Հայկական Եկեղեցաշինութունը Ուկրաինայում՝ Հեղինակի Աչքերով

Հայկական Եկեղեցաշինութունը Ուկրաինայում՝ Հեղինակի Աչքերով

Վստահ ենք, որ ամեն հայ գիտի համաշխարհային հարթակում ազգային ճարտարապետության մեծ ավանդի մասին։ Ճիշտ է, հաշվի առնելով մի շարք հանգամանքներ, աշխարհին մենք հիմնականում հայտնի ենք մեր եկեղեցական ճարտարապետությամբ, և պատահական չէ, որ մի շարք ճարտարապետական կոթողներ տեղ են գտել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում։ Այս մասին կարող ենք երկար խոսել, սակայն ոչ շատերս ենք մտածել հայկական ճարտարապետության ազդեցության մասին այլ երկրների շինարվեստի վրա և հակառակը, չէ որ սփռվելով աշխարհով մեկ մենք տարածել ենք մեր շինարվեստը, ճարտարապետա-արտահայտչական միջոցները։

Այս տարվա հուլիսին Ուկրաինայում լույս տեսավ «Храмовая архитектура армян на територии Украины» գիրքը, որտեղ հեղինակը խոսում է Հայաստանի և Ուկրաինայի կառույցների մասին էսքիզներով, քարտեզներով, աղյուսակներով և լուսանկարներով, որտեղ ճարտարապետական յուրահատկությունների պրիզմայով ներկայացվում է Հայաստանի և Հայ Առաքելական եկեղեցու պատմությունը:

Ավելի մանրամասն տեղեկություն ստանալու համար զրուցեցինք գրքի հեղինակ Մարիա Արսենյանի հետ։

- Ինչ՞ն է հիմք ծառայել այս գաղափարը իրականացնելու համար։

- Դեռ մանկուց դաստիրակվել եմ տարբեր ազգերի պատմության և մշակույթի նկատմամբ հարգանքի մթնոլորտում, հատկապես` Հայաստանի և հայերի հանդեպ: Լինելով կիսով չափ հայ ես միշտ հետաքրքրվել եմ հայկական ճարտարապետությամբ։ Երբ դեռ ես սովորում էի Գեղարվեստի և ճարտարապետության ազգային ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում իմ դասախոս Անատոլի Նիկոլաևիչ Դավիդովն ու ծնողներս առաջարկեցին ինձ մտածել ասպիրանտուրա ընդունվելու մասին։ Իմ կարծիքով, տաճարները դեռ վաղ ժամանակներից եղել են ոչ միայն մարդկանց հոգևոր կյանքի, այլև մշակութային կենտրոններ։ Բացի այդ, նպաստել են տվյալ ազգի ավանդույթների պահպանմանը։ Հայ ժողովուրդը այդ առումով ևս բացառություն չէ։ Պատմական անբարենպաստ իրադարձությունների, մասնավորապես` պատերազմների պատճառով հայերը ստիպված են եղել տեղափոխվել այլ երկրներ: Եվ իհարկե Հայ եկեղեցին, բառիս բուն իմաստով, հոգևոր, մշակութային և ճարտարապետական տեսակետից կարևոր դեր խաղաց վերաբնակեցված հայերի իսկության պահպանման գործում։ Ես ընտրեցի բավականին բարդ և ծավալուն թեմա` հայկական համայնքների եկեղեցիների ճարտարապետությունը: Ուզում էի լուսաբանել Ուկրաինայի, Մոլդովայի, Ռումինիայի և Լեհաստանի հայկական համայնքների եկեղեցիների ճարտարապետությունը, սակայն հավաքելով բազում նյութեր, ասպիրանտուրայում ուսուցման տարիներին իմ ղեկավար Լեոնիդ Վլադիմիրովիչ Պրիբեգիի և գիտական խորհրդի կոնստրուկտիվ քննադատումից ելնելով` ես կոնկրետացրեցի իմ թեմայի աշխարհագրությունը։ Արդյունքում սահմանափակվեցի Ուկրաինայի պետական սահմաններով, և կրճատեցի ժամանակահատվածը՝11-19 դարերի ճարտարապետությամբ:

- Արդյո՞ք հայկական ճարտարապետությունը թողել է իր ազդեցությունը ուկրաինական ճարտարապետության վրա, և եթե այո, ապա ինչո՞վ է դա արտահայտվում։ Եվ արդյո՞ք նկատվում է հակառակ ազդեցությունը:

- Ես գտնում եմ, որ հայ ճարտարապետներն ու համքարությունները թողել են իրենց հետքը ոչ միայն ուկրաինական, այլև այս հողերում ապրող այլ ժողովուրդների ճարտարապետության վրա։ Այնուամենայնիվ, այդ ազդեցություններին առավել լիարժեք հետևելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել առանձին գիտական ուսումնասիրություն: Հիմնվելով իմ վերլուծած նյութերի վրա՝ հայերը կարևոր դեր են խաղացել այդ տարածքում քարե ճարտարապետության ձևավորման գործում: Բացի այդ, հարկ է նշել, որ շատ հայկական եկեղեցիներ ի սկզբանե փայտից էին կառուցված, սակայն ժամանակների ընթացքում դրանց տեղում վեր էին խորանում քարե եկեղեցիներ: Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ հայերը որոշակի ազդեցություն են ունեցել նաև փայտից կառուցված եկեղեցիների ճարտարապետության վրա:
Մյուս կողմից, հայկական գաղութների ճարտարապետության վրա անշուշտ իրենց ազդեցությունն ունեին նաև մոտակա ժողովուրդների ավանդույթները և այն քաղաքների ճարտարապետական ոճերն ու օրենքները, որոնցում նրանք ապրում էին: Հայկական դասական տաճարային ճարտարապետությանը ոչ բնորոշ տարրերի ազդեցությունն ու օգտագործումը մեծապես նկատվում է հայկական ունիատական եկեղեցիներում։ Օրինակ ՝ այդ տաճարներում հայտնվեցին ներքին հարդարման այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են երգեհոնը և ամբիոնը, ինչը թելադրված էր կաթոլիկ կանոններով:

- Արդյո՞ք պահպանվում են այդ ազդեցությունները ուկրաինական ժամանակակից ճարտարապետության մեջ և ճարտարապետական ին՞չ տենդենցների է հարում այսօր Ուկրաինան։

- Ուկրաինայում նոր ժամանակակից շենքեր նախագծելիս, ճարտարապետները ձգտում են համապատասխանել աշխարհում ժամանակակից տենդենցներին և տեխնոլոգիաներին: Շենքի ոճի և տեսքի ընտրությունը կախված է շրջակա միջավայրից և ճարտարապետին տրված առաջադրանքներից;