Այս տարի աշխարհահռչակ «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակին» (the Pritzker Architecture Prize) արժանացել է գերմանացի ճարտարապետ Ֆրայ Օտտոն (Frei Otto): Մրցանակը նրան շնորհվել է ետմահու, մրցանակաբաշխության պաշտոնական արարողությունից՝ մարտի 23-ից 2 շաբաթ առաջ: Հանրահայտ ճարտարապետը մահացավ մարտի 9-ին, 89 տարեկան հասակում: Որպես կանոն՝ այս մրցանակը շնորհվում է միայն կենդանի ճարտարապետներին: Արդարության համար նշենք, որ ճարտարապետն իրեն շնորհված մեծագույն պարգևի մասին տեղեկացել է մինչև իր մահը, բայց ցավոք չի արժանացել այն անձամբ ստանալու հնարավորությանը: Մրցանակի հանձնման մասին ճարտարապետին դեռևս կենդանության օրոք հայտնել է մրցանակի գործադիր տնօրեն Մարտա Թորնը (Martha Thorne): Ֆրայ Օտտոյի ճարտարապետական գործունեությունը սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո: Այդ ժամանակների շինանյութի սղությունը ստիպել է ճարտարապետին դիմել նորարարությունների: Ինչպես կենդանության օրոք նշել է նա, իր հիմնական ոգեշնչման առարկան եղել է «օճառե պղպջակը», քանի որ դրա կառուցվածքը տալիս է պարզ պատկերացում այն մասին, թե ինչպես կառուցել մաքսիմալ տարածք նվազագույն շինանյութերով: Նշենք, որ առանց Օտտոյի նորարարությունների վերջին 50 տարիներին կառուցված բազմաթիվ հիանալի շինություններ պարզապես գոյություն չէին ունենա: Նա ոչ միայն ճարտարապետ էր, այլև հիանալի ճարտարագետ և գյուտարար: Ինչպես հայտարարության մեջ նշել է «Պրիտցկերյան մրցանակի» ժյուրին, իր ամբողջ ճարտարապետական գործունեության ընթացքում Ֆրայ Օտտոն նախագծել է ստեղծագործական, թարմ և աննախադեպ կառույցներ: Ֆրայ Օտտոյի կողմից նախագծված աշխարհահռչակ կառույցներն են՝ 1967 թ-ին Մոնրեալի միջազգային և համաշխարհային ցուցահանդեսի շրջանակներում կառուցված Գերմանիայի տաղավարը, 1972 թ-ին Մյունխենի «Օլիմպիական» մարզադաշտի տանիքը, «Թյուվեյքի Պալատը» (Tuwaiq Palace) Սաուդյան Արաբիայում 1985 թվականին, Հաննովերի «Էքսպո 2000»-ում Ճապոնիայի տաղավարը և այլն: Մրցանակի հանձնման արարողությունը, որն իր մեջ ներառում է 100 հազար ԱՄՆ դոլար և բրոնզե մեդալ, տեղի կունենա մայիսի 15-ին Մայամի Բիչում (Miami Beach): Արարողության ժամանակ մրցանակն կհանձնվի ճարտարապետի ներկայացուցչին: «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակը» շնորհվում է ամեն տարի ճարտարապետության ոլորտում գրանցած ձեռքբերումների համար: Այս մրցանակը շատ հայտնի է ամբողջ աշխարհում և նույնականացվում է «Նոբելյան մրցանակ»-ի հետ: Քանի որ ճարտարապետության ոլորտում «Նոբելյան մրցանակ» չի շնորհվում, 1979 թ-ին Պրիտցկերների ընտանիքը, ում պատկանում է «Հյաթ» (Hyatt) համաշխարհային հյուրանոցային ցանցը, որոշում է ստեղծել այս մրցանակը: Նշենք, որ տարբեր տարիներին այս մրցանակին արժանացել են այնպիսի տաղանադվոր ճարտարապետներ, ինչպիսիք են Ֆրենկ Գերին, Նորման Ֆոսթերը, Ռենցո Պիանոն, Զահա Հադիդը, Ժան Նուվելը, Օսկար Նիմեյերը, Վան Շուն, Տոյո Իտոն և այլք: Օտտոն երկրորդ գերմանացի ճարտարապետն է, ով արժանացել ճարտարապետության առավելագույն գնահատանքի: Առաջինն այս մրցանակին արժանացել է Գոտֆրիդ Բյոմը (Gottfried Boehm) 1986 թվականին:

56 –ամյա ճապոնացի ճարտարապետ Շիգերու Բանը (Shigeru Ban), ով վերջին 30 տարիների ընթացքում ամբողջ աշխարհում հայտնի է իր ստվարաթղթե կոնստրուկցիաներով, դարձել է 2014 թ-ի «Պրիտցկերյան մրցանակի» դափնեկիր: Իրենց ստեղծման առաջին օրվանից թուղթն ու ստվարաթուղթը եղել են ճարտարապետների գործունեության հիմնական միջոցները, սակայն ճապոնացի ճարտարապետը կարողացավ կոտրել այս կարծրատիպը, և վերջինները օգտագործել որպես շինանյութ: «Երբ ես օգտագործում էի որևէ թուղթ, ապա դրանց օգտագործումից հետո մնում էին ստվարաթղթե խողովակներ, որոնք իմ ձեռքում այնքան ամուր և ուժեղ էին թվում: Դրանից հետո ես որոշեցի այցելել այն գործարանները, որտեղ արտադրվում են այդ թղթերը և հասկացա, որ դրանք կարող են լինել ցանկացած երկարության, հաստության և տրամագծի», նշում է ճարտարապետը: Ինչպես նշում է հեղինակավոր մրցանակի ժյուրին, Բանն այս մրցանակն առաջին հերթին ստացել է իր մարդասիրական գործունեության համար, հետո նոր իր ստեղծած տների ու թանգարանների: Ժյուրիի անդամ Լորդ Պալամբոյի խոսքերով «Շիգերու Բանը բնության ուժն է, իսկ նրա կամավոր աշխատանքը լույս է բնական աղետներից տուժածների համար:» Ճարտարապետն իր փորձը սկսել է ժամանակավոր ցուցահանդեսային կոնստրուկցիաներից, այնուհետև ընդլայնել իր գործունեությունը ընդհուպ մինչև Փարիզի իր ժամանակավոր գրասենյակի յուրօրինակ շրջանակը: Բանը հանրաճանաչ դարձավ հիմնականում թղթից և ստվարաթղթից արագ կառուցվող ժամանակավոր կացարանների շնորհիվ: Նմանատիպ կացարանների առաջին նախագիծը ճարտարապետը իրականացրեց 1994 թ-ին Ռուանդայի փախստականների համար, այնուհետև ձեռք բերած փորձը օգտագործեց 1995 թ-ին ճապոնական Կոբե քաղաքում ավերիչ երկրաշարժից տուժածներին կացարաններով ապահովելու համար: 1995 թ-ին նա ստեղծեց «կամավոր ճարտարապետների ցանց», որպեսզի կարողանա օգնել բնական աղետներից տուժածներին Թուրքիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Հաիթիում և այլուր: Անցած տարի Նոր Զելանդիայի Քրայսթչըրչ (Christchurch) քաղաքում հանրության առաջ իր դռները բացեց ստվարաթղթե տաճարը: 2011 թ-ի փետրվարին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի արդյունքում քանդվել էր տեղական տաճարը, ուստի ճարտարապետին հանձնարարվել էր նախագծել նոր ժամանակավոր կառույց, որը կփոխարիներ իր նախորդին: Սակայն նշենք, որ ճարտարապետի գործունեությունը միայն մարդասիրությամբ չի սահմանափակվում: Նա նախագծել է նաև Փարիզի գեղարվեստական թանգարանի` «Պոմպիդու կենտրոնի» (Pompidou Centre) չինական գլխարկի տեսք ունեցող փայտե տանիքը, շվեյցարական հեռահաղորդակցության «Տամեդիա» (Tamedia) ընկերության 7-հարկանի գլխավոր գրասենյակի փայտե շրջանակը, որը չունի մետաղական միացումներ: 1979 թ-ից` «Պրիտցկերյան մրցանակի» ստեղծման օրվանից ի վեր ճապոնացի 7 ճարտարապետ արժանացել են այս հեղինակավոր մրցանակին: 1987 թ-ին այս մրցանակը ստացել է Կենզո Տանգեն (Kenzo Tange), 1993 թ-ին` Ֆումիհիկո Մակին (Fumihiko Maki), 1995 թ-ին` Տադաո Անդոն (Tadao Ando), 2010 թ-ին` Կազուո Սեջիմի և Ռյու Նիշիզավայի (Kazuyo Sejima and Ryue Nishizawa) համատեղ խումբը, իսկ անցած տարի այդ մրցանակը ստացել է Տոյո Իտոն (Toyo Ito):

Այս տարի ճարտարապետական ամենահայտնի մրցանակին՝ «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակին,» է արժանացել ճապոնացի ճարտարապետ Տոյո Իտոն (Toyo Ito): 1995 թ-ին նույն մրցանակին արժանացած ճապոնացի ճարտարապետ Թադաո Անդոյի (Tadao Ando) հետ Իտոն համարվում է ժամանակակից ճապոնական ճարտարապետության հիմնասյունը: Իր մասնագիտական գործունեության 40 տարվա ընթացքում հանճարեղ ճարտարապետը կոնցեպտուալ նորարարությունների և հիանալի ճարտարագիտա-տեխնիկական լուծումների միաձուլման միջոցով մի շարք նախագծեր է կյանքի կոչել: Տոյո Իտոյի ամենահայտնի նախագծերի շարքում կարելի է առանձնացնել 2000 թ-ին կառուցված «Մեդիադիքա» (Mediatheque) 7-հարկանի ապակե շենքը, որը 2011 թ-ի երկրաշարժի ժամանակ խիստ տատանվել է, սակայն միայն չնչին վնասվել: Մյուս հանրահայտ նախագծերից են 2002 թ-ին Լոնդոնում կառուցված «Օձաձև պատկերասրահի» (Serpentine Gallery) ամառային տաղավարը, Ճապոնիայի Գիֆու քաղաքի «Սգո արարողությունների քաղաքային սրահը» (Municipal Funeral Hall), Տոկիոյի արվարձանում կառուցված «Տամա արվեստների համալսարանի գրադարանը» (Tama Art University Library), 2009 թ-ին Տայվանի Հաոսյուն քաղաքում համաշխարհային խաղերի համար կառուցված մարզադաշտը: Այսօր կառուցվող ամենահայտնի նախագծերից կարելի է առանձնացնել 58 հազար քառակուսի մետր մակերեսով Մայրաքաղաքային օպերայի շենքը Թայվանում (Taichung Metropolitan Opera House), որի բացման արարողությունը նախատեսված է հաջորդ տարի: Տոյո Իտոն 1965 թ-ին ավարտել է Տոկիոյի համալսարանի ճարտարապետության ֆակուլտետը և անմիջապես աշխատանքի անցել «Կիոնորի Կիկութեյք ենդ Ասսոշիեյթս» (Kiyonori Kikutake & Associates) ընկերությունում, իսկ 1971 թ-ին հիմնել է սեփական ճարտարապետական բյուրոն: Նա նաև եղել է 2010 թ-ին նույն «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակի» համատեղ դափնեկիր Ռյու Նիշիզավայի (Ryue Nishizawa) և Կազուո Սեջիմայի (Kazuyo Sejima) ուսուցիչը: «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակի» 100 հազար ԱՄՆ դոլար դրամաշնորհը և բրոնզե մեդալը ճարտարապետին կհանձնվի Բոսթոնում նախագահ Ջոն Քեննեդիի անվան թանգարանում մայիսի 29-ին կայանալիք հանդիսավոր արարողության ժամանակ: Տոյո Իտոն դարձել 6-րդ ճապոնացի ճարտարապետը, ով արժանացել է այս մրցանակին: «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակի» դափնեկիրներ են նաև հանրահայտ ճարտարապետներ Ֆրենկ Գերին, Տադաո Անդոն, Օսկար Նիմեյերը, Ռենցը Պիանոն, Ռեմ Կուլխասը և այլք: Նշենք, որ անցած տարի հանրահայտ մրցանակին արժանացել է չինացի ճարտարապետ Վան Շուն (Wang Shu): Ի դեպ, նա առաջին չինացի ճարտարապետն է, որ արժանացել է այդ մրցանակին:

Այս տարի աշխարհի ամենահեղինակավոր «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակի» (Pritzker Architectural Prize) դափնեկիր է դարձել չինացի ճարտարապետ Վան Շուն (Wang Shu): Ի դեպ, այս մրցանակի շնորհման ամբողջ պատմության ընթացքում առաջին անգամ է, որ դափնեկիրը չինացի ճարտարապետ է: Աշխարհահռչակ չինացի ճարտարապետը իր կնոջ՝ Լյու Վենյուի (Lu Wenyu) հետ չինական Խանչժոու քաղաքում ղեկավարում է սեփական «Ամաթեուր Արքիթեքթս» (Amateur Architects) ճարտարապետական բյուրոն, ինչպես նաև հանդիսանում է Չինաստանի արվեստների ակադեմիայի ճարտարապետական բաժանմունքի (Architecture Department of the China Academy of Art) ղեկավարը: 48–ամյա ճարտարապետն իր առաջին կոչումը ստացել է 1985 թ-ին, երբ ավարտել է Նանկինի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ճարտարապետական ֆակուլտետը (Nanjing Institute of Technology Department of Architecture), իսկ 3 տարի անց նույն ինստիտուտում արժանացել ճարտարապետ-մագիստրոսի կոչմանը: Այնուհետև նա իր աշխատանքը շարունակել է Խանչժոու քաղաքի Գեղարվեստի ակադեմիայում (Zhejiang Academy of Fine Arts in Hangzhou), որտեղ էլ սկսել է ուսումնասիրություններն այն մասին՝ ինչպես կարող են հարաբերվել շրջակա միջավայրը, ճարտարապետությունը և հին շենքերի վերակառուցումը: 1990 թ-ին Վան Շուն ավարտել է իր առաջին աշխատանքը՝ Հայնինգ քաղաքի 3.6 հազար քառակուսի մետր ընդհանուր մակերեսով «Երիտասարդական կենտրոնը» (Youth Center), իսկ ահա արդեն 2000 թ-ին իր ամենամեծ նախագիծը՝ Սուչժոույի համալսարանի Վենչժենյան քոլլեջը (Wenzheng College at Suzhou University): Հաջորդող տասնամյակի ընթացքում ամուսին ճարտարապետները նախագծել են բազմաթիվ շինություններ, այդ թվում մի շարք համալսարանական համալիրներ Սուչժոու և Խանչժոու քաղաքներում, մի շարք բնակելի համալիրներ, մասնավորապես՝ «Ուղղահայաց բակերը» (Vertical Courtyards Apartments) Խանչժոու քաղաքում և «Հինգ Ցրված տները» (Five Scattered Houses) Նինբո քաղաքում: Նշենք, որ իր ամբողջ ստեղծագործական կյանքի ընթացքում ճարտարապետը որևէ նախագիծ իրականացնելիս մեծ ուշադրություն է դարձնում այն շրջակա միջավայրին, որտեղ պիտի կյանքի կոչվի նախագիծը և այն շինանյութերին, ինչից վերջինս պիտի կառուցվի: Այսպես՝ իր «Քսինգշան Քամփուս» (Xingshan Campus) նախագիծն իրականացնելիս, ճարտարապետը շինության տանիքապատման համար օգտագործել է նախկինում քանդված տների ավելի քան 2 մլն կղմինդրե սալիկ: Չինացի ճարտարապետ Վան Շուն իր ստեղծագործական կյանքի ընթացքում բազմաթիվ մրցանակներ է ստացել, որոնցից են՝ 2004 թ-ին «Չինական ճարտարապետական մշակույթի մրցանակը» (Architecture Art Award of China), 2010 թ-ին կնոջ հետ ստացած «Շելլինգյան մրցանակը» (Schelling Architecture Prize), 2011 թ-ին «Ֆրանսիական ճարտարապետական ակադեմիայի» ոսկե մեդալը (French Gold Medal from the Academy of Architecture) և այլն: Ի դեպ, «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակը» ստանալու մասին լուրը լսելուց հետո ճարտարապետը հայտարարել է. «Սա ինձ համար մեծ անակնկալ է, և ես մեծ հպարտությամբ եմ ընդունում այս հեղինակավոր մրցանակը: Ես հանկարծ հասկացա, որ վերջին տասնամյակի ընթացքում հսկայական աշխատանք եմ կատարել, իսկ մրցանակի շնորհումն ապացուցում է, որ իմ տաժանակիր աշխատանքը հանգեցրել է դրական արդյունքի»: «Պրիտցկերի ճարտարապետական մրցանակը» շնորհվում է ամեն տարի ճարտարապետության ոլորտում գրանցած ձեռքբերումների համար: Այս մրցանակը շատ հայտնի է ամբողջ աշխարհում և նույնականացվում է «Նոբելյան մրցանակ»-ի հետ: Քանի որ ճարտարապետության ոլորտում «Նոբելյան մրցանակ» չի շնորհվում, 1979 թ-ին Պրիտցկերների ընտանիքը, ում պատկանում է «Հյաթ» (Hyatt) հյուրանոցային ցանցն ամբողջ աշխարհում, որոշում է ստեղծել այս մրցանակը: Նշենք, որ տարբեր տարիներին այս մրցանակին արժանացել են այնպիսի տաղանավոր ճարտարապետներ, ինչպիսիք են Ֆրենկ Գերին, Նորման Ֆոսթերը, Ռենցո Պիանոն, Զահա Հադիդը, Ժան Նուվելը և այլք: Այս տարի հեղինակավոր մրցանակի հանդիսավոր հանձնման արարողությունը տեղի կունենա Պեկինում մայիսի 25-ին, որտեղ Վան Շուն կստանա մրցանակի բրոնզե մեդալը և 100 հազար ԱՄՆ դոլար արժողությամբ կտրոնը: