարարություն իրականացնել: Ջեներալ քընթրաքթըրը հինականում իրականացնում է նախագծի լրիվ սպասարկում և աշխատանքներում ներգրավում է, իհարկե կարիքի դեպքում, տարբեր մասնագիտական լիցենզավորված անձանց, և ավելի շատ ասոցացվում է նախագծի որակյալ իրականացման, ավարտի, ճիշտ գնահատականի, ապահովագրությունների և «վստահության» հետ: Եվ ինչպե՞ս էր այս կազմակերպությունն, առանց մասնագիտական լիցենզավորման, աշխատում աշխարհի ամենախիստ կարգավորված նորմերով շինարարական շուկաներից մեկում: ԱՄՆ շինարարական ոլորտում պարզ մի շղթա է գործում: Կա հաստատված ցանկ այն մասնագիտությունների համար, որոնք պարտադիր մասնագիտական լիցենզավորում են պահանջում բավականին խիստ քննության միջոցով: Սա նման է մեր այսօրվա մասնագիտական հավաստագրմանը, սակայն քննությամբ և խոսքը միայն վարպետների՝ էլեկտրիկների, սանտեխնիկների, ջերմա-սառնամատակարարման, գազի և որոշ այլ մասնագետների՝ պրոֆեսիոնալ վարպետների մասին է: Աշխատաժամերը, այսինքն աշխատանքային փորձը, պարտադիր պահանջ է քննության մասնակցելու համար: Եթե այդ լիցենզավորված անձը չկա, կազմակերպությունն ուղղակի չի կարող կոնկրետ այդ ծառայությունները մատուցել: Ավելի մեծ կառույցների շինարարության համար կազմակերպության հատուկ լիցենցիա նույնպես չի պահանջվում, բայց պահանջվում է գրանցված փորձառու նախագծային մասնագետի (Registered design professional - RDP)՝ ճարտարապետի կամ ճարտարագետի պարտադիր կցում կառուցի ամբողջ շինարարության ընթացքում, որպես վերահսկիչ: Սա աշխատանքային հարաբերությունների մի պարզ և ներդաշնակ շղթա է բոլոր պատասխանատվությունների բաշխումով: Լիցենզավորված վարպետ-մասնագետները, կամ ճարտարագետները կարող են փոխել իրենց աշխատանքի վայրերը, կամ ուղղակի որոշում կայացնել միայնակ աշխատել և առանձին իրավաբանորեն գրանցվել, իսկ կազմակերպությունները կարողանում են շինարարության տարբեր ոլորտներում իրականացնել իրենց գործառույթները՝ լիցենզավորված վարպետների, իսկ ավելի մեծ նախագծերում՝ գրանցված ճարտարապետների կամ ճարտարագետների վերահսկողության ներքո: Ոլորտի ոչ մի կազմակերպությունից կոնկրետ մասնագիտական լիցենցիա չի պահանջվում, քանի որ դա պրակտիկ անհնար է իրականացնել: Բայց, իհարկե, սա չի նշանակում, որ ԱՄՆ-ում չկան մասնագիտագված շինարարական կազմակերպություններ: Դրանք կան ու հիմնականում դրանք են աշխատում նահանգների շուկայում և իրականացնում են աշխատանքեր իրենց կազմում գտնվող լիցենզավորված անձանց և ճարտարագետների միջոցով, իսկ պատվիրատուներն իրենց գտնում և վստահում են նախկինում կատարված աշխատանքների և նախկին պատվիրատուների դրական արձագանքների հիման վրա: Որպես ամփոփում ԱՄՆ-ում ԱՄՆ-ում կազմակերպություններին չեն պարտադրում մասնագիտական լիցենզավորում և կախված լինել որևէ մասնագետ անձից, նրա քմահաճույքից, լինելուց կամ չլինելուց, այլ տալիս են հնարավորություն լիցենզավորված վարպետների և գրանցված ճարտարապետ / ճարտարագետների ազատ ընտրության, բայց մի պարզ և խիստ պահանջով՝ բուն շինարարական աշխատանքերի իրականացումը պետք է կատարվի լիցենզավորված վարպետների միջոցով (կամ ենթակապալային կազմակերպությունների, որոնք ունեն այդ պահի դրությամբ իրենց կազմում աշխատանքային պայմանագրերով աշխատող այդ անձանց), իսկ կախված կառույցի բարդությունից, փորձառու ճարտարագետի և/կամ ճարտարապետի մշտական վերահսկողության ներքո: Այսինքն, աշխատանքերի իրականացումը կատարում են լիցենզավորված վարպետները և բարձրագույն կրթությամբ և համապատասխան փոձով ճարտարագետները, իսկ ոլորտի կազմակերպությունները միայն իրավաբանա-կազմակերպչական միջոց են այդ մասնագետներին համախմբելու կոնկրետ նախագծի իրականացման համար: Հասկանալի է իհարկե, որ բարդ նախագծերը պահանջում են համապատասխան մեխանիզմներ, մեքենաներ և համապատասխան գիտելիքներով մարդկային ռեսուրսներ, բայց այս ամենը նույնպես լուծելի է: Օրինակ, ժամանակին Բուրջ Խալիֆայի շինարարության մրցույթը հաղթեց և գլխավոր կապալառու դարձավ էլեկտրոնիկայի հսկա Սամսունգը: Բայց Սամսունգը, կոնկրետ այդ նախագծի համար, վարձակալեց ահռելի դրական փորձով ճարտարապետա-ինժիներական նախագծող կազմակերպություն՝ «Սկիդմոր Օուինգս ընդ Մերրիլ»-ին (Skidmore Owings & Merrill), որը կարողացավ լուծել բոլոր կառուցվածքային և ինժեներական համակարգերի անխափան աշխատանքի նախագծումն այդ հսկա բարձրությունների համար և կատարեց աշխատանքերի իրականացման վերահսկումը: Սամսունգն այս ամենը կառավարեց: Կազմակերպությունների լիցենզավորման հայաստանյան պահանջների մասով Պետք չի մշտական գրանցված «10-15 բանվոր իրենց բահերով» ու մի տասնյակ էլ ճարտարագետ բերես ու քո գրասենյակում մշտական նստեցնես, որ քեզ իրավունք տան շինարարություն իրականացնելու, այլ պետք է զարգացնել պրոֆեսիոնալ հավաստագրված կամ լիցենզավորված վարպետների և լավ կրթված և փորձառու ճարտարագետների և ճարտարապետների շուկան, շինարարությամբ զբաղվող կազմակերպությունների նախագծերում ազատ օգտագործման հնարավորությամբ: Արհեստականորեն գրանցված բանվորները կամ ճարտարագետները որակական և մասնագիտական ոչ մի չափանիշներ չունեն, ուստի անիմաստ պահանջ է ներկայացվում կազմակերպություններին, չհաշված այս պահանջով առաջացող անհիմն ֆինանսական բեռը: Բարձրագույն կրթությամբ և աշխատանքային փորձով Ֆիզիկական անձանց մասնագիտական հավաստագրումը ունի որոշակի արժեք, և սա կարող է օգտագործվել որպես կոնկրետ նախագծերի մասնագիտական իրականացման և/կամ վերահսկողության պահանջ: Իհարկե, այս փոքր հոդվածով և միայն ԱՄՆ-ի օրինակի վրա, անհնար է մի ամբողջական և վերջնական եզրակացության գալ թե ի՞նչպես առաջ գնալ և ո՞ր տարբերակն է ճիշտ օգտագործել մեզ մոտ ստեղծված այս փակուղային իրավիճակից դուրս գալու համար: Ուստի, ավելի վերջնական պատկերացում կազմելու և միգուցե որոշում ընդունելու համար, մի փոքր ուսումնասիրենք նաև այլ առաջատար երկրների փորձը և պահանջները: Գերմանիա Գերմանիային կարելի է համարել վարպետների մասնագիտական լիցենզավորման դպրոցի հիմնադիրներից: Այստեղ լայն ցանկ է գործում լիցենզավորում պահանջվող վարպետական մասնագիտությունների: Քննությունը և փորձը նրանց համար պարտադիր պահանջ է (ինչպես և ԱՄՆ-ում): Նրանք քննությունից հետո ստանում են «master crafts certificate» և նոր կարող են զբաղվել այս կամ այն գործունեությամբ: Քանի որ Գերմանիան պատկանում է ՓՄԶ-ներին ամենաերաշխավորող պետությունների շարքին, ամենի հիմքը անհատ-մասնագետ վարպետներն են, ովքեր կարող եք գրանցել իրենց բիզնեսը և առանձին կարգավիճակով աշխատել, կամ ցանկության դեպքում այլ կազմակերպություններում աշխատել որպես վարձու աշխատող: Գլխավոր կապալառուների նկատմամբ որևէ մասնագիտական լիցենզավորման պահանջ չի դրվում, բացի կազմակերպությունը օրենքով գրանցելու՝ մոտավոր ԱՄՆ-ի նման պահանջից: Միացյալ Թագավորություն Ձարմանալի է, բայց մինչ այժմ Միացյալ Թագավորությունում ամեն ոք կարող է զբաղվել շինարարությամբ, առանց որևէ լիցենզիայի կամ հավաստագրի: Նրանք մատնացույց են անում Գերմանիային, Ավստրիայի մի տարածքային մասին (փաստորեն ոչ ամբողջ Ավստրիայում նման պահանջ կա) և Միացյալ Նահանգներին, որտեղ կա այսպես կոչված մասնագիտական (վարպետների) լիցենզավորման պահանջ: Բայց ճարտարապետի կամ ճարտարագետի հսկողությունը պարտադիր է շինարարական նախագծերի համար: Բելգիա Որոշ ադմինիստրատիվ տարածքներում, օրինակ Ֆլանդրիայում, Բրյուսելում և Վալոնիայում գործում է վարպետների մասնագիտական լիցենզավորման պահանջ: Գլխավոր կապալառուների համար մասնագիտական լիցենզավորում չի կիրառվում: Բայց կա շատ հետաքրքիր և ժամանակակից պահանջ. ամեն նախագծի իրականացման համար առցանց գրանցել այն հավաստագրված/լիցենզավորված մասնագետներին՝ վարպետներին, «վարպետներով» կազմակերպություններին, ճարտարագետներին և ճարտարապետներին, որոնք պահանջվում են կոնկրետ այդ նախագծի համար: Կանադա Շատ նման է ԱՄն-ին, բայց ավելի ազատականացված: Շատ նահանգներ ոչինչ չեն պահանջում, որոշները մասնակի: Կարելի է անվեջ շարունակել, բայց մի բան պարզ է դառնում այս փոքրիկ և միգուցե որոշակիորեն սիրողական ուսումնասիրության արդյունքում. ավտորիտար և փակ երկներում ավելի խիստ պահանջներ են գործում, որոնք ստեղծում են ստվերի, կոռուպցիայի և հովանավորչության համար լավ հիմքեր, իսկ զարգացած և ժողովրդավար երկրներում ոլորտի զարգացումը երկար ճանապարհ է անցել, ազատականացված է, բայց շինարարության իրականացման շղթայի լրիվ կարգավորմամբ կատարող վարպետների մակարդակից սկսած: Խորհրդային Միություն Այստեղ ինչպե՞ս չհիշել Սովետական Միությունում շինարարության իրականացման փորձը: Որոշները կհիշեն այդ ժամանակվա լայնամաշտաբ ծավալված «Պրոֆտեխուսումնարանները», որտեղ նախապատրաստում էին վարպետների: Դա, հնարավոր է Գերմանիայի, կամ ԱՄՆ-ի փորձն էր ներմուծված, իր խորհրդային նրբերանգներով և որակով: Վարպետների աշխատանքային փորձը և հետագա որակավորման բարձրացումը (1-6 կարգի որակավորմամբ) կարևոր հանգամանք էր աշխատանքի վարձատրության և իրականացման համար: Իսկ ինժեներ-շինարարի բարձրագույն դիպլոմի առկայությունը լրիվ բավարար էր բուն աշխատանքերի իրականացման և ղեկավարման նախնական աստիճանի համար: Եզրակացություն Շինարարական կազմակերպությունների լիցենզավորումը գտնվում է քաղաքաշինական նորմերի, ոլորտի օենսդրական կարգավորումների իմացության, ապահովագրությունների, հարկային պարտավորությունների, անվտանգ աշխատանքերի իրականացման՝ այսինքն ոլորտի ադմինիստատիվ կարգավորումների տիրույթում, իսկ արդեն մասնագիտականը՝ բուն շինարարության իրականացումը, գտնվում է փորձառու ճարտարապետների և ճարտարագետների վերահսկողության և լիցենզավորված վարպետների տիրույթում: Ամեն ինչ պարզ է և տրամաբանական: Եվ ինչպե՞ս դուրս գալ այս ստեղծված իրավիճակից Հայստանում: Միգուցե հնարավոր տարբերակներից կարող է լինել նման մոտեցումը՝ 1. Անհապաղ կանգնեցնել շինարարական ոլորտի կազմակերպությունների լիցենզավորման նոր գործընթացը: Շուկան կոլապսի չտանելու համար ուժի մեջ թողնել նախկին լիցենզիաների գործունեության ժամկետները: 2. Կարելի է շարունակել ֆիզիկական անցանց մասնագիտական հավաստագրման գործընթացը որպես կոնկրետ շինարարական աշխատանքների իրականացման համար պահանջ և հիմք, մինչ այս ամենի ճիշտ կարգավորումը: Բայց ճարտարագետների մասնագիրական հավաստագրման կարգերի տրամադրման տրամաբանությունը և այլ մոտեցումները պետք կլինի վերանայել հետագա որոշումներում: 3. Հետզետե զարգացնել վարպետների մասնագիտական կայացման, հավաստագրման/լիցենզավորման իրականացման ծրագրեր, ներառյալ ուսումնական կենտրոնների ստեղծումը, կամ համալրումը, ելնելով արդի վարպետական մասնագիտությունների կարիքներից: 4. Գալ վերջնական հավաստագրման/լիցենզավորման տարբերակի ընդունման, հիմնվելով միայն զարգացած և ժողովրդավար պետությունների փորձի վրա: Այստեղ նոր հեծանիվ հորինելու կարիք բոլորովին չկա:

Խառնաշփոթ Շինարարական Ոլորտում Ի՞նչն է այսօր շինարարական ոլորտում հավաստագրման և լիցենզավորման գործընթացն ալեկոծում, ինչու՞ և ինչի՞ դեմ են, հատկապես ՓՄՁ-ները, բողոքում և ընբոստանում: Հայաստանում շինարարական ոլորտի կազմակերպությունների լիցենզավորումն արդեն երկու տասնամյակից ավել պատմութուն ունի, իսկ մասնագիտական հավաստագրումը՝ լիցենզիայի ներդիրի տեսքով՝ մեկ տասնամյակից ավել, ու այս ժամանակահատվածում ոչ մի նման իրավիճակ չէր ստեղծվել: Խնդիրն առաջացրել է կառավարության կողմից ընդունված 2023 թվ. նոյեմբերի 30-ի N 2106-Ն «Քաղաքաշինության բնագավառում լիցենզավորման ու որակավորման կարգը հաստատելու մասին» որոշումը, իսկ ՓՄՁ-ների պարագայում՝ այդ որոշման չարաբաստիկ 13-րդ կետը: Մինչ առաջ անցնելը քիչ տեղյակներին ծանոթացնենք նախկին և այսօրվա լիցենզավորման պահանջներին և տերմիններին: Կան մասնագիտական հավաստագրեր որոնք հավաստում են ֆիզիկական անձի մասնագիտական որակավորումը և կան լիցենզիաներ որոնք հավաստում են արդեն կազմակերպությունների մասնագիտական որակավորումը: