Գյումրու Երկաթուղայինների մշակույթի տան, նույն Սևյանի մշակույթի պալատի ճարտարապետական դիզայնի կոնցեպտը ներկայացվել է Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնին (World Architecture Festival 2022) և անցել է եզրափակիչ փուլ «Կրթություն» և «Քաղաքաշինություն» ենթակարգում: Կոնցեպտը մշակել է կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը (NEUF ճարտարապետական արվեստանոց) «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ։ Հայկական ճարտարապետության այս նշանակալի երևույթի մասին ստորև։ Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնն (World Architecture Festival 2022) անցկացվում է արդեն 15 տարի։ Այստեղ ներկայացվում են ճարտարապետական գլուխգործոցներ աշխարհի տարբեր անկյուններից։ Յուրաքանչյուր փառատոնին ներկայացվում է մոտ 500 նախագիծ, որոնք հանձնաժողովի անդամները հեղինակների ներկայությամբ գնահատում ու քննարկում են տեղում։ Այստեղ ցուցադրվում և ներկայացվում են աշխարհի նորարարական լավագույն ճարտարապետական և դիզայներական նախագծերը։ Եվ Գյումրիի Երկաթուղայինների մշակույթի տան կամ Սևյանի մշակույթի պալատի շենքի վերականգնման նախագծի կոնցեպտը այդ ցանկում է: Հիշեցնենք, որ «Բալետ 2021» հիմնադրամը նախաձեռնել էր «Խառատյան կատարողական արվեստի կենտրոն» ծրագիրը: Սևյանի մշակույթի պալատի կիսավեր շենքի մասին խոսելիս Ազատ Շիշմանյանը (NEUF Architect(e)s, Montreal), որը բազմաթիվ միջազգային մրցանակների դափնեկիր է, շեշտում է այս վայրի յուրահատուկ ձգողականությունը։ Շենքը գտնվում է Գյումրիի երկաթուղային կայարանի հարևանությամբ։ Այդ տարածքը նախկինում բանուկ վայր է եղել, սակայն 1988-ի երկրաշարժից հետո ավերվել ու լքվել է։ Եվ նախագիծը կանադահայ ճարտարապետը մշակել է «մոխիրից բարձրացող փյունիկ» մոտեցմամբ: Իսկ երկաթուղային կայարանին մոտ գտնվելու փաստը նախագծի հեղինակները խորհրդանշական են համարում Հայաստանի մշակութային կապը համաշխարհային արվեստի հետ ամրապնդելու առումով։ Կենտրոնն իր նորարարական և բազմաֆունկցիոնալ ենթակառուցվածքներով հանդերձ կպահպանի հնի հետ կապը՝ միակ կանգուն հատվածի՝ նեոկլասիկ ոճի մեջ կառուցված ֆասադի շնորհիվ։ «Նախագիծը մշակութային ժառանգության շարունակականությունը պահպանելու և ապագա փոխանցելու մասին է»,- ասում է Շիշմանյանը: Քարե ֆասադից ներս տեղադրվելու են ժամանակակից երկրաչափական ծավալներ: Ամենամեծը՝ օվալաձև ծավալը, 500 հոգու համար նախատեսված ներկայացումների սրահն է լինելու։ Կլինեն նաև՝ 175 շարժական տեղով բազմաֆուկցիոնալ փոքր դահլիճ, պատերասրահ-ցուցասրահ, իսկ համերգային դահլիճը կծառայի նաև որպես պրոֆեսիոնալ աուդիո ձայնագրման ստուդիա, միջոցառումների բազմաֆուկցիոնալ սրահ, գրադարան, որը կլինի նաև կրթական ծրագրերի սրահ, վիզուալ էֆեկտների և 3D/Motion Capture ստուդիա, պարային և երաժշտական 3 փորձասրահ, VIP բացօթյա հանգստասենյակ, 9 հանդերձարան, սրճարան-հուշանվերների խանութ, բուրմունքի լաբորատորիա, գրասենյակներ, դեկորների և բեմական հագուստի արտադրամաս, տպարան, տեղեկատվական կենտրոն-տոմսարկղ, սննդի և գինու համտեսման տաղավար, առևտրային կրպակներ և վարձակալության կետեր։ Կենտրոնը շրջապատված կլինի հանրային վերականգնվող այգիով։ Կատարողական արվեստի կենտրոնում կանցկացվեն փառատոններ, օպերային և բալետի ներկայացումներ, հումորի թատրոն (Stand-up), համերգներ, կինոդիտումներ, հանրային միջոցառումներ, տոնավաճառներ և ցուցահանդեսներ։ Կգործեն պարարվեստի ակադեմիա՝ կատարողների և բեմադրող-խորեոգրաֆների ծրագրով, և կրթական ծրագրեր։ Կկազմակերպվեն գիտաժողովներ, սեմինարներ, աշխատարաններ, վերապատրաստման դասընթացներ և այլն: Նախատեսվում է ստեղծել Գյուրջիևի անվան հումանիտար գիտությունների և շարժման գիտա-հետազոտական կենտրոն։ Կլինի նաև DanceAbility՝ ծրագիր հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար։ Ծրագրի հիմնադիրը և գեղարվեստական ղեկավարը ՀՀ ժողովրդական արտիստ Ռուդոլֆ Խառատյանն է, ծրագրի հիմնադիր տնօրենը՝ Լիլիթ Պետրոսյանը։ Գլխավոր ճարտարապետը Կանադայից Ազադ Շիշմանյանն է (NEUF Architects, Montreal), իսկ տեղական գործընկերը՝ «Ստորակետ» ճարտարապետական ստուդիան։ Հիմնվելով ճարտարապետական նախնական նախագծի վրա, որը գտնվում է լրամշակման փուլում՝ 2022-2026 թթ. ժամանակահատվածում ծրագրի նախագծման, շինարարական և մասնագիտական սարքավորումներով համալրման արժողությունն է 5 311 750 000 ՀՀ դրամ: Ծրագրի շնորհիվ քաղաքի այս լքված հատվածը կվերակենդանանա։ Այս մասին Ա. Շիշմանյանն ասում է. «Նպատակն է քաղաքի այս հատվածում հավաքվելու տարբեր առիթներ ստեղծել մարդկանց համար. հանրային-մշակութային վայր, որտեղ ամեն օր կլինի դասընթաց, համերգ կամ փառատոն։ Մեկը դասի կգա, մյուսը՝ ներկայացման, մյուսն էլ՝ այգում զբոսնելու։ Մենք ուզում ենք ունենալ խնամքով ստեղծված մի այնպիսի տարածք, որը կոգեշնչի քաղաքի մյուս բնակիչներին»: Իսկ չոգևորվել անհնար է, երբ գտնվում ես մի շենքում, որի նախագիծը Համաշխարհային ճարտարապետության փառատոնի մասնակից է եղել։ Փառատոնը կկայանա Լիսաբոնում` 2022 թ. նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 2-ը։

Նորք Մարաշի բարձունքը նախկինում եղել է անտառապատ տարածք՝ համարվելով Երևան քաղաքի թոքերը: Մութ ու ցուրտ տարիների անտառահատումների, նաև ոռոգման խնդիրների պատճառով անտառը վերացել է: «Խախամյան Հերիթիջ» կառուցապատող ընկերությունը իր «Ամանու» նախագծով նպատակ ունի վերաանտառավորել տարածքը՝ ստեղծելով քաղաքային ապրելակերպի նոր մշակույթ ու ինքնատիպ մասնավոր միջավայր: Թաղամաս-այգի՝ 75 % կանաչապատ տարածքով «Ամանու» թաղամասը զբաղեցնելու է 5 հեկտար տարածք։ Այժմ կառուցապատվում է 1 հա-ը։ Տարածքը՝ Նորքի նախկին անտառները, ընտրվել է, որովհետև նախ՝ բարձրադիր է ու այստեղից բացվում է ամենալայն համայնապատկերը դեպի քաղաք, երկրորդը՝ «Խախամյան Հերիթիջ» ընկերությանը ոգեշնչում է տեղանքը լանդշաֆտային ինքնատիպ լուծումներով վերականգնելու գաղափարը. գաղափար, որը մեծ հաջողությամբ իրագործվեց 6 տարի առաջ Մարզահամերգային համալիրի հարակից, ընդամենը մի քանի ծառ ունեցող տարածքում՝ ստեղծելով Էլ Գարդեն ժամանցի կանաչ գոտին, այժմ էլ հերթը Նորքի անտառինն է: Ի դեպ՝ վերականգնումը չի լինելու տնկիներով, որոնց կանաչն ու զովը վայելելու համար պետք է սպասել տարիներ։ Հայաստանի տարբեր անկյուններից այստեղ են տեղափոխվում մեծ, հասուն ծառեր, այդ թվում՝ մշտադալար, որոնց ընտրությունն ու տեղափոխումը կազմակերպում են մասնագետ բնագետները: Արդեն իսկ թաղամասի տարածքում տնկվել է 1100 հասուն ծառ։ Իսկ նախագծի ավարտին նախատեսվում է ունենալ 4500 ծառ։ Սա բացառիկ նախագիծ է, որի 75 %-ը կանաչապատ է լինելու՝ կառուցված բիոֆիլիկ և բիոմետրիկ ճարտարապետության սկզբունքներով. բիոմետրիկ, երբ բնության որևէ տարր դառնում է ոգեշնչման արդյունք. այս նախագծում դա բաղեղի տերևն է. շենքերը նախագծվել են բաղեղի տերևի նմանությամբ: Եվ բիոֆիլիկ, երբ շենքերում բնությունն անպակաս է։ Վերին հարկերը կունենան մասնավոր այգիներ։ Սա է թաղամասի առանձնահատկությունը. լանդշաֆտային հետաքրքիր լուծումներով ավելի ընդարձակ տարածք, բնակելի շենքեր՝ միաձուլված բնությանը: Բնությանը համահունչ քաղաքային ապրելակերպ՝ արևի թաղամասում «Ամանու» ճապոներեն նշանակում է արևածագի արև. կառուցվող թաղամասը Երևանի կենտրոնի հանդեպ գտնվում է արևածագի դիրքում: Բացի այդ, արևն այս թաղամասում է լինելու ամբողջ օրվա ընթացքում: Բառի երկրորդ բացատրությունը բնությանը համահունչ ապրելակերպն է. գաղափար, որը դրված է այս թաղամասի ստեղծման հիմքում: Բոլոր բնակարաններից գեղեցիկ համայնապատկեր է բացվում դեպի քաղաք կամ թաղամասի այգի։ Այգում կլինեն քարային արահետներ, գետակների վրա գցված կամրջակներ, լճակ ու 11 մետրանոց ջրվեժ: Կանաչ հատվածներում լինելու են օդափոխիչով փակ և խարույկով բաց հանգստի գոտիներ: 4- 6 հարկանի 4 շենքերի ընդհանուր 50 բնակարանները ծայրեծայր ապակեպատ են՝ դեպի պատշգամբ բացվող պանորամային պատուհաններով: Բայց բնակարանները նախագծվել են այնպես, որ ոչ մի օտար հայացք չի կարող խանգարել տան անդորրը: Որոշ դեպքերում էլ դրան նպաստում են ծառերը, որոնք ասես բնական պարիսպ լինեն ու փակում են միջսենյակային տեսանելիությունը: Տերևի տեսքով կառուցված շենքերում չկան սուր անկյուններով պատեր, դրանք կոր են ու ապահովում են դրական էներգետիկ հոսք: Առաստաղների բարձրությունը 3.2 մ է, վերին հարկերը՝ 4,2 մ։ Բնակարանները միջնապատեր չունեն, ներքին հարդարումը որոշում է ինքը բնակիչը՝ հիմնվելով առաջարկված կոնցեպտի վրա: «Ամանուն» այս նախագծով նաև փոխում է պատկերացումներն առաջին հարկի մասին։ Այս թաղամասի առաջին հարկերը այնպիսին են, որ տպավորություն է ստեղծվում, թե քաղաքից դուրս քո առանձնատանն ես, ոչ թե քաղաքային բնակարանում: Բոլոր վերին հարկերն ունեն 140 քմ պատշգամբ՝ իրենց անհատական լողավազանով ու այգիով։ Մեքենաների համար կան առանձնացված ճանապարհներ, ստորգետնյա և բաց ավտոկայանատեղիներ։ Թաղամասն ունենալու է պահակակետերով 3 մուտք. կառուցվում են Սարալանջից (որով քաղաքի կենտրոնից 2,5 կմ է հեռավորությունը) և Գարեգին Հովսեփյան փողոցից դեպի թաղամաս ձգվող ճանապարհները, երրորդ՝ արդեն գործող մուտքը Արմենակ Արմենակյան փողոցից է։ Արդեն պատրաստ է ավտոկայանատեղին, ավարտվել են 4 շենքերի հիմնային աշխատանքները։ Բնակարանների վաճառքը սկսվել է: Այստեղ առաջարկվում է ոչ թե քառակուսի մետր, այլ՝ ապահով, կանաչ ու քաղաքակիրթ միջավայր Քաղաքի կենտրոնից ընդամենը 2.5 կմ է հեռու, սակայն տպավորություն է, թե քաղաքից դուրս ես: «Ամանու» թաղամասի 4,5,6 հարկանի շենքերի ընդհանուր 50 բնակարանները քառակուսի մետրով չեն վաճառվում: Գնորդի սեփականությունն է դառնում ամբողջ կանաչապատ տարածքը, ապահով ու գեղագիտական հաճույք պատճառող միջավայրը: Այգու խնամքով զբաղվելու է թաղամասի տեխնիկական անձնակազմը: Թաղամասը փակ է լինելու, պարսպապատ՝ ամբողջացնելով փակ համայնքի գաղափարը: Լինելու է 24/7 տեսահսկում: Կլինի նաև կոնսիերժ ծառայություն: Օտար անձինք, ոչ սեփականատերերը, չեն կարող առանց թույլատվության մտնել ու զբոսնել թաղամասում։ Սա արվում է թաղամասի ընդամենը 50 ընտանիքի կատարյալ ապահովության ու հանգստի համար:

Երկրաշարժից հետո 30 և ավելի տարիներ անխնամ մնացած հայտնի զբոսայգին վերականգնվում է: Ինչ՞ հետաքրքիր վերափոխություններ են սպասվում այգու հյուրերին: Մեկ այգի՝ տարբեր անուններ Կրուգի սադ, Անտառի սադ, Անտառավան, որովհետև շրջակա անտառի բնական շարունակությունն է եղել, Տեքստիլի սադ` տեքստիլի գործարանի մոտ գտնվելու պատճառով, Երիտասարդական այգի. ուսանողների ժամանցի վայր էր (այս նյութը կարդացող տարիքային տարբեր շերտերի գյումրեցիներ իրենց սիրելի այգու այլ անուններ էլ կհիշեն): 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը խլեց այգու ուրախությունն ու փոխեց նշանակությունը. այստեղ իրենց ժամանակավոր տնակներով տեղափոխվեցին բազմաթիվ գյումրեցի անօթևան ընտանիքներ: Այգին վերածվեց տնակային ավանի և կորցրեց իր ֆունկցիոնալ նշանակությունը։ Վերակառուցումից հետո այգին կարտացոլի բարեկամության և երախտագիտության խորհուրդը՝ ուղղված բոլոր այն երկրներին և մարդկանց, որոնք 1988 թ.-ի ավերիչ երկրաշարժից հետո օգնության ձեռք մեկնեցին քաղաքին և տուժած բնակչությանը։ 80-ից ավելի հայտ՝ աշխարհի տարբեր երկրներից՝ Բարեկամության այգին վերականգնելու համար Քաղաքի առօրյան առանց իր գլխավոր զբոսայգու լիարժեք լինել չի կարող: Եվ «Զբոսաշրջության և քաղաքաշինության» (TUF) բարեգործական հիմնադրամը նախաձեռնեց այն վերակառուցելու ծրագիրը: Այգու դիզայն-կոնցեպտը մշակելիս հաշվի առնվեցին քաղաքացիների թանկ հուշերն ու առաջարկները, որ և՛ պահպանվի այգու հին ձգողական շունչը, և՛ լինեն ինքնատիպ նոր լուծումներ: Այգու ռեկրեացիոն ենթակառուցվածքի տարրերի ճարտարապետական լուծումների միջազգային մրցույթին գրանցվեց 84 հայտ՝ 16 երկրից և 37 քաղաքից: Մրցույթի հիմքում դրված էր նաև տարբեր ազգերի և երկրների բարեկամության և համագործակցության գաղափարը: Արդյունքում «Ստանդարտ ճարտարապետական տարրեր» և «Յուրօրինակ ճարտարապետական տարր» անվանակարգերում հաղթող է ճանաչվել IND Architects-ը, որի նախագծի հիման վրա տարածքում կստեղծվեն Վերնիսաժի տաղավարներ և Այգեգործության դպրոցը: Իսկ «Փոքր ճարտարապետական ձևեր» անվանակարգում հաղթած SULIMAN, RAKOVSKAYA & SOFOYAN ստուդիայի նախագծով այգում կտեղադրվեն հատուկ նստարաններ: Այգում կլինեն նաև Գյումրիի պատմությանն ու մշակույթին բնորոշ տարրեր, օրինակ՝ քաղաքային դռների և պատուհանների դիզայնը հիշեցնող դետալներ և նստարանների զարդանախշեր, որոնք կմշակեն տեղի արվեստագետները՝ Արտուշ Կոշտոյանը, խաչքարագործ Նարինե Փոլադյանը և այլոք: Հին ու ծանոթ այգու նոր, բայց հարազատ շունչը Եվ այսպես, ինչ՞ է մեզ սպասում նոր շունչ ստացող այգում: Սկսենք մուտքից: Այգու պաշտոնական մուտքը նախկին Շիրակ հյուրանոցի դիմաց էր, որտեղ դեռ կանգուն են մուտքի կամարները: Դրանք կպահպանվեն, պարզապես գյումրեցի արվեստագետներն ամեն տարի կմշակեն մուտքի կամարների ձևավորման նոր լուծումներ։ Տարածքի մի հատվածը մանկական հիվանդանոցին, մյուսը՝ բնակելի շենքերին է մոտ: Գոտևորումն այնպես է արվել, որ պասիվ հանգստի տարածքները հարում են հիվանդանոցին, իսկ ակտիվ գոտին՝ խաղահրապարակներն ու սպորտային տարածքները՝ բնակելի շենքերին, ավելի հասանելի դառնալով ընտանիքների համար։ Այգին կունենա մարզահրապարակ իր ենթակառուցվածքներով, մանկական խաղահրապարակ ու ատրակցիոններ, ջրամբար կամ արհեստական լճակ, կլինի նաև սահադաշտ ձմեռային ժամանցի համար: Նորույթը և այգու առանցքային մասը կկազմեն Վերնիսաժը՝ իր 25 ինքնատիպ ցուցասրահ-տաղավարներով: Կկառուցվի Այգեգործական դպրոց: Նոր լուծումներով բացօթյա բեմահարթակ Բարեկամության այգու վերակառուցման ծրագրով նախատեսված է կառուցել նաև նոր բացօթյա բեմահարթակ։ Կառուցվող նոր բեմը սրճարանի հետ միասին կլինի այգու կենտրոնական հրապարակում: Ընդարձակ բեմը շրջապատված կլինի կանաչապատ տարածքով, կերևա բեմի հետևում գտնվող բլրի շարունակությունը։ Բեմի ծածկը կազմված կլինի թեթև առագաստատիպ հովանոցներով։ Բեմի մոտ նաև նախատեսված է կառուցել դիմահարդարման սենյակ, ինչպես նաև տեխնիկան և գործիքները պահելու համար առանձին տարածքներ։ Այգու որոշ օբյեկտների շինարարությունը նախատեսվում է ավարտին հասցնել այս տարվա սեպտեմբերի կեսին, որից հետո զբոսայգին բաց կլինի գյումրեցիների և քաղաքի հյուրերի համար։ Իսկ 2023 թ. աշնանը նախատեսվում է շահագործման հանձնել ամբողջ զբոսայգին։ Բարեկամության այգու ծրագրի շրջանակում Հայաստանում առաջին անգամ մշակվել է մասնակցային դիզայն-կոնցեպտ, և այգին վերակառուցվում է տեղի բնակիչների ակտիվ ներգրավվածությամբ: Վերականգնված Բարեկամության այգին կզարգացնի քաղաքի ենթակառուցվածքները՝ կամուրջ հանդիսանալով Գյումրիի պատմական կենտրոնի՝ Կումայրիի, և արդյունաբերական ու բնակելի թաղամասերի միջև:

Դիլիջանը զբոսաշրջային մեծ պոտենցիալ ունեցող քաղաք է. մոտակա պատմական հուշարձանները, քաղաքի պահպանված հին թաղամասը և, իհարկե, քաղաքամերձ փարթամ անտառներն ու լեռնային մաքուր օդը, այն դարձնում են յուրօրինակ ու գրավիչ: Շատ ներդրողներ են իրենց ուշադրությունը սևեռել «հայկական Շվեյցարիայի» վրա և ձեռնարկել հետաքրքիր նախագծեր: Դրանցից մեկն էլ Դիլի Թաունն է, որի շնորհիվ կարող եք համատեղել ձեր հանգիստն ու բիզնեսը Դիլիջանում: Դիլիջանի ամենահանգիստ և արևկող բնակելի հատվածում կառուցվել է ժամանակակից ստանդարտներին համապատասխան, ճարտարապետական նորաոճ լուծումներով առանձնատների համալիր: Բայց մյուս նմանատիպ համալիրներից այն տարբերվում է նրանով, որ առանձնատանը կարող եք և՛ ապրել ու հանգստանալ, և՛ հանձնել վարձակալության Dili Town Resort and Spa համալիրի միջոցով՝ տոկոսային 70/30 հարաբերակցությամբ, որից 70%-ը ձերն է: Առանձնատները շահագործման են հանձնվում արտաքին ամբողջական բարեկարգմամբ։ Բոլոր ունեն սեփական ետնաբակ 77 քմ-ից սկսած, ունեն նաև ավտոտնակ: Սեփականատերերը և հյուրերը կարող են արտոնյալ պայմաններով օգտվել Dili Town Resort and Spa հյուրանոցային համալիրի կողմից առաջարկվող հարմարություններից՝ լողավազանից, շոգեբաղնիքից, սպորտդահլիճից, ռեստորանից, լվացքատնից և այլն։ Միաժամանակ՝ սեփականություն և եկամտի աղբյուր ունենալու այս առաջարկն այնքան գրավիչ է եղել, որ առանձնատներն արագ վաճառվել են: Բայց քանի որ Դիլի Թաունի բիզնես գործընկեր դառնալ ցանկացողների թիվը մեծ է եղել, ներդրողները ձեռնարկել են նաև բազմաբնակարան շենքի կառուցումը: Բնակարանների մեծ մասն արդեն վաճառվել են նույն սկզբունքով, ինչ առանձնատները: Բազմաբնակարան շենքը շահագործման կհանձնվի որպես հյուրանոց: Հյուրանոցային համար-բնակարանները, ինչպես առանձնատները, առաջարկվում են ներքին հարդարմամբ ու ամբողջական կահավորմամբ՝ նույն տոկոսային 70/30 հարաբերակցությամբ: Սկզբում պետք է վճարել գումարի 30% - ը, իսկ մնացած գումարը բաշխվում է շինարարության ընթացքին զուգահեռ՝ ամիսների միջև հավասարաչափ վճարումների տեսքով՝ առանց որևէ հավելավճարի կամ տոկոսագումարի։ Բանկի միջոցով գույքը ձեռք բերելու դեպքում գործում է նաև եկամտահարկի վերադարձի օրենքը: Բնակելի համալիրի (առանձնատների) և բազմաբնակարան շենքի միջև կկառուցվի Dili Town Resort and Spa համալիրը: Այստեղ կլինեն ընդարձակ բաց լողավազան, նիստերի դահլիճ, մանկական խաղահրապարակ և խաղասենյակներ, ռեստորան և սրճարան: ՍՊԱ կենտրոնը հավակնում է լինել տարածաշրջանում ամենամեծը: Այն կունենա փակ լողավազան, ֆիննական, ռուսական և աղի, թաց ու չոր, սառը ու տաք, գոլորշիով և ինգալացիոն շոգեբաղնիքներով: Dili Town Resort and Spa համալիրը կառուցվել է էներգախնայող բարձր չափանիշներով և ունի հարթ տանիքներ, որոնք նախատեսված են արևային վահանակների տեղադրման համար: Դիլի Թաունի արտաքին ճարտարապետական լուծումներն իրականացվել են Դիլիջանի ճարտարապետությանը համահունչ: Թե՛ Dili Town Resort and Spa համալիրը և թե՛ առանձնատներն ունեն դիլիջանյան փայտե ճաղազարդերով կախովի պատշգամբներ, փայտե բազրիքներ: Փայտը, որպես Դիլիջանի ճարտարապետությանը հարազատ շինանյութ, օգտագործվել է ոչ միայն արտաքին հարդարման մեջ: Այն գերակշռող է նաև համալիրի ներքին հարդարման մեջ: Ներսում գերակշռում են բնական բույսերով ստեղծված անկյուններն ու հատվածները: Կանաչ բույսերի առատությունը և փայտե լուծումները Դիլիջանի բնության շարունակությունն են դառնում ներսում: Չէ՞որ մենք Դիլիջան ենք գնում հենց բնության համար, և անգամ շենքի ներսում չպետք է կորցնենք բնության գրկում լինելու զգացողությունն ու հաճույքը: Այս տարի՝ 2022 թվականին շահագործման են հանձնվելու բնակելի համալիրը և Dili Town Resort and Spa համալիրը, իսկ բազմաբնակարան շենքը՝ որպես հյուրանոց, նախատեսվում է շահագործման հանձնել 2023 թվականին:

Եթե ԿԳՄՍՆ-ն ֆինանսներ հատկացնի, ապա Երերույքի տաճարը կամրակայվի՝ պատմամշակութային արժեքը կպահպանվի։ Հնագույն Անի մայրաքաղաքից 5 կմ հեռու Ախուրյանի կիրճի ձախ ափին, Շիրակի մարզի Անիպեմզայի համայնքում գտնվող 4-6-րդ դդ կառուցված Երերույքի կիսավեր տաճարը կարող է ամրակայվել և պահպանել իր այսօրվա տեսքը, եթե իհարկե դրա համար միջոցներ հատկացվեն: Այն հսկա բազիլիկ է՝ կառուցված աստիճանաձև հիմքի վրա: 2016թ-ի մարտի 16-ին Երերույք հնագիտական հուշարձանը և Անիպեմզա գյուղն ընդգրկվել են 2015թ-ի Եվրոպայի «7 առավել վտանգված հուշարձանների» ցանկում: Մոտ մեկ ամիս առաջ ԿԳՄՍՆ-ի և Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի միջև կնքված պայմանագրի շրջանակներում մշակվել է Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման, Անիպեմզայի մշակույթի տան վերականգնման և փոքրիկ թանգարանի ստեղծման նախագծային աշխատանքների փաթեթը։ Ի՞նչ է նախատեսվում նախագծով և պեղումների ընթաքում ի՞նչ է հայտնաբերվել, այս մասին զրուցեցինք ՃՇՀԱՀ-ի ամբիոնի վարիչ, ճարտարապետության թեկնածու, դոցենտ, Հայաստանի ինժեներական ակադեմիայի ակադեմիական խորհրդական, պրոֆեսոր Էմմա Հարությունյանի հետ։ - Երերույքի տաճարի տարածքում կատարված բազմաթիվ պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են վաղ քրիստոնեական դամբարաններ ու քարանձավներ: Պեղումների ժամանակ տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նորածինների գերեզմաններ: Հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը 2011թ-ի պեղումներից հետո կարծիք է հայտնել, որ դա կապ ունի տաճարի բնույթի հետ: Քանի որ այն նվիրված է եղել սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որ Հիսուսի մկրտիչն է եղել, ապա մարդկանց պատկերացումներում նա թույլատրել է թաղել այստեղ դեռևս չմկրտված մանուկներին: Ինչ վերաբերվում է նախագծային աշխատանքներին, ապա այն իրականացրել ենք մեր մշտական գործընկերներ Միլանի Պոլիտեխնիկի, «Հայ մշակույթի ուսումնասիրման ու վավերագրման կենտրոնի» (Իտալիա) և «ՌՈՔԵՄՓ» մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային կենտրոնի (Իտալիա/Հայաստան) համապատասխան մասնագետների հետ: - Ի՞նչ մեթոդաբանությամբ է վերականգնման նախագիծն իրականացվել։ - Նախագծով փորձել ենք մեկտեղել հուշարձանների վերակագնման խորհրդային դպրոցից ժառանգած գիտելիքները և միջազգային լավագույն փորձը: Կարելի է ասել, որ մեզանում համատեղ աշխատանքի այս մեթոդաբանությամբ դեռ աշխատանք չկար արված: Ի դեպ ընդգծեմ, որ նախագծի վրա աշխատել են վաստակաշատ հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը, ով Երերույքում երկարամյա պեղումներ է իրակացրել ինչպես նաև ճարտարապետներ Գայանե Կազնատին, Նանար Քալանթարյանը, ճարտարագետ Լորենցա Պետրինին, ես՝ որպես ծրագրի համակարգող և այլոք: Երերույքի տաճարի և փոքր դամբարանի թաղերի ամրակայման նախագծի մշակման ընթացքում առաջնորդվել ենք Երերույքի տաճարի տարածքում նախկինում իրականացված գիտական և գործնական փորձից, մասնավորապես՝ Ալեքսանդր Սահինյանի, Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի, Հովհաննես Սանամյանի, Վահագն Գրիգորյանի, Ալպագո Նովելլոյի, Մարկո Լոկատելիի և այլ երախտավորների կողմից կատարած հետազոտություններով և չափագրություններով: Նախագիծն իրականցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի սահմանված միջազգային ստանդարտներին համապատասխան: - Տիկին Հարությունյան ինչո՞վ է առանձնահատուկ այս կառույցը ճարտարապետաշինարարական տեսանկյունից։ - Նախկինում կատարված պեղումների արդյունքներն ուսումնասիրելիս ինձ ոչ միայն զարմացրեց, այլև հիացրեց այն փաստը, որ հսկա տաճարը գրեթե հիմք չունի, կառուցված է իրար վրա դարսված երկու շարք փոքրաչափ քարերի վրա։ Սա վերլուծության համար լավ նյութ է: Բացի դրանից, այստեղ խաբուսիկ ևս մի բան կա. տաճարի գետնախարիսխի աստիճանները, որոնք առավելապես հեթանոսական տաճարներին են բնորոշ, ինչպիսին, օրինակ, Գառնու տաճարն է, այստեղ պատվանդան չեն հանդիսանում, այլ կառուցվել են թերևս տաճարին ավելի հանդիսավորություն և վեհություն հաղորդելու համար։ Նմանատիպ գետնախարիսխ ունեցել է նաև Երերույքի հետ ժամանակագրորեն ավելի հարազատ Տեկորի տաճարը։ Երերույքի համակառույցը դեռևս մնում է եզակի և առեղծվածային, ոչ միայն տաճարի հսկա մասշտաբայնությամբ և ծավալատարածական լուծումներով, այլև շրջակայքում բացահայտված կառուցվածքների իրական բովանդակությամբ և նշանակությամբ։ - Ուսումնասիրությունների արդյունքում ի՞նչ պարզվեց՝ տաճարը հեթանոսակա՞ն թե՞ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի շինություն է։ - Մենք 4-րդ դարից սկսած ունենք քրիստոնեական եկեղեցիներ, բայց Երերույքի բազիլիկը ներկայացնող այս ճարտարապետությունը մեզ մոտ այդքան տարածված չի եղել: Մեկ այլ կարծիք է եղել, որ այն նախկինում հեթանոսական տաճար է եղել: Պատրիկ Տոնապետյանը պատմում է, որ հատկապես տեղացիները շատ ցանկանում էին, որ հեթանոսական հետքեր գտնվեն տարածքից, նույնիսկ՝ պեղումների ժամանակ հետաքրքրությամբ նայել են՝ ինչ կգտնեն, սակայն հեթանոսական տաճարին բնորոշ բացարձակապես ոչ մի բան չի գտնվել: Տաճարի շուրջ գտնված պատվանդանների վրա անգամ խաչքարեր են եղել, որոնք քրիստոնության հետքեր են: Սակայն պետք է նշեմ, որ Երերույքի առեղծվածը մինչև վերջ դեռևս բացահայտված չէ։ - Նախագծով ի՞նչ է նախատեսվում անել, և արդյո՞ք վերականգնվելու է տաճարի ամբողջական տեսքը։ - Երերույքի տաճարը հիմա շատ վտանգավոր վիճակում է, կարելի է ասել՝ փլուզման եզրին է, որովհետև տարիներին զուգահեռ տաճարը որոշակի փոփոխությունների է ենթարկվել, ընկել են պատերի վերին հատվածի քարերը: Ըստ նախագծի իրականացվելու է տաճարի ամրակայման, դամբարանի թաղերի ամրակայման և մասնակի վերականգնման, Անիպեմզա գյուղում գտնվող մշակույթի տան նորոգման և թանգարանի ստեղծման նախագծերը: Մենք չունենք հստակ տեղեկություն և փաստեր, թե ի սկզբանե ինչպիսին է եղել Երերույքի տաճարը, այդ պատճառով առաջարկվել է միայն ամրակայման աշխատանքներ կատարել, ոչ մի գեղարվեստական փոփոխություններ չենք նախատեսել տաճարի հետ: Բացի դրանից, այն մեզ համար կարծես հենց այդ տեսքով ինչ-որ առեղծվածային ու խորհրդանշական ուրվագիծ ունի։ Սեյսմիկ հաշվարկը ցույց է տվել, որ ամենավտանգավոր հատվածը, որը հիմա էլ փլուզման եզրին է, տաճարի հարավարևմտյան հատվածներն են: Քարերի կարանների մեջ հատուկ շաղախով սրսկումներ կարվեն, որ քարերը լավ ամրանան, նաև շատ փոքր չափով պետք է նոր քարերով լրացում լինի, որպեսզի ամրություն հաղորդվի տաճարի այդ հատվածին, բազալտե ամրաններով պատերը ձգելու հատուկ միջոցառումներ պետք է արվեն: Երերույքում երկհարկանի ավանդատներ ունենք. երկրորդ հարկի ծածկը հիմնականում բաց է, նույնիսկ առաջին հարկի թաղերը բացվածքներ ունեն: Այստեղից ջուրը թափանցում է ներս և գնում, լցվում է ավանդատների հիմքերի տակ: Նախագծով նախատեսվում է փոքրիկ ջրահեռացման համակարգ տեղադրել: - Դամբարանում ին՞չ աշխատանքներ են նախատեսվում իրականացնել։ - Նախ պետք է ասեմ, որ դամբարանի շուրջ տարբեր վարկածներ կային, քանի որ այն մասամբ թաղված է ձորակի մեջ և համարյա զուրկ է բացվածքներից՝ ենթադրություններ կային, որ դա եղել է ջրամբար: Հավանաբար, այն իրոք ունեցել է այդ գործառույթը, ըստ երևույթին՝ ուշ շրջանում, քանի որ արևմտյան և արևելյան պատերի մեջ բացված փոքր լուսամուտների ստորին եզրը ցույց է տալիս պարանի հարումից առաջացած մաշվածության նշաններ: Սակայն շինության ներքին երեսապատման վրա ջրակայուն ծեփի որևէ հետքի բացակայությունը կարծես բացառում է ջրամբարի հիմնական ու տևական գործառույթը: Փոխարենը ճշմարտանման է թվում դամբարանի գործառույթի վարկածը։ Նախագծով նախատեսում ենք դամբարանում ամրակայել թաղերը, ավելացնել ծածկասալեր, որպեսզի պեղումներից, արտաքին ազդեցություններից զերծ մնա: Ներսում փայտե աստիճաններ կդրվեն, որպեսզի այցելուներն այդ փոքրիկ տարածքը հեշտությամբ կարողանան մտնել և տեսնել։ - Անիպեմզայում՝ նախագծով մշակույթի տունը նո՞ր է կառուցվելու թե՞ դա ևս պատմամշակույթային կառույց է, որը պետք է վերականգնվի։ - Երերույքին մոտ գտնվող բնակավայրում՝ Անիպեմզայում, չգործող փոքրիկ մշակույթի տուն կա, նախագծել ենք այդ շենքի վերանորոգումը, որպեսզի ստեղծվի մի թանգարան, որտեղ Երերույքի ամենազարդաքանդակված և արժեքավոր բեկորները կցուցադրվեն: Այդպիսով՝ նաև ներկայում տաճարի շուրջը սփռված բեկորները կպաշտպանենք հողմահարումից և հետագա քայքայումներից։ Ցավոք, Երերույք շատ քիչ են այցելում։ Եթե նախագիծը իրականացվի, ապա այն կնպաստի զբոսաշրջության զարգացմանը։ Երերույք այցելողները կայցելեն նաև Անիպեմզա, կտեսնեն աշխարհից մոռացված այդ չքնաղ գյուղաքաղաքը, ավելի լավ կծանոթան Երերույքի պատմությանն ու մեր մշակույթին: Անիպեմզան շատ գեղեցիկ, լավ պահպանված, 1926թ․ հիմնադրված բանավան է, որից կարելի է լիարժեք պատկերացում կազմել 1920-30-ականների կոմպլեքսային կառուցապատման մասին: Երևի բացառիկ դեպք է, որ ամբողջ փողոցները բազալտե սալարկում ունեն, և այդպես էլ մնացել են: Այն կառուցվել է քարհանքի բանվորների համար և խորհրդային տարիներին փակ տարածք է համարվել, որովհետև սահմանամերձ է եղել: Մարդիկ եկել են, կանգնել այդտեղ ու գոնե Ախուրյանի այս ափից նայել Անիին: