Եթե ԿԳՄՍՆ-ն ֆինանսներ հատկացնի, ապա Երերույքի տաճարը կամրակայվի՝ պատմամշակութային արժեքը կպահպանվի։ Հնագույն Անի մայրաքաղաքից 5 կմ հեռու Ախուրյանի կիրճի ձախ ափին, Շիրակի մարզի Անիպեմզայի համայնքում գտնվող 4-6-րդ դդ կառուցված Երերույքի կիսավեր տաճարը կարող է ամրակայվել և պահպանել իր այսօրվա տեսքը, եթե իհարկե դրա համար միջոցներ հատկացվեն: Այն հսկա բազիլիկ է՝ կառուցված աստիճանաձև հիմքի վրա: 2016թ-ի մարտի 16-ին Երերույք հնագիտական հուշարձանը և Անիպեմզա գյուղն ընդգրկվել են 2015թ-ի Եվրոպայի «7 առավել վտանգված հուշարձանների» ցանկում: Մոտ մեկ ամիս առաջ ԿԳՄՍՆ-ի և Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի միջև կնքված պայմանագրի շրջանակներում մշակվել է Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման, Անիպեմզայի մշակույթի տան վերականգնման և փոքրիկ թանգարանի ստեղծման նախագծային աշխատանքների փաթեթը։ Ի՞նչ է նախատեսվում նախագծով և պեղումների ընթաքում ի՞նչ է հայտնաբերվել, այս մասին զրուցեցինք ՃՇՀԱՀ-ի ամբիոնի վարիչ, ճարտարապետության թեկնածու, դոցենտ, Հայաստանի ինժեներական ակադեմիայի ակադեմիական խորհրդական, պրոֆեսոր Էմմա Հարությունյանի հետ։ - Երերույքի տաճարի տարածքում կատարված բազմաթիվ պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են վաղ քրիստոնեական դամբարաններ ու քարանձավներ: Պեղումների ժամանակ տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նորածինների գերեզմաններ: Հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը 2011թ-ի պեղումներից հետո կարծիք է հայտնել, որ դա կապ ունի տաճարի բնույթի հետ: Քանի որ այն նվիրված է եղել սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որ Հիսուսի մկրտիչն է եղել, ապա մարդկանց պատկերացումներում նա թույլատրել է թաղել այստեղ դեռևս չմկրտված մանուկներին: Ինչ վերաբերվում է նախագծային աշխատանքներին, ապա այն իրականացրել ենք մեր մշտական գործընկերներ Միլանի Պոլիտեխնիկի, «Հայ մշակույթի ուսումնասիրման ու վավերագրման կենտրոնի» (Իտալիա) և «ՌՈՔԵՄՓ» մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային կենտրոնի (Իտալիա/Հայաստան) համապատասխան մասնագետների հետ: - Ի՞նչ մեթոդաբանությամբ է վերականգնման նախագիծն իրականացվել։ - Նախագծով փորձել ենք մեկտեղել հուշարձանների վերակագնման խորհրդային դպրոցից ժառանգած գիտելիքները և միջազգային լավագույն փորձը: Կարելի է ասել, որ մեզանում համատեղ աշխատանքի այս մեթոդաբանությամբ դեռ աշխատանք չկար արված: Ի դեպ ընդգծեմ, որ նախագծի վրա աշխատել են վաստակաշատ հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը, ով Երերույքում երկարամյա պեղումներ է իրակացրել ինչպես նաև ճարտարապետներ Գայանե Կազնատին, Նանար Քալանթարյանը, ճարտարագետ Լորենցա Պետրինին, ես՝ որպես ծրագրի համակարգող և այլոք: Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման նախագծի մշակման ընթացքում առաջնորդվել ենք Երերույքի տաճարի տարածքում նախկինում իրականացված գիտական և գործնական փորձից, մասնավորապես՝ Ալեքսանդր Սահինյանի, Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի, Հովհաննես Սանամյանի, Վահագն Գրիգորյանի, Ալպագո Նովելլոյի, Մարկո Լոկատելիի և այլ երախտավորների կողմից կատարած հետազոտություններով և չափագրություններով: Նախագիծն իրականցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի սահմանված միջազգային ստանդարտներին համապատասխան: - Տիկին Հարությունյան ինչո՞վ է առանձնահատուկ այս կառույցը ճարտարապետաշինարարական տեսանկյունից։ - Նախկինում կատարված պեղումների արդյունքներն ուսումնասիրելիս ինձ ոչ միայն զարմացրեց, այլև հիացրեց այն փաստը, որ հսկա տաճարը գրեթե հիմք չունի, կառուցված է իրար վրա դարսված երկու շարք փոքրաչափ քարերի վրա։ Սա վերլուծության համար լավ նյութ է: Բացի դրանից, այստեղ խաբուսիկ ևս մի բան կա. տաճարի գետնախարիսխի աստիճանները, որոնք առավելապես հեթանոսական տաճարներին են բնորոշ, ինչպիսին, օրինակ, Գառնու տաճարն է, այստեղ պատվանդան չեն հանդիսանում, այլ կառուցվել են թերևս տաճարին ավելի հանդիսավորություն և վեհություն հաղորդելու համար։ Նմանատիպ գետնախարիսխ ունեցել է նաև Երերույքի հետ ժամանակագրորեն ավելի հարազատ Տեկորի տաճարը։ Երերույքի համակառույցը դեռևս մնում է եզակի և առեղծվածային, ոչ միայն տաճարի հսկա մասշտաբայնությամբ և ծավալատարածական լուծումներով, այլև շրջակայքում բացահայտված կառուցվածքների իրական բովանդակությամբ և նշանակությամբ։ - Ուսումնասիրությունների արդյունքում ի՞նչ պարզվեց՝ տաճարը հեթանոսակա՞ն թե՞ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի շինություն է։ - Մենք 4-րդ դարից սկսած ունենք քրիստոնեական եկեղեցիներ, բայց Երերույքի բազիլիկը ներկայացնող այս ճարտարապետությունը մեզ մոտ այդքան տարածված չի եղել: Մեկ այլ կարծիք է եղել, որ այն նախկինում հեթանոսական տաճար է եղել: Պատրիկ Տոնապետյանը պատմում է, որ հատկապես տեղացիները շատ ցանկանում էին, որ հեթանոսական հետքեր գտնվեն տարածքից, նույնիսկ՝ պեղումների ժամանակ հետաքրքրությամբ նայել են՝ ինչ կգտնեն, սակայն հեթանոսական տաճարին բնորոշ բացարձակապես ոչ մի բան չի գտնվել: Տաճարի շուրջ գտնված պատվանդանների վրա անգամ խաչքարեր են եղել, որոնք քրիստոնության հետքեր են: Սակայն պետք է նշեմ, որ Երերույքի առեղծվածը մինչև վերջ դեռևս բացահայտված չէ։ - Նախագծով ի՞նչ է նախատեսվում անել, և արդյո՞ք վերականգնվելու է տաճարի ամբողջական տեսքը։ - Երերույքի տաճարը հիմա շատ վտանգավոր վիճակում է, կարելի է ասել՝ փլուզման եզրին է, որովհետև տարիներին զուգահեռ տաճարը որոշակի փոփոխությունների է ենթարկվել, ընկել են պատերի վերին հատվածի քարերը: Ըստ նախագծի իրականացվելու է տաճարի ամրակայման, դամբարանի թաղերի ամրակայման և մասնակի վերականգնման, Անիպեմզա գյուղում գտնվող մշակույթի տան նորոգման և թանգարանի ստեղծման նախագծերը: Մենք չունենք հստակ տեղեկություն և փաստեր, թե ի սկզբանե ինչպիսին է եղել Երերույքի տաճարը, այդ պատճառով առաջարկվել է միայն ամրակայման աշխատանքներ կատարել, ոչ մի գեղարվեստական փոփոխություններ չենք նախատեսել տաճարի հետ: Բացի դրանից, այն մեզ համար կարծես հենց այդ տեսքով ինչ-որ առեղծվածային ու խորհրդանշական ուրվագիծ ունի։ Սեյսմիկ հաշվարկը ցույց է տվել, որ ամենավտանգավոր հատվածը, որը հիմա էլ փլուզման եզրին է, տաճարի հարավարևմտյան հատվածներն են: Քարերի կարանների մեջ հատուկ շաղախով սրսկումներ կարվեն, որ քարերը լավ ամրանան, նաև շատ փոքր չափով պետք է նոր քարերով լրացում լինի, որպեսզի ամրություն հաղորդվի տաճարի այդ հատվածին, բազալտե ամրաններով պատերը ձգելու հատուկ միջոցառումներ պետք է արվեն: Երերույքում երկհարկանի ավանդատներ ունենք. երկրորդ հարկի ծածկը հիմնականում բաց է, նույնիսկ առաջին հարկի թաղերը բացվածքներ ունեն: Այստեղից ջուրը թափանցում է ներս և գնում, լցվում է ավանդատների հիմքերի տակ: Նախագծով նախատեսվում է փոքրիկ ջրահեռացման համակարգ տեղադրել: - Դամբարանում ին՞չ աշխատանքներ են նախատեսվում իրականացնել։ - Նախ պետք է ասեմ, որ դամբարանի շուրջ տարբեր վարկածներ կային, քանի որ այն մասամբ թաղված է ձորակի մեջ և համարյա զուրկ է բացվածքներից՝ ենթադրություններ կային, որ դա եղել է ջրամբար: Հավանաբար, այն իրոք ունեցել է այդ գործառույթը, ըստ երևույթին՝ ուշ շրջանում, քանի որ արևմտյան և արևելյան պատերի մեջ բացված փոքր լուսամուտների ստորին եզրը ցույց է տալիս պարանի հարումից առաջացած մաշվածության նշաններ: Սակայն շինության ներքին երեսապատման վրա ջրակայուն ծեփի որևէ հետքի բացակայությունը կարծես բացառում է ջրամբարի հիմնական ու տևական գործառույթը: Փոխարենը ճշմարտանման է թվում դամբարանի գործառույթի վարկածը։ Նախագծով նախատեսում ենք դամբարանում ամրակայել թաղերը, ավելացնել ծածկասալեր, որպեսզի պեղումներից, արտաքին ազդեցություններից զերծ մնա: Ներսում փայտե աստիճաններ կդրվեն, որպեսզի այցելուներն այդ փոքրիկ տարածքը հեշտությամբ կարողանան մտնել և տեսնել։ - Անիպեմզայում՝ նախագծով մշակույթի տունը նո՞ր է կառուցվելու թե՞ դա ևս պատմամշակույթային կառույց է, որը պետք է վերականգնվի։ - Երերույքին մոտ գտնվող բնակավայրում՝ Անիպեմզայում, չգործող փոքրիկ մշակույթի տուն կա, նախագծել ենք այդ շենքի վերանորոգումը, որպեսզի ստեղծվի մի թանգարան, որտեղ Երերույքի ամենազարդաքանդակված և արժեքավոր բեկորները կցուցադրվեն: Այդպիսով՝ նաև ներկայում տաճարի շուրջը սփռված բեկորները կպաշտպանենք հողմահարումից և հետագա քայքայումներից։ Ցավոք, Երերույք շատ քիչ են այցելում։ Եթե նախագիծը իրականացվի, ապա այն կնպաստի զբոսաշրջության զարգացմանը։ Երերույք այցելողները կայցելեն նաև Անիպեմզա, կտեսնեն աշխարհից մոռացված այդ չքնաղ գյուղաքաղաքը, ավելի լավ կծանոթան Երերույքի պատմությանն ու մեր մշակույթին: Անիպեմզան շատ գեղեցիկ, լավ պահպանված, 1926թ․ հիմնադրված բանավան է, որից կարելի է լիարժեք պատկերացում կազմել 1920-30-ականների կոմպլեքսային կառուցապատման մասին: Երևի բացառիկ դեպք է, որ ամբողջ փողոցները բազալտե սալարկում ունեն, և այդպես էլ մնացել են: Այն կառուցվել է քարհանքի բանվորների համար և խորհրդային տարիներին փակ տարածք է համարվել, որովհետև սահմանամերձ է եղել: Մարդիկ եկել են, կանգնել այդտեղ ու գոնե Ախուրյանի այս ափից նայել Անիին:

Վերջերս մեծ թափ են հավաքում ներդրումային ծրագրերը Երևանի քույր քաղաք` մեր հանրապետության մշակութային օջախ Գյումրիում։ Ըստ Գյումրու քաղաքապետարանի ֆեյսբուքյան էջի՝ Գյումրիում կկառուցվի «Դիստրիկտ» էկո թաղամաս: Ներդրողը Թոդդ Ֆաբաքերն է Նյու Յորքից, որը ներկայացնում է «Դիջիթըլ Փոմըգրանեթ» ընկերությունը։ Գյումրու ավագանու նիստում մայիսի 14-ին հաստատված պայմանագրով ծրագրի իրականացման համար ընկերությանը տրամադրվելու է 21 հա տարածք՝ «Ուռի Գունդ» նախքին զորամասը։ Տարածքը գտնվում է քաղաքի ծայրամասային թաղամասերից մեկում։ «Ընկերությունը դիմել էր մեզ տարածքի տրամադրման առաջարկով։ Ծրագիրը ներկայացվեց ավագանուն, որի որոշմամբ այդ հողատարածքը հատկացվեց ընկերությանը կանաչ քաղաք կառուցելու համար։ Կնքվեց համաձայնագիր, որը դարձավ ծրագրի մեկնարկի առաջին քայլերը։»,- մեզ հետ հեռախոսազրույցում նշեց Գյումրու քաղաքապետի մամուլի խոսնակ Սոնա Առաքելյանը։ Ըստ նախագծի նախատեսվում է կառուցել էկո տեխնո թաղամաս` քաղաքին կից։ Նշենք, որ տարածքում առկա է ստորգետնյա ջրերից առաջացած լիճ, որը ընդգրկվելու է նախագծի մեջ, բացի այդ նախատեսվում է համալրել տարածքը մի շարք այգիներով և լճերով։ Թաղամասում նախատեսում են ստեղծել նաև տարածքներ ՏՏ ոլորտի սթարթափ ընկերությունների համար։ Գործող առաջին սթարթափներն են՝ «Թվային մետաքսի ճանապարհ» (Digital Silk Road) հայ-չինական կենտրոնը, ՏրիվիաՄատիկ (TriviaMatic) մոբայլ և վեբ հավելվածները, «Ինգլիշ Բենտո» (English Bento) ուսուցման կառավարման համակարգը, Կոմմպրո Փիար Փլեններ (Commpro PR Planner) հարթակը, «ՍիքՅունիք» (SeekUnique) վեբկայքի ձևանմուշները առցանց առևտրի համար և «Ֆարմֆրեշ» (FarmFresh) խելացի գյուղատնտեսության տեխնոլոգիան: «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնադրամի տնօրեն Գայանե Ղանդիլյանի հետ հեռախոսազրույցից տեղեկացանք, որ ավագանուն ներկայացված էսքիզում նախագծային աշխատանքների մեկնարկից հետո կարող են փոփոխություններ մտցվել և լրամշակվել, քանի որ առաջիկայում այդ հատվածում իրականացվելու են հետազոտական աշխատանքներ․ «Նախագծային աշխատանքների մեկնարկը դեռ տրված չի։ Ավագանուն մենք ներկայացրեցինք նախատեսվող թաղամասի կոնցեպտը, այսինքն այն, թե ինչ ենք նախատեսում իրականցնել։ Պարզ է, որ հետազոտական աշխատանքներից հետո այդ էսքիզից շեղումներ կլինեն։ Այս պահին տարածքում ընթանում են գեոդեզիական, ջրերի հետազոտության աշխատանքները։ Բացի այդ, փաստաթղթային հարցեր ունենք՝ պետք է պայմանագիր կնքել, տարածքի կարգավիճակը փոխել, որից հետո գեոլոգիան կիրականացվի, ինչպես նաև պետք է որոշվի գոյություն ունեցող շենքերի վթարայնության աստիճանը և այլն»։ Նշենք, որ ծրագիրը նախատեսված է կյանքի կոչել փուլային եղանակով՝ առաջին երեք տարիների ընթացքում վերակառուցվելու են տարածքում գոյություն ունեցող շինությունները: «Դիստրիկտ» թաղամասն ըստ ամենայնի լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուր կդառնա Գյումրու բյուջեի համար, քանի որ վերը նշված տարածքը ընկերությանը տրամադրվել է վարձակալությամբ։ Ինչ խոսք՝ վարձակալությունը նման ծրագրերի դեպքում ընդունված մոտեցում է, սակայն մեզ հետաքրքեց, թե Գյումրու «Ուռի գունդ» տարածքը քանի տարով է վարձակալությամբ հանձնվում ընկերությանը։ «Դա դեռ հայտնի չէ։ Մենք այժմ հուշագրի հիման վրա պիտի կնքենք պայմանագիր, որի մեջ ավելի մանրամասն կետերով նշված կլինի թե քանի տարով ենք վարձակալում և երբ ենք դիմելու գնման համար։ Սակայն մեր գեր նպատակն է այդ տարածքը ձեռք բերել առաջնային գնորդի իրավունքով, այսինքն՝ գնենք այն։ Բայց առաջիկա 3 տարում մենք կաշխատենք վարձակալության հիմունքներով։ Միևնույն ժամանակ շինարարական աշխատանքները պատրաստվում ենք հնարավորինս շուտ սկսել և ավարտին հասցնենք առաջին փուլը, որպեսզի քաղաքապետարանը վստահ լինի որ մեր կողմից գործնական աշխատանք է արվում»։ Ինչ խոսք՝ ներդրումային ծրագրերը քաղաքաշինության զարգացման կարևոր գործոններից են, որոնք ներկայացնում են քաղաքի կյանքի յուրովի էտապները։ Սակայն այդ ամենը պետք է արվի գոյություն ունեցող քաղաքիշինական պատկերի համատեքստում։ Ամեն բնակավայր ունի իր դարերի ընթացքում կազմավորված հիմքերը: Ինչպես և շենքը, այդպես էլ բնակավայրը սերտ կապված է այդ հիմքերի հետ։ Հիմքերի թուլացումը բերում է քաղաքի ավիրմանը և ինքնության կորստին։ Ամեն մի քաղաքի, բնակավայրի հիմքում ընկած են լուրջ քաղաքաշինական աշխատանքներ և օրենքներ։ Այդ օրենքներն են, որ ստեղծում են մարդկանց բնակվելու համար հարմարավետ արհեստական միջավայր, որտեղ հաշվի է առնվում տեղանքը իր աշխարհագրական դիրքով, ռելևֆով, էսթետիկ ներուժով, բնական պայմաններով, բնակչության և ազգի մենտալիտետով։ Ցավոք, Հայաստանում քաղաքաշինության այս հիմքերը մոռացված են, այն փոխարինվում է կետային շինարարությամբ, ինչը ոչ միայն քանդում է քաղաքների ամբողջական պատկերը՝ անսամբլը, այլև լուրջ անհարմարություններ է ստեղծում և բացասական ազդեցություն է թողնում մարդկանց կենցաղի, մտածողության և հոգեբանության վրա։ Վերլուծելով վերը նշվածը՝ հասկանալի է դառնում, որ հատկապես պատմական քաղաքներում որևէ նախագիծ իրականացնելը պահանջում է մշակութային, պատմական, քաղաքաշինական, հնագիտական, լուրջ, պրոֆեսիոնալ, խորը ուսումնասիորւթյուններ, որոնց հիման վրա արդեն իսկ կկազմվի էսքիզային նախագիծը և կտրամադրվի ճարտարապետանախագծային առաջադրանքը։ Արդյո՞ք արվել են նման հետազոտություններ, թե ոչ՝ հատկապես հնագիտական բնագավառում․ «Նման ուսումնասիրություներ դեռև չեն իրականացվում։ Տարածքի վարձակալությունից հետո, երբ որ գեոլոգիական աշխատանքներ կիրականացվեն, արդեն պեղումները ևս կնախատեսվեն։ Իրականում մենք աշխատելու ենք Գյումրիի քաղաքապետարանի գլխավոր ճարտարապետ Հենրիկ Գասպարյանի, ինչպես նաև ճարտարապետ-դիզայներ Անի Ենոքյանի հետ, ովքեր ուսումնասիրություններ են իրականացնելու, որպեսզի պարզ լինի, թե Գյումրիին բնորոշ ի՞նչ դետալներ, ատրիբուտներ կունենանք Դիստրիկտում։ Սակայն մեծ հաշվով մենք չենք կրկնելու պատմական քաղաքի ոճը, այսինք այն տարբերվելու է նրանից, ինչ զբոսաշրջիկը տեսնելու է քաղաքի կենտրոնում։ Նոր թաղամասը ավելի ժամանակակից, մոդեռն տեսք է ունենալու, բայց պարտադիր Գյումրուն բնորոշ դետալների արտացոլանք լինելու են մեր բրեդինգի մեջ։ Յուրաքանչյուր կաֆե, ռեստորան կամ որևէ բիզնես, որը ծավալվելու է այդ տարածքում, պետք է համապատասխանի Դիստրիկտի բրենդինգին,- նշեց «Դիստրիկտ» կայուն զարգացման և էկո ձեռնարկությունների հիմնդրամի տնօրենը։ Հիշեցնենք, որ Գայանե Ղանդիլյանը իր հարցազրույցներից մեկում նշել էր, որ նախագծային աշխատանքների մեկնարկը նախատեսվում է հունիս-հուլիս ամիսներին։ Մեզ հետ զրույցում նա հստակեցրեց, որ դա վերաբերվում է հետազոտական աշխատանքներին, իսկ բուն աշխատանքային գծագրի կազման ժամանակահատվածը դեռևս հստակեցված չէ։ Սակայն այս պահին հստակ է, որ թաղամասում կառուցվող շինությունների հարկայնությունը լինելու է մաքսիմում երկու հարկ։ Ամբողջ 21հա տարածքի կառուցապատումը կտևի մոտ 10 տարի։ «Ինչպես նշեցի՝ այժմ փաստաթղթային հարցեր կան։ Մինչև շին թույլտվություն ստանանք, կարծում եմ մոտ 3 ամիս կտևի, դրանից հետո 3 տարվա մեջ առաջին փուլը կավարտենք։ Աշխատանքները սկսելու ենք կենտրոնական հատվածից, որտեղ հիմնականում գոյություն ունեցող շենքերն են։ Նախատեսվոմ է դրանք վերակառուցել և ընդլայնել»,- ճշտեցինք Գայանե Ղանդիլյանից։ Հիշեցնենք, որ այսօրվա Գյումրի քաղաքի կենտրոնը հիմնականում կառուցվել է 19-դ դարի երկրորդ կեսին, իսկ հետագայում կառուցված շինությունները ներդաշնակ են պատմական կառուցապատմանը։ Նման պատկեր հնարավոր է եղել ստանալ, քանի որ հեղինակները քաղաքի կենտրոնը և հարակից տարածքները դիտարկել են որպես քաղաքաշինական համալիր հուշարձան, ինչը ավարտուն և հարուստ տեսք է պարգևել քաղաքին։ Նշենք որ «Կումայրի» պետական պատմաճարտարապետական արգելոց թանգարանը պատմական քաղաքների վերակառուցման համալիր մոտեցմամբ է մշակվել։ Նախագծի հեղինակներն են եղել ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշյանը, Ավետիկ Միրիջանյանը և Սասուն Գրիգորյանը։ Ցավոք նման ուսումնասիրություներ ոչ միայն մեր օրերում չեն արվում, այլև հաշվի չեն առնվում կառուցվող և արդեն իսկ կանգուն շինությունների փոխկապակցությունը։ Թե որքանով նշված ծրագրի շրջանակներում հնարավոր կլինի ստանալ ժամանակակից, բայց ներդաշնակ միջավայր, կխոսենք, երբ նախագիծը պատրաստ կլինի։ Այս պահին ուրախացնողն այն է, որ Դիստրիկտ թաղամասում նախատեսվող շինությունների հարկայնության սահմանափակման ճիշտ ընտրություն է արված։

Հայաստանի «մարզաքաղաք» Գյումրիում, որտեղ սպորտը կենսակերպ է, իսկ չեմպիոն դառնալը «գրիպի վարակի նման մի բան» (ինչպես սիրում են կատակել գյումրեցիք), կկառուցվի մեծ սպորտային համալիր, որի նմանը չկա տարածաշրջանում: Նոր մարզահամալիրը կրելու է աշխարհի եռակի, Եվրոպայի հնգակի չեմպիոն, եվրոպական խաղերի և Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր Արթուր Ալեքսանյանի անունը: Մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, մարզադաշտ, մարզահրապարակներ և վազքուղիներ. բոլորը մեկ մարզահամալիրում Գյումրիում գտնվող հունահռոմեական ըմբշամարտի մարզադպրոցը, որը կրում է Արթուր Ալեքսանյանի անունը, գտնվում է անմխիթար վիճակում: Կառավարության որոշմամբ այն ոչ թե կվերանորոգվի, այլ կտեղափոխվի նոր մարզահամալիր, որը կրկին կրելու է Հայաստանի պատիվը առաջնակարգ մրցաշարերում միշտ բարձր պահած մարզիկի անունը: Գյումրու քաղաքապետարանը մարզահամալիրի կառուցման համար հատկացրել է Անի թաղամասին հարակից մոտ 10 հեկտար հողատարածք, որը համապատասխանում է տիպային մարզաբազա կառուցելու պահանջներին. մարզաբազա, որտեղ մարզահավաքներ կարող են անցկացվել գրեթե բոլոր ամառային մարզաձևերից: Մարզահամալիրը կունենա մարզադպրոց, մրցումային դահլիճ, լողավազան, հյուրանոց, բացօթյա մարզահրապարակներ, մարզադաշտ ու վազքուղիներ: Գևորգ Ալեքսանյանը՝ «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» տնօրենը, չեմպիոնի հայրը և մարզիչը, անձամբ մասնակցել է ճարտարապետական նախագծման աշխատանքներին, տարբեր առաջարկներ ներկայացրել շենքերի դիրքերի, մարզասրահների և հանդերձարանների ներքին մուտքերի հարմարավետ կազմակերպման մասին: Վաստակավոր մարզչի խոսքով նման մասշտաբի մարզական կառույց, որն ունենա միջազգային ժամանակակից չափանիշներին համապատասխան մարզադաշտ ու մրցումային դահլիճ, Հայաստանում չկա, ու այս մարզահամալիրը նշանակալի դեր է ունենալու ոչ միայն Գյումրու, այլ ամբողջ Հայաստանի մարզական կյանքում. այստեղ հնարավոր է լինելու կազմակերպել առաջնակարգ ու լայնամասշտաբ, անգամ միջազգային կարգի մրցաշարեր: Մարզադաշտն իրենից ներկայացնում է 105x68 մ գծանշման չափսերով ֆուտբոլի դաշտ, պարփակված 9 գծից բաղկացած օվալաձև ռետինե հատակով վազքուղով։ Մարզադաշտը լինելու է բնական խոտածածկով, դրենաժային հատուկ համակարգով: Մարզադաշտում կարող է տեղավորվել 1100 հանդիսական: Հանդիսականների տրիբունաների մի թևը կլինի ծածկի տակ: Կիսանկուղային հարկում նախատեսված են հանդերձարաններ, նախավարժանքի սենյակներ, լոգարաններ և ադմինիստրացիայի համար նախատեսված սենյակներ: Մարզադպրոցի շենքն ունենալու է ըմբշամարտի դահլիճ՝ 1220 մ² 30 մ թռիչքով 6 գորգ տեղավորելու հնարավորությամբ, և ծանրամարտի սրահ՝ բաղկացած 8 ծանրամարտի հարթակներից: Դահլիճն ու սրահը կունենան իրենց առանձին պահեստային հատվածներով և կանանց ու տղամարդկանց առանձնացված հանդերձարաններն ու ցնցուղարանները՝ 2-ական հանդերձարան: Մարզադպրոցի շենքում գործելու է մարմնամարզության սրահ, մերսման զոնա՝ բաղկացած մերսման սենյակից, շոգեբաղնիքից և հանդերձարաններից: Վարչական մասը կլինի երկրորդ հարկում: Մարզահամալիրի տարածքում կկառուցվեն նաև ֆուտբոլի, բասկետբոլի, վոլեյբոլի խաղահրապարակներ, մեծ թենիսի կորտեր և մարզասարքերով համալրված բաց մարզահրապարակ: Մարզահամալիրն ունենալու է նաև 25 մետրանոց լողավազան, որտեղ հնարավոր կլինի լողի պարապմունքներ անցկացնել: Հայաստանը կունենա մրցադահլիճ, որտեղ հնարավոր կլինի անցկացնել անգամ աշխարհի առաջնություններ Արթուր Ալեքսանյանի անվան մարզահամալիրի գլխավոր այցեքարտը, սակայն, լինելու է մրցումային դահլիճը, որը իր չափսերով, հարմարություններով, հագեցվածությամբ ու միջազգային բարձրակարգ չափանիշների համապատասխանությամբ լինելու է տարածաշրջանում միակը: Այն ունենալու է երկու կողմից տրիբունաներ՝ 1044 նստատեղով: 37 մետր թռիչքներով մետաղական կրող կոնստրուկցիաներով (ֆերմաներով) կառուցված դահլիճը աննախադեպ է լինելու իր ընդարձակությամբ ու լայնամասշտաբ մրցաշարեր կազմակերպելու համար ընձեռած հնարավորություններով: Այստեղ հնարավոր կլինի անցկացնել ծանրամարտի, բռնցքամարտի, ըմբշամարտի 4 ձևերի, խաղային մարզաձևերի՝ բասկետբոլի, վոլեյբոլի, մինի ֆուտբոլի բարձրակարգ մրցույթներ: Մրցութային դահլիճի շենքը և մարզադպրոցը կապված կլինեն միջանցքով: Մրցումային դահլիճն ունենալու է առանձին մուտք, նախասրահ ու սրճարան: Գևորգ Ալեքսանյանը եղել է առաջին մակարդակի մրցաշարեր ընդունած բազմաթիվ մրցումային դահլիճներում ու մարզաբազաներում, իր տեսածը, փորձն ու դիտարկումները փորձել է ներդնել նոր մարզահամալիրում, ու մասնավորապես մրցադահլիճում, որ այն լինի առավելագույնս հարմարավետ, հագեցած ու հզոր. «Մեր մրցութային դահլիճում հնարավոր կլինի անցկացնել ինչպես Եվրոպայի, այնպես էլ աշխարհի առաջնության մրցաշարեր: Եվրոպայի որոշ առաջնությունների ժամանակ մենք գոտեմարտել ենք անգամ սրանից փոքր դահլիճներում»: Մեծ թվով մարզիկներ հյուրընկալելու համար մարզահամալիրում կկառուցվի նաև հյուրանոց: Այն լինելու է V-աձև չորսհարկանի կառույց և ունենալու է 109 համար. յուրաքանչյուր հարկում 35-ական համար, չորրորդ հարկում չորս լյուքս համար: Հյուրանոցը կունենա հանգստի գոտի՝ բաղկացած տարբեր ֆունկցիոնալության սենյակներից. բիլիարդի, սեղանի թենիսի, համակարգչային խաղերի սրահ, սեղանի խաղերի սրահներ, ինչպես նաև սրճարան և շոգեբաղնիք: Ընդարձակ ճաշարանում միաժամանակ կկարողանան ճաշել 144 մարզիկներ: Մարզահամալիրի գլխավոր ճարտարապետ Անդրանիկ Պողոսյանը նշում է, որ իրենք մեկ սկզբունքով են առաջնորդվել. ստանալ մի կառույց, որը կլինի Անդրկովկասում միակը. «Ունենալով տեխնիկական առաջադրանք, հաշվի առնելով Գևորգ Ալեքսանյանի բոլոր նկատառումներն ու առաջարկները՝ ստացել ենք իր տեսակով Անդրկովկասում միակ մարզական կառույցի նախագիծ, որտեղ պահպանված են միջազգային պահանջվող բոլոր պարամետրերը, իսկ հարմարավետությունը թե՛ մարզիկների ու մարզիչների, թե՛ հյուրերի համար հասցված է առավելագույնի»: Մարզահամալիրի տարածքում կլինեն ավտոկայանատեղիներ: Համալիրի էլեկտրաէներգիան կապահովվի արևային մարտկոցներով: Շենքերի արտաքին հարդարման մեջ օգտագործվել է հիմնականում Գյումրուն բնորոշ սև տուֆը և սպիտակ չհղկված տրավերտինը: Այս երկու քարատեսակների համադրումով հետաքրքիր լուծումներ են ստացել: Իսկ որմնախարիսխը երեսպատված է լինելու բազալտե սալերով։ Հյուրանոցի և մարզադպրոցի մասնաշենքերի մուտքային ճակատներին նախագծված են ապակե հովարներ՝ տարբեր բարձրության թռիչքով մետաղաճոպանային կոնստրուկցիաներին հենված: Ծրագիրն իրակացվում է կառավարության ֆինանսավորմամբ: «Տարիներ շարունակ պարբերաբար առաջ է քաշվել մարզադպրոցի վերանորոգման հարցը, բայց այսօր կյանքի է կոչվում մի նախագիծ, որը քիչ է ասել, թե գերազանցել է մեր սպասումները: Գյումրին համարվում է սպորտային դարբնոց, և հենց դա է գնահատել կառավարությունը նման ներդրում անելով: Այս քաղաքը արժանի է ունենալ նման մարզահամալիր», -ասում է Գևորգ Ալեքսանյանը: «Արթուր Ալեքսանյանի անվան հունահռոմեական ըմբշամարտի մանկապատանեկան դպրոցի» շինարարական աշխատանքների իրականացման համար հայտարարված մրցույթի արդյունքում հաղթող ընկերության հետ 2020 թ. դեկտեմբերի 29-ին արդեն կնքվել է պայմանագիր: Ծրագիրը իրականացնելու է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը ՀՀ պետական բյուջեից հատկացվող միջոցների շրջանակում:

Վերջերս Սադախլո-Բագրատաշեն տարածքում՝ Դեբեդ գետի վրա, մեկնարկեցին «Բարեկամություն» կամրջի շինարարական աշխատանքները, ինչի մասին ազդարարեց տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունը։ Ի՞նչ փուլում են այդ աշխատանքները։ «Ներկայումս իրականացվում են առաջին ափային հենարանի նախապատրաստական շերտի բետոնացման աշխատանքները, արևմտյան առաջին միջանկյալ հենարանի ցցային հիմքերի հորատման և բետոնացման, ինչպես նաև մոտեցման ճանապարհների հողային աշխատանքները:»,- տեղեկացանք «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Ըստ նախագծի նախատեսված է կառուցել երկու զուգահեռ կամուրջ, յուրաքանչյուրը՝ երկու երթևեկելի գոտիներով և մայթով: Կամուրջներն ունենալու են 5 թռիչք, յուրաքանչյուրը՝ 32մ երկարությամբ։ Մինչ հողային աշխատանքները կավարտվեն, փորձեցինք ճշտել թե կոնստրուկտիվ ի՞նչ լուծումներով է կառուցվելու կամուրջը և ի՞նչ նյութեր են օգտագործվելու։ «Ճանապարհի երթևեկելի մասը բաղկացած է լինելու ասֆալտբետոնե երկու շերտից։ Կոնստրուկտիվ տեսակետից կամուրջը իրականացվելու է նախալարված երկաթբետոնյա հեծաններով։ Կառույցի միջանկյալ հենարանների հիմքերը, ըստ նախագծի նախատեսված է իրականացնել ցցային հորատման և բետոնացման եղանակով։»,-պարզաբանեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Արդյո՞ք նախատեսվող կամուրջն իր կառուցվածքով և շինարարական լուծումներով տարբերվելու է Հայաստանում մինչ այժմ կառուցված կամուրջներից։ «Նոր կամրջի շինարարությունը համատեղ ծրագիր է երկու երկրների՝ Հայաստանի Հանրապետության և Վրաստանի միջև։ Կամրջի նախագծման ընթացքում օգտագործվել է միջազգային լավագույն փորձը, ինչպես նաև համադրվել են երկու երկրների շինարարական նորմերն ու ստանդարտները, ինչը կապահովի բարձր որակական հատկանիշներ և տվյալ ենթակառուցվածքի բարձր կիրառությունը երկար տարիների ընթացքում:»,- տեղեկացրեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Նշենք, որ կամուրջը համալրված է լինելու արտաքին լուսավորության և ջրահեռացման համակարգերով: Ըստ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությանը՝ կամրջի շին աշխատանքների տեխնիկական հսկողությունն իրականացնում է Soosung Engineering Co., Ltd և Korea Consultants International Co., Ltd. (Կորեա) համատեղ գործող ընկերությունը։ Շինարարական աշխատանքները պետք է ավարտվեն 12 ամսում: Այլ կերպ ասած՝ 2022թ-ի ապրիլին կամուրջը պետք է շահագործման հանձնվի։ Կամրջի կառուցման աշխատանքները ֆինանսավորվում են Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (ՎԶԵԲ)‚ Հայաստանի և Վրաստանի կառավարությունների կողմից, համակարգվում՝ հայ-վրացական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովի կողմից: - Ըստ տարբեր խոսակցությունների, կամրջի շինարարական աշխատանքները ուշ են սկսվել՝ ինչո՞վ է դա պայմանավորված։ - Վարկային համաձայնագիրը կնքվել է 2014թ-ի դեկտեմբերի վերջին։ Համաձայնագրի վերջնաժամկետը 2022թ-ի մայիսի վերջին է։ Նախագծային աշխատանքների պաշտոնական մեկնարկը տրվել է 2018թ-ի նոյեմբերի 30-ին։ Նոր կամրջի շինարարությունը երկու երկրների միջև համատեղ ծրագիր է, ինչը բնականաբար ունի իր առանձնահատկությունները։ Վրաստանում՝ դաշտը կարգավորող օրենսդրական փոփոխություններ են տեղի ունեցել, ինչը որոշակիորեն երկարաձգել է գործընթացը, բացի այդ, մի կողմից 2020թ-ը համավարակով պայմանավորված կարանտինային տարի էր, մյուս կողմից՝ Հայաստանոմ պատերազմական իրավիճակ էր։ Այս բոլորը միասին որոշակիորեն անդրադարձել է ծրագրի ժամկետների վրա,- տեղեկացրեցին «Ճանապարհային դեպարտամենտ» ՊՈԱԿ-ից։ Հիշեցնենք, որ մենք 2018թ-ի փետրվարի 15-ին անդրադարձել էինք «Բարեկամություն» կամրջի կառուցմանը, որի համար Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի էլեկտրոնային հարթակի միջոցով իրականացվել էր «Բագրատաշենի կամրջի նախագծում և շինարարություն» միջազգային մրցույթը՝ մասնակցել էին 7 կազմակերպություն, որոնցից 3-ը որակավորվել էին և անցել մրցութային հաջորդ փուլ: Ի վերջո, միջազգային մրցույթում հաղթող է ճանանչվել իրանական «Ariana Tunnel Dam Co.» շինարարական ընկերությունը, որը շահագործումից հետո դեռ երկու տարի էլ երաշխիքային սպասարկում է ապահովելու. կամրջի ասֆալտը վնասվի, թե անձրևաջրերի հեռացման համակարգը խափանվի՝ նորոգելու են իրենց հաշվին:

«Կորեայի ձոր»-ի կամուրջը, որն ունի 50 տարվա պատմություն, նոր հնարավորություններ կբացի մայրաքաղաքի համար։ Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի Տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից տեղեկացրեցին, որ կամուրջը հիմնանորոգվելու է։ Այն Դավթաշենը ուղիղ կապով միացնում է Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանին և միաժամանակ հնարավորություն է տալիս գնալ դեպի Կոտայք ու Արագածոտն: Աշտարակ կամ Զովունի գնալու համար վարորդներն այս կերպ շրջանցում են Կենտրոն, Արաբկիր, Աջափնյակ, որոշակիորեն նաև Դավթաշեն վարչական շրջանները: Ծրագիրը կոչված է բեռնաթափելու մայրաքաղաքի երթևեկությունը։ Ըստ քաղաքապետարանի՝ շինարարական աշխատանքներն արդեն մեկնարկել են. «Մենք հնարավորություն ենք ունենում առանց քաղաք մուտք գործելու միանգամից դուրս գալ դեպի Թբիլիսյան խճուղի, որը և՛ երթևեկության հոսքը կնվազեցնի, և՛ քաղաքացիներին հնարավորություն կտա անվտանգ երթևեկելու: Այնուամենայնիվ, կամրջի վերանորոգումով չենք կարող սահմանափակվել, պետք է նաև ճանապարհը նորոգել, որպեսզի այն իր ողջ հնարավորությամբ կարողանա նպատակին ծառայել։ Շրջանցող ճանապարհներից մեկը նաև այս կամուրջն է, որից շատ հաճախ չեն օգտվում մեր քաղաքացիները, քանի որ անմխիթար վիճակում է: Անցած տարի նախատեսեցինք նախագծային փաստաթղթերը, և այս տարի արդեն ունենք բարեհաջող անցած մրցույթ, որով էլ սկսվել է շինարարությունը»,- նշում է Երևանի քաղաքապետի առաջին տեղակալ Հրաչյա Սարգսյանը: Նկատենք, որ քաղաքապետարանի հաղորդագրության համաձայն ի սկզբանե նախատեսված էր ամրացնել կամուրջն ու նոր երթևեկելի գոտի կառուցել, սակայն ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ կամրջային կառուցվածքի հիմքերը վթարային վիճակում են, ինչի պատճառով որոշվել է հիմնովին նոր կամուրջ կառուցել: Այս մասին փաստել է նաև Կամրջային երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանի տնօրեն Մինաս Մինասյանը․ «Փաստացի պետք է կամուրջն ամբողջությամբ քանդենք և նորից կառուցենք: Գոյություն ունեցողը հիմա 4մ է, դառնալու է 8մ երթևեկելի մասը, լինելու են նաև երկկողմանի մայթեր»։ Իհարկե ներկայացված ծրագիրը հետաքրքիր է, սակայն մի դեպքում Կամրջային երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանի տնօրենը ասում է, որ եղած կառույցը ամբողջությամբ պետք է քանդել և նորը կառուցել, իսկ Երևանի քաղաքապետարանի առաջին տեղակալը խոսում է հիմնանորոգման մասին և հաղորդագրության մեջ հստակ ասված է, որ հիմնանորոգման համար համայնքային բյուջեից 62 մլն դրամ է հատկացվելու։ Աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել այս տարվա աշնանը: