Կալիֆորնիական Մոխավե անապատում շահագործման է հանձնվել աշխարհի խոշորագույն արևային «Իվանպահ» (Ivanpah Solar Electric Generating System) ջերմաէլեկտրակայանը: Արևային ջերմաէլեկտրակայանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 14 մլն քառակուսի մետր, իսկ հզորությունը` 392 մեգավատ, ինչը բավական է, որպեսզի էլեկտրաէներգիայով ապահովվեն 140 հազար բնակարաններ և տարեկան տնտեսվի 400 հազար տոննա ածխաթթու գազի արտանետում: Այսօր այս կառույցը խոշորագույնն է իր տեսակի մեջ, ինչպես չափսերի, այնպես էլ հզորության տեսանկյունից: Աշխարհի խոշորագույն արևային ՋԷԿ-ը կառուցվել է 4 ընկերությունների համագործակցության արդյունքում՝ «ԲրայթՍորս» (BrightSource), «Բեչթել» (Bechtel), «ԷնԱրՋի Էներջի» (NRG Energy) և Google ընկերությունների: «Իվանպահ» արևային ջերմաէլեկտրակայանը կազմված է 300 հազար արևային հայելիներից, այլ կերպ ասած հելիոստատներից, որոնց կենտրոնում վեր են խոյանում 140 մետր բարձրությամբ 3 աշտարակները: Արևային էներգիան, անդրադառնալով հայելիներից, ջերմացնում է աշտարակներում գտնվող ջուրը: Արդյունքում արտադրված գոլորշին աշխատեցնում է տուրբինները, որի արդյունքում արտադրվում է էլեկտրաէներգիա՝ ինչպես ջերմաէլեկտրակայաններում: Առաջին աշխատող աշտարակի արտադրած էներգիան կվաճառվի California’s Pacific Gas and Electric ընկերությանը: Այս ընկերությանը կմատակարարվի նաև 3-րդ աշտարակի արտադրած էլեկտրաէներգիան, որը կսկսի գործել արդեն մի քանի ամսից: Մոտ ապագայում շահագործման հանձնվելիք 2-րդ աշտարակի արտադրած էլեկտրաէներգիան կվաճառվի «Հյուսիսային Կալիֆորնիա Էդիսոն» (Southern California Edison) ընկերությանը: Աշխարհի խոշորագույն ՋԷԿ-ի շինարարությունը սկսվել է 2010 թ-ին: Անցած տարի մենք հաղորդել էինք, որ արդեն նշմարվում է նախագծի ավարտը: Այս տարվա մարտին առաջին անգամ ստուգվել է էլեկտրակայանի աշխատունակությունը: Իսկ արդեն սեպտեմբերի 24-ին առաջին անգամ արտադրված էներգիան մատակարարվել է դեպի էլեկտրացանց: Նշենք, որ այս նախագիծը ևս հանրության կողմից միաձայն չի ընդունվել, և եղել են բազմաթիվ քննադատողներ: Ոմանց հուզում է այն հարցը՝ ինչու օգտագործել ջուր, այլ ոչ թե՝ ֆոտոգալվանային բջիջներ: Ոմանց էլ անհանգստացնում է ջերմաէլեկտրակայանի ազդեցությունը բնության վրա, մասնավորապես՝ ինչպես կազդի այն անապատային կրիաների հետագա սերնդի վրա:

2011 թ-ի մարտին Ճապոնիայի արևելքում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժից և դրան հաջորդած ատոմային աղետից հետո, բազմաթիվ ճարտարապետական, գիտական և ճարտարագիտական ընկերություններ սկսեցին մշակել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք ապագա բնական աղետների ժամանակ կարող են նվազեցնել կամ էլ անգամ բացառել պոտենցիալ վնասը: Մասնավորապես՝ Տոկիոյում գտնվող «Սակո Արքիթեքթս» (Sako Architects) ընկերության ճարտարապետ Կիիչիրո Սակոն (Keiichiro Sako) մշակեց «Տոհոկու Երկնային Գյուղ» (Tohoku Sky Village) նախագիծը, ճապոնական «Էյր Դենշին Սիսթեմս» (Air Danshin Systems Inc) ընկերությունը մշակեց այնպիսի համակարգ, որը երկրաշարժի ժամանակ շինությանը հնարավորություն է տալիս բարձրանալ հիմքից և «ճախրել» , իսկ Ճապոնիայի կառավարությունը որոշեց արմատական քայլեր ձեռնարկել մարտյան իրավիճակի կրկնությունը բացառելու նպատակով. Կառավարությունը հայտարարեց, որ նախատեսում է մայրաքաղաքից 400 կիլոմետր դեպի արևմուտք կառուցել «Պահեստային Տոկիո»: Այժմ էլ ճապոնական 2 կազմակերպություններ հանրությանն են ներկայացրել հին երկնաքերերի արդիականացման սարքավորումներ, որոնք կարող են էականորեն նվազեցնել աղետի ազդեցությունը և փրկել մարդկային կյանքերը: «Միթսուի Ֆուդոսան Քո» (Mitsui Fudosan Co) կառուցապատող ընկերությունը և նախագծի գլխավոր կապալառու «Կաջիմա Քորփորեյշնը» (Kajima Corporation) նախագծել են մի քանի հարյուր տոննա կշռով հսկայական սեյսմակայուն ճոճանակներ, որոնք պետք է կառավարեն և ճնշեն երկնակեղևի տատանումները: Այս նորագույն սարքավորումները պետք է տեղադրվեն երկնաքերերի տանիքներին, որպեսզի երկրաշարժի ժամանակ տատանումների ուժն ընդունեն իրենց վրա և հակազդելով վերջինիս վրա կրկնակի անգամ նվազեցնեն տատանումների հզորությունը: Նորագույն նախագծի 51 մլն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ առաջին փորձնական տարբերակը կտեղադրվի 2015 թ-ին Տոկիոյի «Շինջուկու Միթսուի Բիլդինգ» (Shinjuku Mitsui Building) երկնաքերի տանիքին: Այս փորձնական համակարգը բաղկացած կլինի 6 ճոճանակներից յուրաքանչյուրը 300 տոննա քաշով: Նշենք, որ այս նորագույն համակարգը կարելի է տեղադրել ոչ միայն նոր կառուցվող, այլև արդեն նախկինում կառուցված երկնաքերերի տանիքներին: Այնպես որ վստահությամբ կարելի է պնդել, որ հաջողության դեպքում երկրի, հետագայում նաև ամբողջ աշխարհի բազմաթիվ երկնաքերեր կարող են ապահովագրել իրենց աղետալի երկրաշարժերից:

Բարձրահարկ շենքերի ապամոնտաժումն աղմկոտ և կեղտոտ գործընթաց է, որի ժամանակ մեծ քանակությամբ փոշի է արտանետվում մթնոլորտ, իսկ ապամոնտաժված շինանյութը կրկնակի օգտագործման ենթական չէ: Վերջերս ճապոնական «Թայսեյ» (Taisei) կորպորացիան մշակել է երկնաքերերի ապամոնտաժման նորագույն մեթոդ, որը ոչ միայն հնարավորություն է տալիս պահպանել և կրկնակի օգտագործել ապամոնտաժված շինանյութը, այլև անհրաժեշտ էլեկտրաէներգիա է արտադրում: «Էկոլոգիական վերարտադրող համակարգ» (Ecological Reproduction System (Tecorep)) անվանումը ստացած մեթոդը երկնաքերերի ապամոնտաժումն իրականացնում է բեռների իջեցնելուց էներգիա արտադրող վերամբարձ կռունկի և հսկայական դոմկրատների օգնությամբ: Այսօր ամբողջ աշխարհում երկնաքերերի ապամոնտաժման համար կիրառվում են այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիքն են՝ քանդման գնդերը, պայթուցիկ նյութերը և հիդրոմուրճերը: Սակայն հարկ է նշել, որ այս բոլոր մեթոդները ոչ միայն աղմկոտ են, այլև ավերիչ և վատնող: Իսկ ճապոնացիների կողմից առաջարկված նորագույն մեթոդը ոչ միայն անաղմուկ է, այլև էկոլոգիապես մաքուր: Բարձրահարկ շենքերի ապամոնտաժման նորագույն մեթոդը այսպես է աշխատում: Նախ՝ շենքից հանվում է հնարավոր ամեն ինչ: Այնուհետև ապամոնտաժվում է հիմնասյուները և բետոնե հատակը, իսկ շինանյութը բեռների իջեցնելուց էներգիա արտադրող կռունկի միջոցով իջեցվում է ներքև: Հարկը անսասան պահելու համար օգտագործվում է հսկայական դոմկրատներ, որոնք հանվում են միայն այն ժամանակ, երբ տվյալ հարկից ապամոտաժվում են կառուցվածքային բոլոր մասերը: Դոմկրատներ հանելուց հետո հարկը վերանում է: Ապամոնտաժման ամբողջ գործընթացի ժամանակ շենքն ունենում է միևնույն արտաքին տեսքը, տանիքը մնում է իր տեղում և միայն հետզհետե հարկերն են պակասում: Ըստ նախնական տվյալների՝ շենքերի ապամոնտաժման նորագույն մեթոդը ավանդականների համեմատությամբ 90 տոկոսով կրճատում է շրջակա միջավայր արտանետված փոշու քանակը: Սակայն այս մեթոդի հիմնական առավելությունն այն է, որ «Էկոլոգիական վերարտադրող համակարգը» ողջ գործընթացի ժամանակ օգտագործում է վերականգնվող էներգիայի աղբյուրը, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս 85 տոկոսով կրճատել մթնոլորտ արտանետված ածխաթթու գազի քանակը:

Բոլորս իհարկե լսել ենք շենքի սնուցում արևային կամ քամու էներգիայով, բայց որ շենքն ունենա «ջրիմուռային սնուցում» (algae-powered) և նոր, և խորթ է մեզ համար: Այսպես՝ «Սփլիթերվերք Արքիթեքթս» (Splitterwerk Architects) ճարտարապետական ընկերությունը նախագծել է աշխարհում իր տեսակի մեջ առաջին «ԲիԱյՔյու» (BIQ) անվանումը ստացած շենքը, որի ճակատը բաղկացած է բիո-հարմարվող ջրիմուռներից: Յուօրինակ շենքի բացումը նախատեսված է այս ամիս Համբուրգում «Միջազգային շինարարական ցուցահանդեսի» (International Building Exhibition) շրջանակներում: Ջրիմուռային ճակատ կառուցելու համար, շենքը ծածկվել է բիո-ռեակտիվ «շերտավարագույրով», որտեղ էլ պետք ապրեն ջրիմուռները: Այս հատուկ նախագծված ճակատային կոնստրուկցիան թույլ է տալիս ջրիմուռներին աճել ավելի արագ, քան ցանկացած այլ պայմաններում: Յուրօրինակ դիմային հատվածը կապահովի շենքի համար ստվեր, ինչպես նաև ջրիմուռների արտադրած ջերմային էներգիան կպահեստավորվի հատուկ ռեակտորների միջոցով՝ էներգետիկ կարիքների համար օգտագործման նպատակով: Շենքի շինարարության ավարտից հետո գիտնականների և ճարտարագետների հատուկ խումբը այն կուսումնասիրի, որպեսզի հետագայում հնարավոր լինի նորագույն տեխնոլոգիան օգտագործել նոր կառույցների շինարարության ժամանակ: Նշենք, որ «Սփլիթերվերք» ճարտարապետական ընկերությունից բացի, յուրօրինակ նախագծի վրա աշխատել են նաև «Գերմանիայի ռազմավարական գիտական խորհուրդը» (Strategic Science Consult of Germany), «Արուփ» (ARUP) և «Քոլթ ինթերնեշնլ» (Colt International) ընկերությունները: Ի դեպ, վերջինս նախագծել է յուրօրինակ Ճակատային «շերտավարագույրը», որտեղ պետք է ապրեն ջրիմուռները:

Թուրքիայի արևմտյան Բուրսա քաղաքի Նիլյուֆեր (Nilüfer) շրջանում պատրաստվում են մզկիթ կառուցել, որը հավակնում է դառնալ առաջինը երկրում, որը կօգտագործի էներգիայի վերականգնվող աղբյուրներ: Նոր էկո-մզկիթի շինարարությունը նախատեսվում է ավարտել 2015 թ-ին: Նախագծի գլխավոր ճարտարապետ Չելիկ Էրենգեզգինը (Çelik Erengezgin) վստահ է, որ իր նախագիծը առիթ կհանդիսանա, որպեսզի երկրի մյուս մզկիթները սկսեն մտածել շրջակա միջավայրի մասին: Վերականգնվող էներգիա ստանալու համար մզկիթի տանիքին կտեղադրվի արևային վահանակներ, իսկ մինարեթի վրա քամու տուրբիններ: Բացի այդ՝ մզկիթում կտեղադրվի ձյան հալոցքից առաջացած ջրերի և անձրևաջրերի հավաքման համակարգ, որը վերամշակվելուց հետո կօգտագործվի աղոթողների կարիքները հոգալու համար: Արտադրված էներգիայի ավելցուկը մզկիթը պատրաստվում է վաճառել: Ըստ նախնական հաշվարկների էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրները կարտադրեն 120 կիլովատ էներգիա, իսկ մզկիթը կօգտագործի միայն 50 կիլովատը: Մնացորդը կվաճառվի պետությանը: Ծրագրի գլխավոր ճարտարապետը նաև հավելել է, որ էներգիա կարտադրվի նաև օգտագործելով ճնշման ուժը, որը գործադրվում է հատակի վրա, հավատացյալների մզկիթ այցելության և կրոնական ծիսակատարությունների ժամանակ: «Մենք կկարողանանք ասել հավատացյալներին, լիցքավորեք ձեր բջջային հեռախոսներն այստեղ, քանի որ դուք ինքներդ էլ էներգիա եք արտադրում», - ավելացրել է Չելիկ Էրենգեզգինը: