Դեռ անցած տարվա հուլիսից «IDeA» հիմնադրամի հովանավորությամբ, Tim Flynn Architects ճարտարապետական արվեստանոցի կողմից սկսվել են Շուշի քաղաքի վարչական տարածքի կենտրոնական հատվածում գտնվող իրանական «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնման աշխատանքները: Գուցե շատերի համար անհասկանալի լինի Շուշիում այդ ծրագրի իրականացումը, քանի որ տարիներ շարունակ Ադրբեջանը քանդում և ավիրում է բոլոր տիպի քրիստոնեական պատմամշակութային արժեքները: Այս ֆոնի վրա «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնումը յուրօրինակ «ապտակ» է ադրբեջանական քանդող քաղաքականությանը և առավել ընդգծում է հայ ժողովրդի հարգանքը բոլոր ազգերի մշակույթների նկատմամբ: Այո, մշակույթը, ճարտարապետական արժեքները ազգություն չունեն, քանի որ համամարդկային նշանակություն ունեն: Ինչ խոսք, յուրաքանչյուր կառույցի վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է լայնածավալ ուսումնասիրություներ: Այս առումով «IDeA» հիմնադրամը լուրջ աշխատանքներ է իրականացրել և վերականգնողական աշխատաքներին զուգահեռ ուսումնասիրությունները շարունակվում են: Բնականաբար վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է տվյալ շինության խորքային հետազոտություն: Այդ նպատակով կատարվել է համալիրի կրող և պատող կոնստրուկցիաների թե՛ ակնադիտական և թե՛ գործիքային հետազննում: Աշխատանքային խումբը ակնադիտական հետազննման ընթացքում ողջ համալիրի տարածքով բացել է դիտախորշեր և դիտահորեր, որոնք հետազոտման լայն հնարավորություն են տվել: Հուշարձանի և նրա կոնստրուկտիվ լուծումների ուսումնասիրության նպատակով համարակալվել են առանցքները, կազմվել են դիտահորերի փորման նախագծեր, երկրաբանական հետազննման շրջանակներում գրունտից վերցվել են փորձանմուշներ, փորվել հորատանցքեր, կատարվել են տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներ, ինչպես նաև մանրամասն քարտեզագրվել են հուշարձանի վրա առկա ճաքերը, անջատվածքները և տեղային փլուզվածքները: Ուսումնասիրվել են նաև համալիրի բակում առկա տապանաքարերը: Մի խոսքով աշխատանքային խումբը կարճ ժամանակահատվածում իրականացրել է բազմապլանային ծավալուն աշխատանքներ: Հարկ է նշել, որ հուշարձանային համալիրի վերականգման կոնստրուկտիվ լուծումները տրվել են Միլանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ինժեներ Լորենցո Յուրինաի կողմից, ով իր մեծ լուման է ունեցել այս հուշարձանի վերականգման գործում: Նշենք, որ մզկիթի կառուցումից որոշ ժամանակ անց, բակի հյուսիս-արևմտյան հատվածում կառուցված հոգևոր դպրոց-մեդրեսեի ուսումնասիրության համար բացել են 50 դիտախորշեր և դիտահորեր: Մանրակրկիտ ուսումնասիրության արդյունքում շենքի վիճակը գնահատվել է անբավարար, քանի որ ամբողջությամբ բացակայում է դպրոցի երկրորդ հարկի ծածկը` տանիքածածքի հետ միասին: Բացակայում են նաև գլխավոր ճակատի կողմից փայտե պատշգամբները, որոնցից ներկայումս պահպանված են միայն փայտե հեծանների խարսխման բնիկները: Այժմ անդրադառնանք մզկիթի շենքի ծավալատարածական լուծումներին: Մզկիթը բաղկացած է մի քանի հատվածից, որոնք կառուցված են տարբեր ժամանակահատվածներում: Մզկիթի արևելյան և արևմտյան կողմերում վեր են խոյանում 2 մինարեթ: Ինչպես և ընդունված է այդ տիպի շինությունների համար, այստեղ նույնպես մինարեթները պատված են աղյուսե զարդանախշերով: Հուշարձանի ճակատային մասը սրբատաշ է, կամարակապ սրահով: Բակից քարե աստիճանները բարձրանում են դեպի եռակամար սրահը, որի կենտրոնական մասում գտնվում է հիմնական մուտքը: Մուտքի աջ և ձախ մասերում եղել են ևս երկու փոքրիկ դռներ: Շենքի հիմնական ծավալը ՝ աղոթասրահը, հատակագծում ունի ուղղանկյունաձև տեսք՝ 17.5 x 17.0 մ չափսերով: Այն կառուցված է կրող պատերով, ներքին շուրջկամարային շրջանակներով և աղյուսե կամարագմբեթային կոնստրուկտիվ համակարգով: Աղոթասրահի ներքին տարածությունը իրականացված է երկայնական ուղղղությամբ քառաթռիչք, իսկ լայնական ուղղությամբ եռաթռիչք կամարաշարերով, որոնք սրահի կենտրոնական մասում հենվում են 6 միջանկյալ սյուների վրա, իսկ պատերին կից հենվում են երկայնական և լայնական պատերին ուղղահայաց 1.6մ երկարությամբ լայնական մույթերին: Շենքի ներսում երկայնական ուղղությամբ ամբողջ երկայնքով ձգվում է անտրեսոլային հարկ, որոնց մուտքը իրականացվում է գլխավոր ճակատին հարող մինարեթների պարուրաձև աստճանավանդակներից: Սրահի ողջ երկայնքով անտրեսոլային հարկի տակ կառուցված են 2 մետր լայնությամբ թվով 4 խուցեր, որոնց միջին բարձրությունը հատակի նիշից կազմում է 2.85 մետր: Անտրեսոլային հարկի 4 հատվածամասերի կապը իրականացվում է անցումով, որի վերնածածկը իրականացված է աղյուսե ծրարաձև թաղածածկով: Աղոթասրահի ծածկը իրականացված է 9 աղյուսե շարվածքով գմբեթներից, որոնք խորհրդային տարիներին վերականգման աշխատանքների արդյունքում արտաքնապես ծածկվել են պողպատե թիթեղով իրականցված լանջավոր տանիքով: Թաղերը նախկինում արտաքինից ջրամեկուսացված են եղել 30մմ հաստությամբ կրասվաղով, որոնց մնացորդները հետազննման ընթացքում տրամադրվել են լաբորատոր ուսումնասիրության: Շենքը կառուցված է անկանոն կրաքարերից միդիս տիպի շարվածքով՝ կրավազե շաղախով: Ի տարբերություն աղոթասրահի, նախամուտքը կաուցվել է ավելի ուշ և սրբատաշ քարերով: Շենքի գլխավոր ճակատը հատակագծում ունի ուղանկյուն ձև՝ 11.5 մ x 3.8 մ չափսերով: Նախամուտքը բաղկացած է մեկ կիսանկուղային և մեկ վերգետնյա հարկերից: Կիսանկուղային հարկը բաղկացած է 2 հատվածից, որոնք գտնվում են ճակատի եզրային թռիչքներում և ունեն արտաքին գետնափոր աստիճաններ և վերնափեղկեր: Նախամուտքի ծածկը իրականացված է կամարաթաղային համակարգով, որոնք հենվում են նախամուտքի սյուների վրա լայնական ուղղությամբ կառուցված կամարաշարերին: Տանիքի ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ նախամուտքի թաղերը մասամբ հենվում են աղոթասրահի գլխավոր ճակատի պատին: Նախամուտքին կից և աղոթասրահի արևմտյան և արևելյան ճակատների հարթությամբ վեր են խոյանում զույգ մինարեթներ, որոնք նախամուտքից բաժանված են հստակ դեֆորմացիոն կարով: Հատակագծում, մինչև շենքի քիվի նիշը, մինարեթներն ունեն ուղղանկյունաձև տեսք , քիվից վեր աշտարակները բարձրանում են շրջանաձև շարվածքով և գնալով նեղանում են: Աշտարակների կոնստրուկտիվ համակարգը իրագործված է արտաքին շրջանաձև կրող պատերից, ներքին շրջանաձև լայնական հատվածի հոծ միջուկից և արտաքին պատերը միջուկի հետ կապող պարուրաձև աստիճանավանդակից: Աստիճանավանդակները ունեն միջանկյալ հարթակներ, որոնց միջով, ինչպես վերը նշվեց, իրականացվում էր անցում դեպի աղոթասրահի անտրեսոլային հարթակներ: Աջակողմյան մինարեթի աստիճանավանդակից կա ելք դեպի տանիքի հարթությունը: Հետազննման հետևանքով կատարվել է աշտարակների կոնստրուկտիվ չափագրում, ինչի արդյունքում մերկացման շաղափման եղանակով կատարվել է ճարտարապետական չափագրման համար դժվար մատչելի կոնստրուկտիվ տարրերի և նրանց լայնական հատվածների չափսերի ճշգրտումներ: Ըստ արխիվային լուսանկարների մինարեթները նախկինում ավարտվել են շրջանաձև ծածկված պատշգամբներով, որոնք չեն պահպանվել: Հիմքերին կից կատարած ուսումնասիրությամբ աշխատանքային խումբը բացահայտել է մի շարք նշանակալի հանգամանքներ, որոնցից կարևորը դա գլխավոր ճակատի և մինարեթների կառուցման ժամանակային տարբերությունն է: Հետազննման ընթացքում իրականացված տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներով հատուկ սարքավորման օգնությամբ որոշվել է շենքի և զույգ մինարեթների ազատ տատանումների պարբերության մեծությունը, ինչի արդյունքում պարզվել է, որ մինարեթների սեփական տատանումների պարբերությունները զգալիորեն տարբերվում են իրարից մոտ 3 անգամ: Սա ինքնին հետաքրքիր փաստ է և մասնագետները չեն բացառում, որ դա հավանաբար հետևանք է Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում ձախ մինարեթի առավել շատ հրթիռակոծման, ինչի հետևանքով կրող պատերում գոյացել են ճաքեր և միկրոճաքեր: Մզկիթի շենքի կառուցումը ըստ պատմական աղբյուրների սկսվել է 1755 թվականին, որից հետո վերանորոգվել է 1768 և 1825 թվականներին: Չնայաց այդ վերականգման աշխատանքներին, շենքի շինարարությունն ամբողջովին ավարտվել է 120 տարի հետո, ճարտարապետ Քերբալա Սեֆի Խանի կողմից, ով աշխատել է գլխավոր ճակատի ողջ նախագծի վրա: Խորհրդային իշխանության տարիներին` 1924-1972 թթ., մզկիթը օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, իսկ 1972-1988 թթ. գործել է որպես պատմա-երկրագիտական թանգարան:
«Զահա Հադիդ Արքիթեքթս» ճարտարապետական ընկերությունը պատրաստվում է ամբողջովի վերակառուցել Ռուսաստանի խոշորագույն նավահանգստային Նովորոսիսկ քաղաքի Ադմիրալ Սերեբրյակովի անվան ծովափնյա շրջանը: Ինչպես ներկայացնում է ընկերության պաշտոնական կայքը, նախագիծը կիրականացվի տեղական «Փրայդ ԹիՓիՕ» (Pride TPO) ընկերության հետ համագործակցության արդյունքում: Ի դեպ, հանգուցյալ Զահա Հադիդի հիմնադրած ընկերությունը հայտարարված մրցույթը հաղթել է իր հետևում թողնելով 13 երկրներից ներկայացած 40 խմբերին: Ըստ նախնական տվյալների՝ նախագծի ընդհանուր մակերեսը կազմելու է 13.9 հեկտար, իսկ 9 տարբեր բարձրություններ ունեցող ուղղահայաց շենքերի ընդհանուր մակերեսը՝ 300 հազար քառակուսի մետր: Տարբեր բարձրություն և արտաքին տեսք ունեցող շինությունները կառուցվելու են աճման կարգով և յուրաքանչյուր շինության ճարտարապետական տեսքը որոշվելու է ըստ վերջինիս գործառույթի: Շինություններից յուրաքաչյուրից այցելուների համար բացվելու է յուրօրինակ տեսարան դեպի Սև ծովը: Ինչպես տեղեկացնում է ընկերության պաշտոնական կայքը, այս շենքերում տեղակայվելու են հյուրանոցներ, հանրային գոտիներ, միջազգային գիտաժողովների և գործարար համաժողովների անցկացման սրահներ, առևտրային կենտրոններ և այլն: Ծրագիրը նաև նախատեսում է ստեղծել այգի, ձկնորսական նավահանգիստ և մոտորանավակների կայանատեղի: Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ նախագծի առաջին փուլի շինարարությունը կմեկնարկի 2019 թվականի երկրորդ կեսին:
Երկու ամսից ավել է ինչ Ճարտարապետների միությունը վերակազմավորվեց որպես ՀՀ Ճարտարապետների պալատ: Ին՞չ աշխատանք է այս ժամանակահատվածում իրականացվել: «Առաջիկա օրերին ճարտարապետների պալատը, որպես կառույց պետք է հաստատվի Պետ. ռեգիստրում և այդ ուղղությամբ մենք աշխատանքներ ենք իրականացրել: Բացի այդ, մինչև այս տարվա հոկտեմբերը, պետք է մշակենք և ներկայացնենք տարբեր օրինակարգեր, որոնցով պետք է աշխատենք», - մեզ հետ հեռախոսազրույցում պարզաբանեց ճարտարապետների պալատի նորընտիր նախագահ Մկրտիչ Մինասյանը: Գաղտնիք չէ, որ ճարտարապետների պալատի ստեղծման գաղափարը անցել է երկար քննարկումների, բանավեճերի ճանապարհ: Բայց և այնպես պարզվում է, որ մինչ օրս այն հանրությանը լիարժեքորեն բացահայված չէ: Շատերի ընկալմամբ ընդհամենը բառախաղ է իրականացվել՝ ճարտարապետների միությունը պալատի վերակազմամբ: Ավելին, տեսակետ կա, որ որևէ հստակ փոփոխություն ճարտարապետների պալատից չպետք է ակնկալել: Արդյո՞ք դա այդպես է: Մասնագետների համոզմամբ պալատը նոր հնարավորություններ կբացի ճարտարապետների համար: Մասնավորապես նշվում է, որ այս պալատին տրվում է լայն լիազորություններ, որոնք մինչ այդ իրականցնում էին տարբեր կազմակերպություններ կամ մասնագետներ: Նկատենք, որ ճարտարապետների պալատին է վերապահվում տրամադրել արտոնագրեր և միայն լիցենզավորված ճարտարապետները իրավունք կունենան զբաղվելու մասնագիտական գործունեությամբ, իսկ մյուսները ոչ միայն պետք է ունենան աշխատանքային փորձ, այլև պետք է հանձնեն քննություն: Արտոնագիր ստանալու համար պետք է հանձնեն քննություն, իսկ պալատին անդամակցելու համար պետք է ներկայացնեն աշխատանքային ստաժ, իրականացված աշխատանքների ցանկը: Ինչ խոսք, պալատի կողմից արտոնագրի տրամադրումը կբարձրացնի կառույցի դերն ու նշանակությունը, սակայն միևնույն ժամանակ պետք է բարձրացնի նաև պատասխանատվությունը: Գուցե սրանով է պայմանավորված այն, որ պալատը իրավունք ունի կիրառել տուգանքներ խախտումների դեպքում, այդ թվում նաև էսթետիկական նշանակության: Բոլոր դեպքերում ամենագլխավոր փոփոխությունը կարծում ենք այն է, որ ճարտարապետների աշխատանքը չեն կանոնակարգելու քաղաքապետարանն ու պատվիրատուները: Ճիշտ է այս փոփոխությամբ վերջիններիս աշխատանքը չեն կանոնակարգելու նաև քաղաքաշինության կոմիտեն, սակայն կարծում ենք, որ կոմիտեին ամբողջությամբ զրկելով այդ գործառույթից քաղաքաշինությունը կարող է տուժել, քանի որ քաղաքը և քաղաքաշինությունը դա մեկ ընդհանուր օրգանիզմ է: Համենայն դեպս այս փոփոխությունները ենթադրում են, որ ճարտարապետները իրենք են կարգավորելու իրենց աշխատանքները, որոնց կարծիքով «Ճարտարապետների գործունեույնության մասին օրենքը» պետք է դառնա ճարտարապետների պալատի ստեղծման անբաժանելի մասը, որի նպատակն է կարգավորել նախագծման շուկան և քաղաքաշինության իրավիճակը: Այլ կերպ ասած եթե մինչ այս որևէ կառույցի կամ քաղաքաշինական նորմերի խախտման համար պատասխանատու էր քաղաքապետարանը, ապա ճարտարապետների պալատի ձևավորումից հետո այդ պատասխանատվությունը տեղափոխվում է ճարտարապետների դաշտ: Հաջորդ առանցքային փոփոխությունը ըստ մեզ այն է, որ սրանով կարգավորվում է նաև պատվիրատու - ճարտարապետ ստեղծագործական հարաբերությունները: Գաղտնիք չէ, որ հաճախ պատվիրատուն կոպտորեն խախտում է նախագծի պահանջները: Իհարկե, պատվիրատուն իրավունք ունի ներկայացնել իր պահանջները, քանի որ այն ինչ նախագծվում է իր համար է, բայց այն չպետք է տրամաբանությունից, քաղաքաշինական և էսթետիկական նորմերից դուրս լինի: Այս խնդրի լուծումը աշխարհը վաղուց ունի և ճարտարապետների պալատը պետք է հետամուտ լինի այդ օրինակին:
Լոռու մարզի Դեբետ համայնքում արդեն գործում է «Հայաստանի Մանուկներ» հիմադրամ-ի (COAF) ֆինանսավորմամբ կառուցված ՍՄԱՐԹ կենտրոնը: Ճարտարապետը լիբանանահայ Պոլ Կալուստյանն է: Շինարարությունն իրականացրել է «Կանակա» շինարարական ձեռնարկությունը: Բուն շինարարական աշխատանքները տևել են 22 ամիս: 5 մլն ԱՄՆ դոլարի ներդրմամբ կառուցված այս կենտրոնը նպատակ ունի զարգացնելու տեղական ռեսուրսները և այն համայնքներում կիրառելու հնարավորություններ ստեղծել: «Եթե ուզում ես ոգեշնչել մարդկանց, հատկապես երիտասարդներին, պետք է կառուցել մի այնպիսի բան, որ բացառիկ ազդեցություն կունենա: Իմ ընկերոջ խոսքերն են: Ու մենք Հայաստանի գյուղական այս չքնաղ բնության գրկում ստեղծեցինք ՍՄԱՐԹ կենտրոնը», - ողջունելով հյուրերին՝ ասաց «Հայաստանի Մանուկներ» հիմադրամի հիմնադիր Գարո Արմենը: Գեղատեսիլ բնության մեջ կառուցված, 2230 քմ տարածքով և իր ճարտարապետությամբ տպավորիչ այս կառույցը ոչ ֆորմալ կրթության համապարփակ միջավայր է: ՍՄԱՐԹ կենտրոնը հավասար և համարժեք հնարավորություններ է ապահվում գյուղերի բնակիչների համար՝ առանց տարիքային սահմանափակման՝ երեք տարեկանից բարձր երիտասարդների և մեծահասակների համար: «Մինչև այս տարվա վերջ մենք աշխատելու ենք անմիջական հեռավորության վրա գտնվող 5 համայնքների հետ, տրանսպորտային միջոցների տրամադրումը կազմակերպվելու է «Հայաստանի Մանուկներ» հիմադրամի կողմից, իսկ հետագայում մեր ծրագրերին մասնակցելու համար կավելացնենք ևս 13 գյուղ, որոնք 30 և ավելի կմ հեռավորության վրա են գտնվում»,- մեզ հետ զրույցում ասաց ՍՄԱՐԹ կենտրոնի տնօրեն Քրիստ Մարուքյանը: ՍՄԱՐԹ կենտրոնի հայեցակարգի չորս հիմնասյուներն են նորարարությունը և ստեղծագործականությունը, լեզուն և հաղորդակցությունը, ձեռներեցությունը և տեղական տնտեսական զարգացումը, ակտիվ քաղաքացիությունը և անձնային զարգացումը։ Տեղեկատվական տեխնոլոգիաները և օտար լեզուն ՍՄԱՐԹ ծրագրերի և ուսուցման նյութերի հիմքում են։ Լեզուներ սովորելուց և համակարգչային գիտելիքներ ստանալուց բացի այստեղ կարող են նաև գիտելիքներ ստանալ արվեստի, արհեստի, գյուղատնտեսության, առողջապահության և բիզնեսի վարման հմտությունների վերաբերյալ: Նորարար այս կրթական կենտրոնում լինելու են նաև ռոբոտաշինության դասընթացներ: ՍՄԱՐԹ կենտրոնում կառուցվել է նաև 140 տեղանոց դահլիճ՝ ամֆիթատրոնի տեսքով: Իսկ դրսից հրավիրված մասնագետների և զբոսաշրջիկներին հյուրընկալելու համար կառուցվել է հյուրատուն:
Եթե դուք երազում եք նոր կյանք սկսել Տոսկանայի արևի տակ, ապա այժմ ունեք այդ հնարավորությունը, քանի որ 9,3 մլն ԱՄՆ դոլարով վաճառքի է հանվել Միքելանջելոյի առանձնատունը: Աշխարհահռչակ նկարիչը 1200 քառակուսի մետր ընդհանուր մակերեսով առանձնատունը գնել է 1549 թվականին և մինչև 1867 թվականը այն պատկանել է իր ընտանիքին: Զեյթունի ծառերով շրջապատված առանձնատունը վերջերս զգուշությամբ վերանորոգվել է, որպեսզի պահպանի իր պատմական դեմքը: Տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 24 հազար քառակուսի մետր, որի կենտրոնում կառուցված է աղյուսի սալիկներով երեսպատված առանձնատունը: Վերջինս բաղկացած է 10 ննջասենյակներից, 7 լոգարանից, հյուրերի համար նախատեսված փոքրիկ քոթեջից, հյուրասրահներից և հսկայական խոհանոցից: Առանձնատան ներքին հարդարման մեջ գերակշռող կամարապատ դռները և թրծակավե հատակները համահունչ են սպիտակ պատերին և առաստաղներին:
