Հայաստանը, չնայած իր փոքր տարածքին, ունի մոտ 26.000 պատմամշակութային հուշարձաններ, այսինքն՝ մեր հայրենիքի գրեթե յուրաքանչյուր 1քկմ-ի վրա մի պատմական հուշարձան կա։ Սա զբոսաշրջության զարգացման մեծ հնարավորություններ է ստեղծում։ Բայց մենք չենք օգտվում այդ հնարավորությունից լիարժեք, որովհետև այդ ժառանգության մոտ 80%-ը շարունակում է մնալ անմխիթար վիճակում՝ կիսաքանդ ու խոնարհված։ Ինչ էլ որ վերականգնվում է, հիմնականում մասնավոր ներդրումների արդյունքում ու մեծամասամբ եկեղեցիներ, աշխարհիկ կառույցները՝ ամրոցներ, քարավանատներ և այլն, գրեթե չեն վերականգնվում։ Բայց երբեմն լինում են հետաքրքիր բացառություններ, ինչպես՝ Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցային համալիրի դեպքում։ Զարնի Պարնի. վերականգնում, որն անհավանական էր թվում 10 –րդ դարի Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցը վաղուց վայր էր դրել զենքերը՝ հանձնվել ժամանակի ավերիչ ուժին։ Հուշարձան տանող ճանապարհը գրեթե անմատչելի էր մարդու համար, տարածքը լցվել էր հողով ու գոմաղբով, ծածկվել խիտ բուսածածկույթով։ Ու այս ինքնատիպ քարայր-ամրոցը կմնար Հայաստանի պատմամշակութային հուշարձաններում հիշատակվող զուտ հերթական անուն, եթե բարերար Ռուբեն Մեսրոբյանը չորոշեր այն վերականգնել։ Ստեփան Նալբանդյանը եղել է հուշարձանը վերականգնող-նախագծող ճարտարապետների խմբի ղեկավարը. «Ուրախ եմ, որ առիթ ունեցա Զարեհ իշխանի ամրոցի վերականգնմանը մասնակցել։ Ճիշտ է՝ սկզբում, տեսնելով տարածքի վիճակը, մի տեսակ անհավանական էինք համարում ծրագրի իրագործումը, բայց համառ աշխատանքի արդյունքները գերազանցեցին բոլոր սպասումները»։ Բարձիթողի պատմամշակութային հուշարձանում մասնագետները շատ անելիք ունեին։ Այստեղ ուսումնասիրություններ են կատարել հնագետները, երկրաբանները, սեյսմոլոգները, կատարվել են քարաթափումներ՝ այցելուների անվտանգության համար, ու բոլոր ուսումնասիրությունների հիման վրա էլ կազմվել է ճարտարապետական նախագիծն ու սկսել վերականգնումը։ Այսօր ներքևի առաջին քարայր-ամրոցը՝ Զարնին, որը 605 քմ է, լրիվ վերականգնվել է, այն իր բարեկարգ շրջապատի հետ ստեղծել է բնությանը համահունչ մի պատմամշակութային ուրույն միջավայր, որն արդեն սիրվել է մեր հայրենակիցների ու զբոսաշրջիկների կողմից։ Քարայրում գործում է թանգարան, որտեղ ցուցադրվում են Լոռվա հին կենցաղը ներկայացնող իրեր՝ Ռ. Մեսրոբյանի անձնական հավաքածուից, այցելուները նաև կարող են խմել ավազանների մեջ հավաքվող ժայռից կաթացող մաքուր ջրերից, նոր կառուցված աստիճաններով բարձրանալ վերին քարայր-ամրոց՝ Պարնի։ Զարնի-Պարնին իր տեղադրությամբ տուրիստական հիմնական ուղղությունների վրա է գտնվում. տարածքի հայտնի տեսարժան վայրերն են Սանահինի, Հաղպատի վանքերը, ու հենց Հաղպատ գյուղ տանող ճանապարհից մոտ 1 կմ հեռու էլ գտնվում է քարայր-ամրոցը։ Ամրոցն իր հաջող տեղադրությամբ և իհարկե ճիշտ ու համահունչ վերականգնման շնորհիվ արդեն լայն ճանաչում ունի զբոսաշրջային տիրույթում։ Սա հաջող փորձ է, որը պետք է աշխարհիկ պատմամշակութային հուշարձանների նման վերականգնման ու նորօրյա կիրառման օրինակ դառնա։ Ստեփան Նալբանդյանը նշում է, որ այդպիսի հաջող փորձեր աշխարհում շատ կան. «Մենք ունենք էլի նման կոթողներ որ կարող են այսպես օգտագործվել, ցավում եմ, որ դեռ չեն փորձում։ Այնինչ պատմական հուշարձանը չխաթարելով ժամանակակից կյանքի հետ այն համադրելու փորձեր արվել են եվրոպական շատ քաղաքներում։ Ֆրանսիա, Իսպանիա, Հունաստան. այս երկրները տուրիզմով են ապրում հենց նման լուծումների շնորհիվ։ Մենք ևս պատմամշակությաին հուշարձաններին հին ձևի մեջ նոր կյանք ու կիրառություն պիտի հաղորդենք։ Զբոսաշրջիկը երանի կտա, որ կարողանա, օրինակ, Բջնիի ամրոցում նստի,սուրճ խմի հանգստանա ու զմայլվի շրջապատով։ Պետք է թույլ տալ, խրախուսել նման նախագծերի իրականացումը»։ Բարձրացող խոնարհված եկեղեցիներ Զարնի-Պարնին վերականգնող ճարտարապետների պրակտիկայում եղած հազվադեպ աշխարհիկ կառույցներից է։ Մեր պատմամշակութային ժառանգության մեծ մասը եկեղեցիներ են ու հենց դրանք էլ ավելի հաճախ վերականգնվում են։ Ստեփան Նալբանդյանը Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահն է, «Երկիր և մշակույթ» միջազգային բարեգործական կազմակերպության հայկական մասնաճյուղի տնօրեն։ Այս երկու կազմակերպությունների շրջանակում ամեն տարի իրականացվում են բազմաթիվ վերականգնումներ ու հիմնականում եկեղեցիներ։ Այս տարի սկսելու են Սյունիքի մարզում Գորիսի Վերիշեն գյուղի 5-րդ դարի Ս Հռիփսիմե միանավ բազիլիկ եկեղեցու, Լեռնաձորի Ս Աստվածածին (17-րդ դ.), Սրաշենի Ս. Հռիփսիմե (17-րդ դ.), Արագածոտնի մարզում Միրաքի 5-րդ դարի ավերակ եկեղեցիների վերականգնման աշխատանքները։ Արդեն վերաօծվել ու հավատացյալներին ընդունում է Մեղրու Սուրբ Հովհաննես վանական համալիրը. «Այս եկեղեցիները վերականգնվում են համայնքների միջոցներով, որովհետև տեղի բնակիչներն ունեն դրանց կարիքը,-ասում է ՍտեփանՆալբանդյանը։-Հայաստանի գրեթե բոլոր համայնքներում կան խոնարհված եկեղեցիներ։ Լավ է ու ճիշտ դրանք վերականգնելը, որովհետև անգամ նոր եկեղեցու առկայության դեպքում, մարդիկ միևնույնն է հին քարի մոտ են գնում մոմ վառելու»։ Այս տարի վերջապես սկսվել են նաև Սանահին վանական համալիրի վերականգնման ու բարեկարգման աշխատանքները, որոնց անհրաժեշտության մասին բազմիցս բաձրաձայնվել է մամուլում։ Պետական ծրագրով ԱՄՆ դեսպանատան ու Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի հետ կիրականացվի նաև գլխավոր եկեղեցուց դեպի արևելք գտնվող Ս. Հարություն և Ս. Հակոբ փոքր եկեղեցիների վերականգնումը։ Արդեն 8 տարի է ընթանում են նաև Տանձափարախ անապատական-վանական համալիրի վերականգնման աշխատանքները, որոնք իրականացվում են «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության բարերարների ու կամավորների աջակցությամբ։ Անապատը գտնվում է Կապանի Բեխ թաղամասից 5,5 կմ հեռու։ Դեպի անապատ ոտքի ճանապարհն ամեն տարի հուլիսին ակտիվանում է. 20 օրով գալիս են տարբեր երկրներից՝ ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, կամավորներ, որոնք ճարտարապետների ու հնագետների հետ մաքրում են վանք գրոհած բուսածածկույթը, օգնում պեղումների, քանդվող պատերի ամրակայման աշխատանքներում. «Մեր նպատակը Տանձափարախի անապատը ամբողջական վերականգնելը չէ, իմաստ էլ չկա. վերականգնումը պետք է իմաստ ու նպատակ ունենա, -ասում է վերականգնող ճարտարապետ Ստեփան Նալբանդյանը։- Եթե վերականգնենք ու չգործի, նորից մնալով բնակավայրից հեռու, առանց մարդու խնամքի, նույնն վիճակին է վերադառնալու։ Մեր նպատակն է այնպես անել որ Տանձափարախը հասնի հաջորդ սերունդներին, չկործանվի, որովհետև անտառը գրոհում ու ոչնչացնում է ամեն ինչ։ Մենք Տանձափարախը մեր մեջ անվանում ենք Հայաստանի Անգկորը. ծառերի մեջ խեղդված։ Անտառը գրավել էր վանքը, ու մեր գերխնդիրը պատմական հուշարձանը ծառերից ազատելն էր. հսկայական ծառեր տանիքների վրա, ու աննկարագրելի է՝ ոնց է շենքը պահել այն։ Անգամ կան շինություններ, որոնք այնքան են սրտաճել ծառի հետ, որ անհնար էլ է ազատել»։ Տանձափարախը անհիշելի ժամանակներից եղել է սրբատեղի։ Դրա ակնառու վկաները պատերի մեջ խառը շարված քարերն են, որոնց մի մասն անգամ թվագրվում է մինչքրիստոնեական շրջանին, նաև կան վաղ քրիստոնեական շրջանի, 7-9-րդ դարերի ու ավելի ուշ շրջանի քարեր։ Սա վկայում է, որ Տանձափարախը ժամանակ առ ժամանակ քանդվել ու վերաշինվել է։ Վերջին անգամ այն վերաշինվել է 17-րդ դարում, երբ Արիստակես անունով մի հոգևորական Տաթևի վանքից իր հոգևորականներով տեղափոխվել է Տանձափարախ։ Կամավորների ջանքերով այժմ ամբողջությամբ վերականգնվել է վանական համալիրի պարսպից դուրս գտնվող մատուռը և վանքի սեղանատունը։ Սեղանատանը վերականգնողները պահպանել են հին կոլորիտն ու միջավայրը՝ նպատակ ունենալով այն դարձնել Տանձափարախ այցելող զբոսաշրջիկների և ուխտավորների համար հանգիստ առնելու կացարան։ Իսկ Տանձափարախը այցելուների պակաս երբեք չի ունեցել անգամ այդպես ավերված վիճակում. «Պատահական չէ, որ ամեն ավերումից հետո, այն այստեղ է ձգել հոգևորականներին ու վանքը կրկին վերաշինվել է։ Այստեղ հզոր էներգետիկ հաղորդակցական դաշտ կա, որի դրական ազդեցությունը մենք ինքներս ենք զգում, այնտեղ լինելիս. ինքնազգացողության լավացում, առողջական խնդիրների նահանջ։ Մենք անգամ կատակում ենք, թե Տանձափարախը վիրուս ունի, ով մեկ անգամ լինում է այստեղ, վարակվում է, ու ցանկանում վերադառնալ կրկին ու կրկին»։ Ստեփան Նալբանդյանը ցավով է նշում, որ պետական ծրագրով վերականգնումներ շատ քիչ են արվում, այն էլ ինչ արվում է, հաճախ անորակ ու հին նյութին ու ճարտարապետությանն անհարիր է լինում։ Այնինչ այս հուշարձաններն են մեր այցեքարտը համաշխարհային զբոսաշրջությունում ու դրանց գրագետ ու ճիշտ վերականգնում է ոլորտի զարգացման գրավականներից մեկը։

Նորից քննարկվում է Կոնդի վերակառուցման ծրագիրը։ Այս ծրագիրն արդեն որերորդ անգամ հանում են արխիվից, որերորդ անգամ խոսում Կոնդում հին Երևանի կոլորիտի ու պատմական միջավայրի պահպանման կարևորության մասին։ Ընթացք կստանա՞ ծրագիրն այս անգամ։ Եվ ընդհանրապես իմաստ ունի՞ վերակառուցել հին ու իրար վրա լցված կիսաքանդ տների այդ բլուրը։ Ավելի հեշտ չէ՞ պարզապես մաքրել խարխուլ տների կուտակումները ու կոնդեցիներին ապահով ու բարեկարգ բնակարաններ շնորհել։ Երևանի հին թաղի հին խնդիրները Կոնդը 17-րդ դարից պահպանված Երևանի ամենահին թաղամասերից է: Ասիական հին քաղաքին բնորոշ նեղ՝ 3-4 ոտնաչափ լայնությամբ ծուռումուռ փողոցներ՝ երկու կողմերում ոռոգման առուներ, կավից ու մանր քարերից կառուցված պարսպապատ տնակներ։ Սա հին Կոնդն է։ Ու որքան հին է թաղը, այնքան էլ հին ու շատ են թաղի խնդիրները․ դրանք կուտակվել են տասնամյակներ շարունակ։ 21-րդ դարի հեշտ կյանքը շրջանցել է Կոնդի խարխուլ, իրար վրա լցված տնակները։ Դրանց մեծ մասը չունեն առանձին սանհանգույց, կոյուղի, մարդիկ ջուր են կրում դրսի ծորակներից, ապրում են տանիքի փլվելու կամ հրդեհի բռնկման վտանգի մեջ։ Ու այդպես էլ ապրում են արդեն քանի՜ տասնամյակ։ Այստեղ ժամանակը կանգ է առել, բայց այդ կանգառը ավերիչ է։ Միայն առաջին հայացքից այստեղ ոչինչ չի փոխվել, իրականում թաղը քանդվում է ներսից։ Միգուցե ավելի հեշտ լիներ քանդել հին տները և կառուցապատել բնակելի շենքերով՝ կոնդեցիներին հարմարավետ բնակարաններ հատկացնելով։ Բայց կյանքի առանձնահատուկ ռիթմով ապրող, մայրաքաղաքային փայլերից ու լույսերից վեր ծվարած այս բլուրը խտացրել է երևանյան մի յուրահատուկ շունչ, որն առանձնահատուկ ձգողական ուժ է հաղորդում Կոնդին։ Ու ինչպես հին, մաշված, բայց շատ սիրելի մի իր, Կոնդը պահել են Երևանի իր անկյունում ու չգիտեն՝ գցեն, թե չգցեն, քանդենք, թե չքանդեն․ ինչ անեն, ինչպես նոր կյանք հաղորդեն նրան, որ և՛ նոր լինի, և՛ մեր հին ու բարի Կոնդը մնա։ Կոնդի վերակառուցման նախագիծը Երևանի գլխավոր հատակագծերում Կոնդի կառուցապատումը, համակողմանի լուծում չի ստացել ու դարձել էր քաղաքի խնդրահարույց հանգույցներից մեկը։ Թամանյանն ընդհանրապես Կոնդի վերակառուցում չի նախատեսել, այնտեղ կանաչ գոտի է պատկերացրել, բայց բլուրը այդ թվականների հիմնական կառուցապաումից դուրս է մնացել դիրքի պատճառով։ Քաղաքի կենտրոնում քաղաքից կտրված թաղամասի կառուցապատման խնդրին լրջորեն անդրադարձան 1984-85թթ.-ին։ Հայտարարվեց Կոնդի վերակառուցման ճարտարապետական նախագծերի մրցույթ: ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանն ուներ Կոնդի վերակառուցման իր մտապատկերը․ «Դուք եղե՞լ եք Փարիզում, տեսե՞լ եք Մոնմարտրը: Ես ուզում եմ, որ Կոնդը դառնա Երևանի Մոնմարտրը», -ասել էր նա ճարտարապետ Արշավիր Աղեկյանին, որի նախագիծն էլ հենց ընդունվել էր մրցույթի արդյունքում։ Ըստ Արշավիր Աղեկյանի նախագծի Սարյան, Լեո, Պարոնյան փողոցների երկայնքով նախատեսվում էր բնակելի զոնա՝ տերասաձև ներքին բակերի համակարգով, օգտագործվող կանաչապատ կտուրներով: Կոնդի բարձունքի միջնամասում՝ մոտ 5հա տարածքում, նախատեսվում էր հասարակական կենտրոն, որտեղ վերակառուցվող տները հնարավոր կլիներ օգտագործել որպես արվեստանոցներ, ժողովրդական վարպետների արհեստանոցներ, ցուցադրման և վաճառքի սրահներ։ Իսկ Դվին հյուրանոցի հյուսիսային հատվածի վերակառուցվող տներում, ըստ նախագծի լինելու էր տուրիստական կենտրոն՝ բակերի շուրջը համախմբված ծավալներով: Այն զբաղեցնում էր մոտ 3հա տարածք: Բայց նախագիծը կյանքի չկոչվեց վրա հասած երկրաշարժի և դրան հաջորդած դեպքերի պատճառով։ Արշավիր Աղեկյանը շատ է կարևորում այս թաղի վերակառուցումը․«Երևանում շատ թե քիչ պահպանված թաղամասերից, որն իր վրա կարող է վերցնել պատմամշակութային ֆունկցիա, դա Կոնդ բնակատեղին է: Մեզ հասած այդ թաղամասն ունի ուշ միջնադարյան կառուցապատման հենք: Կատարված նախագիծը նպատակ է հետապնդել, հենվելով Կոնդի տարերային կառուցապատման, մասշտաբի և տարածության կազմակերպման միջնադարյան ոգու վրա, ստեղծել ժողովրդական ճարտարապետության հավաքական կերպար: Պատմական հարուստ անցյալ ունեցող, բայց իրական ապացույցներից զուրկ քաղաքամայր Երևանում այս խնդիրն առավել հրատապ է»: Այդ հրատապությունը չի կորել նաև այսօր՝ նախագծի ընդունումից երեք տասնամյակ անց, որովհետև հնի պահպանությունն ու վերականգնումն այսօր ավելի է գնահատվում ու կարևորվում, այսօր նորակառույց երկնաքերերով այնքան չես կզարմացնես, որքան հնաոճ տներով պարփակված մի կարճ փողոցի վերականգնումով, որտեղ մարդն իրեն ավելի շատ է կապված զգում իր քաղաքի անցյալին ու արմատներին։ Նոր նախագծի սպասումով Կոնդն իր տեղադրությամբ ու պատմականությամբ զբոսաշրջության զարգացման լայն պոտենցիալ ունի և հետաքրքիր մտահղացումներ իրականացնելու լայն հնարավորություններ է ընձեռում։ Կոնդի վերակառուցման ու պահպանմանն ուղղված ուսումնասիրություններ 2011 թ․ նախաձեռնել էր նաև «ՈւրբանԼաբ Երևան» քաղաքաշինական ժողովրդավարացման ինստիտուտը, պատրաստել մի քանի էսքիզային տարբերակներ, ներկայացնելով նաև համեմատական, օրինակ՝ Վենետիկի նեղ փողոցներում գտնվող տների հետ: Այսօր Ուրբանլաբը զբոսաշրջային պտույտներ ու այցելություններ է կազմակերպում Կոնդում՝ նպատակ ունենալով անընդհատ հանրության ուշադրությունը սևեռել քաղաքի այս հատվածի վրա։ Եվրոպական շատ հայտնի քաղաքներ են իրենց հին պատմական հատվածները վերակառուցել ու դարձրել զբոսաշրջային կենտրոններ։ Նրանց օրինակով և հաշվի առնելով թաղի առանձնահատկություններն ու կոլորիտը, հնի ու նորի ներդաշնակ վերակառուցմամբ ու բնակիչների խնդիրների համալիր լուծմամբ Կոնդը պետք է կապել քաղաքի հետ, այն դարձնել մայրաքաղաքի ակտիվ առօրյայի մասնիկը։ Այժմ Կոնդի վերակառուցման հայեցակարգի մշակման շուրջ ընթանում են քննարկումներ, միայն դրանից հետո կսկսի նախագծային փուլը։ Ի՞նչ կորոշվի ու ինչպե՞ս կիրականացվի դեռ հայտնի չէ։ Բայց խնդիրը հրատապ է, և հազարավոր կոնդեցիներ սպասում են իրենց բնակության պայմանների բարելավմանը գոնե այս իշխանության օրոք։ Կոնդի մասին հաջորդ հրապարակումներում, հուսանք, կխոսենք արդեն իրականացման պատրաստ նախագծի մասին։

Մայրաքաղաքում արդեն տասնյակ տարիներ շարունակ օրեցօր կառուցվում են նոր բնակելի շենքեր, որոնք սակայն կենդանություն չեն ստանում, քանի որ շատերը ձեռք են բերում նորակառույց բնակարանները որպես կապիտալ։ Մինչդեռ կան բազում հայ ընտանիքներ, որոնք դեռևս ապրում են վթարային շենքերում։ Ինչքանո՞վ է դա արդարացի, թողնում ենք Ձեր դատին։ Ինչևէ։ Այսօր կխոսենք «Նոբբի» ՍՊ շինարարական ընկերության կողմից իրականացվող ծրագրի մասին, որով ընկերությունը վերը նշված խնդրին փորձում է լուծում տալ։ Խոսքը գնում է Աջափնյակ վարչական շրջանի Արզումանյան 8/1 հասցեում իրականացվող բնակելի շենքերի կառուցման մասին «Նոբբի» ՍՊ ընկերության կողմից։ Մեզ հայտնի է, որ վերը նշված հասցեի հարակից վթարային շենքի բնակիչները դիմել են «Նոբբի» ՍՊ ընկերությանը, նորակառույց շենքից բնակարան ստանալու խնդրանքով։ Ի՞նչ փուլում են այդ պայմանավորվածությունները և ի՞նչ պայմաններով են այդ բնակարանները նրանց հատկացվելու։ «Հարակից վթարային շենքի բնակիչների հետ ձեռք ենք բերել պայմանավորվածություն նրանց նոր կառուցվող շենքում բնակարաններ հատկացնելու վերաբերյալ: Նշված բնակարանները հատկացվելու են ամբողջությամբ վերանորոգված և հարմարեցված բնակիչների պահանջներին, իսկ վթարային շենքը ապամոնտաժվելու է, և տեղում կառուցվելու է պուրակ»,- մեզ հետ զրույցում պարզաբանեցին «Նոբբի» ՍՊ ընկերությունից։ Ինչ վերաբերվում է պուրակին, ապա ընկերությունից տեղեկացրեցին, որ տարածքը բավականին ընդարձակ և հարմարավետ է լինելու։ Ըստ էության կարելի է ասել, որ սա բնակարանաշինական եզակի այն ծրագրերից է, որտեղ նախատեսվում է նաև կանաչ տարածքի ստեղծում։ Ընդհանուր փաթեթն իր մեջ ներառում է թվով 5 շենքերի կառուցում, որոնցից առաջին շենքի շինարարական աշխատանքներն արդեն սկսված են և կավարտվեն 2020թ․-ի վերջին: Ըստ նախատեսվածի, կառուցվող շենքը բաղկացած է 12 հարկից և ունի 120 բնակարան՝ 39 մ2, 55 մ2, 58 մ2, 76.9 մ2 մակերեսներով, ստորգետնյա ավտոտնակ և մանկական խաղահրապարակ: Ծրագրով նախատեսված է կառուցել ևս չորս շենք, որոնցից երկուսը 16 հարկանի են, մյուս երկուսը՝ 18: Ընդհանուր 220 բնակարան և 100 մեքենայի համար նախատեսված կայանատեղի ունեցող շենքերում լինելու են 35 մ2- 120 մ2 մակերեսով բնակարաններ:

Թումո ստեղծարար տեխնոլոգիաների առաջին կենտրոնը բացվեց Երևանում 2011 թ.: Թումո անունն էլ վերցրին կենտրոնի հարակից այգու անունից՝ Թումանյան՝ կրճատ Թումո: Երկու տարի անց Թումո կենտրոն բացվեց Դիլիջան քաղաքում, հետո Գյումրիում ու Ստեփանակերտում: Բայց «թումոյակենտրոնացումը» այդքանով չավարտվեց. նախատեսվում է նոր կենտրոնների կառուցում նոր բնակավայրերում: Ավելի մոտ Թումո Թումոն ստեղծարար տեխնոլոգիաների ուսուցումը փորձում է հասանելի դարձնել հնարավորինս մեծ թվով հայ պատանիների համար, որ յուրաքանչյուրը, ով սիրում է սովորել, կարողանա հաճախել ավելի մոտ Թումո կենտրոն: Թումոն գործընկերներ է գտնում տարբեր բնակավայրերում և միշտ բաց է քննարկումների և նոր համագործակցությունների համար: «Սիմոնյան» կրթական հիմնադրամի նախաձեռնության առաջին համագործակցությամբ բացվեց կենտրոն Երևանում, հետո Կենտրոնական բանկի հետ համագործակցության արդյունքում հիմնվեց Թումո Դիլիջանը, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) օժանդակությամբ՝ Գյումրու և Ստեփանակերտի կենտրոնները, շուտով նոր կենտրոններ կբացվեն նաև Կողբում՝ «Կողբ» հիմնադրամի և Մասիսում՝ Մասիսի զարգացման հիմնադրամի հետ համագործակցությամբ: Թումոյի կրթական մոդելը հետաքրքրել է նաև արտասահմանցիներին: Այսօր արդեն բացվել է Թումո Փարիզը քաղաքի գլխավոր կայարանում՝ Forum des Images կենտրոնում՝ Les Halles շրջանի գլխավոր հատվածում, ինչպես նաև արդեն գործում է Թումո Բեյրութը, որը գտնվում է Լիբանանի մայրաքաղաքի թվային կենտրոնում (Beirut Digital District): Երեք նոր շենք, մեկ ճարտարապետ Թումոյի հաղորդակցման բաժնի ղեկավար Լիլիթ Թովմասյանը ներկայացնում է այն հիմնական պահանջները, որոնք Թումոն ներկայացնում են իր հետ համագործակցող ճարտարապետներին. «Մեզ համար կարևոր է, որ տարածքը արտացոլի Թումոյի կրթական մոդելի բոլոր 4 բաղադրիչները, որոնք մեզ համար կարևոր են. թափանցիկություն, ընտրություն, ճկունություն, հասանելիություն: Կարևոր է, որ շենքը լինի հնարավորինս ընդարձակ միջանցքներով ու սրահներով, բարձր առաստաղներով: Թումո կենտրոնների սենյակները հիմնականում ապակեպատ են այնպես, որ պատանիները սովորելիս տեսնեն, թե ինչ են անում իրենց ընկերները մեկ այլ սենյակում: Ու եթե ինքնուսուցմամբ են զբաղվում, տեսնեն, որ մյուս պատանիները դասընթացների են մասնակցում, հաջողություններ ունենում, մոտիվացվեն»: Թումոյի պահանջներն ու առաքելությունը շատ լավ է հասկացել լիբանանցի ճարտարապետ Բեռնար Խուրին: Նա հայտնի լիբանանցի ճարտարապետ է՝ թե՛մոդեռնիստական նախագծերի իրականացման, թե՛ պատմական շենքերի վերակառուցման հարուստ փորձով: Հենց նրա նախագծով է կառուցվել Թումոյի առաջին շենքի ինտերիերը 2011թ.: Հիմա էլ կառուցվում են Կողբի, Մասիսի և Գյումրու կենտրոնները: Իր հարցազրույցներից մեկում Բեռնար Խուրին ասել է. «Մենք չենք հետևում ճանաչելի էսթետիկային: Թումոն, առաջին հերթին, գաղափար է, ոգի, որ պիտի պահպանվի, ուր էլ գնանք՝ անկախ շինությունից կամ տեղանքից»: Թումոյի պահանջներին համապատասխան կառուցվող կենտրոնները նաև համապատասխանում են իրենց շրջակա միջավայրին, ձուլվում են դրան՝ դառնալով դրա հարազատ մասնիկը: Տավուշի մարզի սահմանամերձ Կողբ գյուղում Թումո կենտրոնը նախատեսված է 600-1000 պատանու համար: Այստեղ կարող են պատանիներ հաճախել ինչպես Կողբից, այնպես էլ Նոյեմբերյանից, Բերդավանից և այլ մերձակա բնակավայրերից։ Կենտրոնը կներառի նորագույն տեխնոլոգիաներով դասասենյակներ, ինքնուսուցման կայաններ, ձայնագրման ստուդիա, կինոսրահ և մեծ մարզադաշտ: Մասիս քաղաքի Թումո կենտրոնը, նախատեսված մինչև 1000 ուսանողի համար, կկառուցվի Հյուսիս-հարավ ավտոմայրուղուն հարակից հատվածում՝ մերձակա համայնքներից, նաև Արմավիրից Թումո հաճախող պատանիների հարմարավետության համար: Թումո Մասիսը մյուս կենտրոններից առանձնանալու է ֆրանկոֆոն կողմնորոշմամբ՝ կենտրոնում ֆրանսերենը կավելացվի որպես Թումոյի ծրագրի դասավանդման լեզուներից մեկը: Երրորդ նոր շենքը, որը կառուցվում, ավելի ճիշտ վերակառուցվում է Բեռնար Խուրիի նախագծով, Գյումրիի առաջին թատրոնի շենքն է: «Կումայրի» պատմամշակութային արգելոցում ընդգրկված այս բացառիկ շենք-հուշարձանը վթարային է և լուրջ վերակառուցման կարիք ունի: Գյումրու Թումոն այժմ գործում է Տեխնոպարկում, և շենքը պատրաստ լինելուն պես կտեղափոխվի այնտեղ: Թումոն համագործակցում է նաև հայկական ճարտարապետական արվեստանոցների հետ: Թումոյին հատուկ ճկունությամբ, թափանցիկությամբ ու տեխնոլոգիական ստեղծարարությամբ են աչքի ընկնում «դ՛Արվեստանոցն» ստուդիայի իրականացրած ներքին հարդարանքը Թումո Դիլիջանի համար, ինչպես նաև «Ստորակետ» ստուդիայի ինտերիերի նախագիծը Թումո Ստեփանակերտում: Հուշարձան շենքերի հանդեպ հոգածություն սերմանող Թումոն Թումոն առանձնահատուկ վերաբերմունք ունի հին, պատմական արժեք ներկայացնող շենքերի հանդեպ, հետաքրքրվում է հատկապես այն կառույցներով, որոնք այս կամ այն բաղադրիչներով համապատասխանում են իրենց գաղափարին: «Ճարտարապետական նշանակություն ունեցող շենքերը, եթե չեն գործածվում զրկվում են իրենց պոտենցիալից ու նշանակությունից: Մենք ուզում ենք դրանց մեջ նոր կյանք դնել, երիտասարդ ու ստեղծագործական կյանք: Մյուս կողմից դա նաև ճիշտ վերաբերմունք ու մոտեցում է կրթում այդ շենք մտնող պատանիների մեջ: Նրանք տեսնում են հին, գեղեցիկ շենք, որի վրա մեծ ջանքեր են ներդրվել, այդ արժեքները նրանց մեջ էլ են սերմանվում»,- ասում է Թումոյի հաղորդակցման բաժնի ղեկավար Լիլիթ Թովմասյանը: Եվ այսպես. Թումո Ստեփանակերտը գտնվում է քաղաքի հին շենքերից մեկում, որը նախկինում եղել է Պետական անվտանգության կոմիտեի (КГБ) շենքը: Երևանի Թումո ստուդիաները գտնվում են Պուշկին 38 հասցեի երկրորդ հարկում, որտեղ պահպանվել է հին երևանյան շենքի կոլորիտը՝ նախշազարդ առաստաղներ, բուխարիներ, կլոր աստիճանավանդակ: Իսկ Գյումրու կենտրոնը հավակնում է դառնալ Թումոյի հուշարձանապահպան առաքելության գլուխգործոցը: Շենքը մինչև տարվա վերջ կհառնի ամբողջովին վերականգնված, պահպանված որմնաքանդակներով, գյումրեցիների աչքին սովոր սպիտակ արտաքին պատերով, որոնց հակառակ կողմում մոդեռնիստ Բեռնար Խուրին ստեղծել է լրիվ արդիական, Թումոյի կրթական պահանջներին համապատասխան նորարարական միջավայր: ԵՄ Թումո Պատահական չէ, որ Թումոն անցյալ տարի ՏՏ համաշխարհային համաժողովում հատուկ մրցանակ ստացավ «Թվային դարի խորհուրդը իրագործելու» համար: Նրա գործունեությունը գնալով ավելի մեծ մասշտաբներ է ընդգրկում և դրա ապացույցը Եվրոպական միության և Թումոյի համագործակցությամբ ինժեներական և կիրառական գիտությունների համալիրի կառուցումն է: Համալիրի համար Երևանում` Թումոյին կից հատկացվել է 15.000 քմ տարածք, որտեղ կկառուցվի 25,000 քմ տարածք գրավող համալիր: Կառույցն իր մեջ կներառի կրթական ծրագրավորման ենթակառուցվածք STEM հետազոտությունների լաբորատորիա, կոնֆերանսների կենտրոն և կոմերցիոն տարածք` կենտրոնի երկարաժամկետ ֆինանսական կայունությունն ապահովելու համար: Հայտարարվել էր ապագա համալիրի նախագծի միջազգային ճարտարապետական մրցույթ, որին հայտ էին ներկայացրել 67 անհատ ճարտարապետ և կազմակերպություն 24 երկրից: Մրցույթի ժյուրին գլխավորում է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ճարտարապետության և նախագծման բաժնի դեկան և 2020 թվականի Վենետիկի բիենալեի համադրող Հաշիմ Սարկիսը: Արդեն ընտրվել են ու մրցույթի եզրափակիչ փուլում կմրցեն ճարտարապետության աշխարհի երեք հսկաներ`RCR Arquitectes-ը, BIG-ը և MVRDV-ն: Եզրափակչի մասնակիցները ժյուրիի և ԵՄ Թումո համալիրի թիմի հետ Երևանում երկօրյա ինտենսիվ աշխատանքներ կանցկացնեն, ինչին կհաջորդի հաղթողի ընտրությունը: Նրանցից մեկը սեպտեմբերին հաղթող կճանաչվի և կնախագծի ԵՄ Թումո համալիրը: Շինարարությունը կմեկնարկի 2020 թվականի գարնանը և ավարտին կհասցվի հաջորդող 2-ից 3 տարվա ընթացքում:

Մեծամորի 18-րդ դարում կառուցված ջրաղացի վերակառուցման ծրագիրը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միայն Մեծամորի բնակչության, այլև մասնագետների մոտ։ Վերակառուցումը իրականացվում է ՄԱԶԾ-ի «ինտեգրված գյուղատնտեսական զբոսաշրջության զարգացում» IRTD ծրագրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իսկապես հետաքրքիր է, քանի որ փորձ է արվում վերակառուցել մի պատմամշակութային արժեք։ Քանի որ Մեծամորը մ.թ.ա. IV-II դդ-ին ծաղկուն կենտրոն էր՝ ինչի մասին մեզ են վկայում հնագույն ամրոց-բնակատեղը և բազում պեղումներ, այս նախագիծը, ինչպես ասում են, ժամանակին էր։ Ծրագրի իրականացմամբ վերականգնվելու և նոր շունչ է ստանալու հնագույն կառույցը, և, ինչու չէ, նաև՝ ամբողջ քաղաքը։ Նախագիծն իրականացնում է «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցը։ Որն՞ է այս ծրագրի գլխավոր նպատակը, այս և այլ մանրամասների շուրջ զրուցեցինք «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցի ճարտարապետ Մուշեղ Ղուլյանի հետ։ - Վերակառուցումից հետո շենքը ծառայելու է թանգարանի այցելուներին՝ խթանելով հնագիտական տուրիզմի զարգացմանը Հայաստանում։ Այստեղ թանգարանի այցելուները բացի բուն ջրաղացի շենքը բացահայտելուց նաև հնարավորություն կունենան ծանոթանալ պրակտիկ հնագիտությանը ինտերակտիվ եղանակով, կծանոթանան Արմավիրի մարզի հնավայրերի պատմությանը, ինչպես նաև կօգտվեն հանգստի համար ստեղծված պայմաններից -Ինչպիսի՞ ծավալատարածական և կոնստրուկտիվ փոփոխությունների է ենթարկվել կառույցը ըստ նախագծի։ - Ջրաղացի շենքի վերակառուցման նախագծով պլանավորվում է ամբողջությամբ պահպանել հին և հետագայում կառուցված մասնաշենքերը։ Փոխվելու է երկհարկանի մասնաշենքի քայքայված ծածկը, վերականգնվելու է երկթեք տանիքը։ Շենքի դռների և պատուհանների հատվածներում, ինչպես նաև երկթեք մասնաշենքի տանիքի համար նախատեսվում է օգտագործել մետաղական թերթերով երկրաչափական ձևերով դետալներ, որոնց համադրությունը կոպտատաշ քարի հետ՝ ձևավորելու են շենքի հիմնական ճարտարապետական արտահայտչությունը։ Հին մասնաշենքում վերականգնվելու է փայտաշեն ծածկը և ծառայելու է որպես ջրաղացի ցուցադրության և հանգստի սրահ։ Միջանցքն օգտագործվելու է որպես հուշանվերների սրահ, իսկ դրա տանիքը՝ որպես բաց տեռաս։ -Որ՞ փուլում է գտնվում այժմ նախագծի իրականացումը և որ՞ շինարարական ընկերությունն է իրականացնելու շին աշխատանքները։ - Նախագիծը ներկայացվել է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության գիտամեթոդական խորհրդի քննարկմանը, ստացել դրական եզրակացություն։ Այժմ նախագիծը գտնվում է նախագծանախահաշվային փաստաթղթերի կազմման փուլում։ Ինչ վերաբերվում է Ձեր հարցի երկրորդ մասին, ասեմ, որ շինարարական կազմակերպությունն ընտրվելու է մրցութային կարգով, և շինարարության ավարտի ժամկետները դեռ հայտնի չեն։ -Պարոն Ղուլյան պատմական և ճարտարապետական ինչ՞ նշանակություն է ունեցել այս կառույցը։ -Մեծամորի ջրաղացի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն: Ենթադրվում է, որ կառուցվել է ջրամբարը կառուցելուն զուգահեռ կամ դրանից անմիջապես հետո, այսինքն՝ 1730-1732 թթ. հետո: Գործել է մինչև 1930-ական թթ.: Ըստ տեղաբնակների հաղորդած տեղեկությունների՝ հին մասնաշենքը եղել է փայտածածկ, վերակառուցվել է 1950-ականներին, ավելացվել են երկթեք տանիքով երկհարկանի մասնաշենքն ու միջանցքը։ Վերակառուցումից հետո ծառայել է որպես Մեծամորի պատմահնագիտական թանգարանի շենք՝ մինչև հիմնական շենքի կառուցումը։ Մասնակի ամրակայվել է 1980-ականների կեսերին՝ շենքը որպես հասարակական սննդի կետ օգտագործելու նպատակով, սակայն նախագիծը չի իրականացվել։ Հին մասնաշենքն ուղղանկյուն հատակագծով, մոտ՝ 12մ x 8մ արտաքին չափերով և մոտ 55սմ հաստությամբ քարե պատերով շենք է, պատերն իրականացված են մուգ երանգի տուֆե քարերով և կրաշաղախով։ 1980-ականների վերակառուցման ժամանակ հին մասնաշենքի հյուսիսային և ճահճին նայող՝ արևելյան պատերը ամրացվել են երկաթբետոնե սյուներով և հեծաններով։ Երկհարկանի մասնաշենքի ու միջանցքի արտաքին պատերը հիմնականում իրականացված են անկանոն շարվածքով՝ կարմրավուն երանգի հրաբխային պեմզայով, իսկ ներսի կողմից՝ մուգ երանգի տուֆե շարվածքով։ Հետագայում կառուցված երկհարկանի մասնաշենքն ունեցել է փայտե կոնստրուկցիաներով, երկթեք կղմինդրածածկ տանիք, որը տարիների ընթացքում փլուզվել է, այժմ գտնվում է ծայրահեղ խարխուլ վիճակում։