Խորհրդային Միության փլուզումից հետո մեր քաղաքներում մնացին գործարանների բազմաթիվ լքված տարածքներ։ Վերջին շրջանում նկատվում է դրանք նոր ձևաչափով ու նշանակությամբ արդիականացնելու, վերաիմաստավորելու և «կենդանացնելու» միտում։ Այդպիսի մի լքված տարածք է Դիլիջանի հացի նախկին գործարանը։ Այն մոտ ապագայում կվերափոխվի «ALLUR» բնակելի համալիրի։ Նախագիծը հեղինակել է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը։ «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը ոգևորությամբ ընդունեց լքված տարածքը վերակառուցելու առաջարկը, բայց վերջնական գոհացուցիչ արդյունքի համար շատ, երբեմն հուսահատեցնող դժվարությունների միջով անցավ։ «Մեր մոտեցումն էր արժևորել հինը, պահպանել պատմական կերպարը, ավելացնել նոր լուծումներ, որոնք հակասական չեն լինի, այլ կընդգծեն առավելությունները։ Բայց դժվար էր գործարանի հնամաշ, անցած դարի չափանիշներով կառուցված շենքը համապատասխանեցնել նոր պահանջներին։ Ու եթե չլինեին պատվիրատուն, որը դիլիջանցի է, նրա համառությունն ու խանդավառությունը, այս նախագիծն այսօր չէինք ունենա»,-ներկայացնում է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի ավագ ճարտարապետ Նարեկ Ներսիսյանը։ Տավուշի հացի նախկին գործարանը, որը հաց է մատակարարել ամբողջ մարզին, Դիլիջանի Շամախյան փողոցում է, զբաղեցնում է 13.000 մ²։ Մի փոքր մեկուսացած է քաղաքի անցուդարձից ու աղմուկից, ունի բարձր դիրք, ինչի շնորհիվ նաև՝ հրաշալի տեսարան դեպի քաղաքը և Դիլիջանի արգելոցի գեղատեսիլ բնությունը։ Միևնույն ժամանակ այն մոտ է քաղաքի հիմնական ենթակառուցվածքներին: «Ստորակետը», իր մոտեցման համաձայն, փորձել է պահպանել շենքի գնահատելի կողմերը և դրան ավելացնել նորն այնպես, որ այն, հակադրության մեջ մտնելով, նոր շունչ հաղորդի կառույցին։ Կառուցվելիք բնակելի համալիրում պահպանվել են գործարանին բնորոշ կերպարը, հիմնական համաչափությունները և կոնստրուկտիվ կմախքը, արդի սեյսմիկ նորմերին համապատասխանեցնելու համար կատարվել են ամրացումներ,, պահպանվել է ներքին կոլորիտը, գործարանային շունչն ու մասշտաբայնությունը։ Բնակելի նոր համալիրում կհառնի երեք կառույց` գործարանի վերակառուցվող շենքը՝ իր երկու մասնաշենքերով՝ մեկը երեք, մյուսը հինգ հարկանի, առանձին միահարկ կառույց ու նոր բնակելին։ Վերակառուցվող գործարանի ճակատային լուծումներում պահպանվել են գործարանի ճարտարապետությանը հատուկ մեծ բացվածքները: Այստեղ մի պատին փոխարինում է պատուհանը, որը ստեղծում է անմիջական կապ արտաքին աշխարհի հետ ու հնարավորություն տալիս ավելի մոտ լինել բնությանը։ «ALLUR»-ում բոլոր բնակարաններն ունեն այդպիսի պանորամային պատուհաններ։ Գործարանի շենքը բաղկացած է երկու մասնաշենքից՝ արտադրական և վարչական։ Վարչական մասը հինգ-հարկանի է, իսկ արտադրամասն ունի 3 հարկ։ Եռահարկ մասնաշենքում հարկերի բարձրությունը 5,5-6 մ է, որն, ըստ Նարեկ Ներսիսյանի, օգտագործվել է ի շահ նախագծի․ «Նախատեսել ենք անտրեսոլային կիսահարկեր բոլոր բնակարաններում։ Դրանք նախագծվել են կա՛մ որպես լիարժեք ննջասենյակներ, կա՛մ բաց, փոքր ծավալի ննջարաններ։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր բնակարանում տարբեր լուծումներով անտրեսոլային կիսահարկերի շնորհիվ մեկ խորանարդի մեջ ավելի շատ եռաչափ տարածություն ենք շահել»։ Շենքի տանիքում լինելու է 4 պենտհաուս․ եռանկյունաձև կառույցներ, որոնք ասես առանձնատներ լինեն շենքի վրա։ Այդ հավելյալ ծավալները նման են երկթև տանիքներով դիլիջանյան տնակների: Դրանք, ճիշտ է, շեղվում են շենքի ընդհանուր մոտեցումից, բայց նաև շատ համահունչ են։ Պենտհաուսներն ունեն իրենց առանձին բակերը։ Առանձնացված բակային տարածք և առանձին ելք բնակարանից դեպի սեփական բակ կունենան նաև առաջին հարկի բնակարանները։ Գործարանի երկու մասնաշենքում միասին կլինի 64 բնակարան՝ հարդարված ժամանակակից լոֆթ ոճով։ Վերակառուցված շենքերի դիմաց կկառուցվի նոր բնակելի շենք։ Այն կլինի հացի գործարանի շենքի նման և կձևավորի մեկ ընդհանուր, համահունչ միջավայր։ Նորակառույցը լինելու է հինգհարկանի և ունենալու է նույն ապակեպատ խորանարդաձև արտաքին հարդարումը, պենտհաուսները՝ տանիքին, բայց ոչ երկթև կտուրներով, որովհետև այստեղ արդեն հնի հետ հակադրություն ստեղծելու խնդիր չի դրվել։ Իհարկե նոր բնակելին, ըստ ավագ ճարտարապետի, նախագծվել է ավելի թեթև ու մեկ շնչով։ Այստեղ կլինի 35 բնակարան։ Բնակելի շենքերը գրավիչ առաջարկ ունեն ֆրիլանսերների, արտահաստիքային աշխատողների համար, որոնք աշխատում են տնից։ Նրանց համար շենքերում նախատեսվել են աշխատանքային քո-վորքինք (coworking) տարածքներ։ Գործարանի մյուս՝ միահարկ հին շինությունը վերափոխվելու է մարզաշենքի՝ լողավազանով, մեծ մարզասրահով, յոգայի, մերսման սրահներով, շոգեբաղնիքով։ Կկառուցվեն նաև բասկետբոլի, ֆուտբոլի և մարզումների բացօթյա խաղահրապարակներ։ Այն մասին, որ սա նախկինում եղել է հացի գործարանի շենք, նախ կհիշեցնի անունը՝ «ALLUR», նաև՝ հենց գործարանի շենքում կգործի փուռ, որն իր շուրջը կտարածի նոր թխված տաք հացի անուշաբույրը։ Հացի հետ կապված կրակի ու ջերմության զգացումը կփոխանցվի ներքին ու արտաքին լուսավորության միջոցով, որը կլինի տաք գույների մեջ։ Նորակառույց հինգհարկանի շենքի դիմաց կկառուցվի կիսանկուղային ավտոկայանատեղի, որի վրա կստեղծվի խաղահրապարակ ու հանգստի գոտի։ «ALLUR» բնակելի համալիրի զբաղեցրած 13 000 քառակուսի մետրից 9 700-ը լինելու է կանաչապատ: «Ընդհանրապես համալիրի տարածքը հագեցած է լինելու բնակիչների հանգստի ու ժամանցի համար նախատեսված գոտիներով ու տաղավարներով։ Դրանք կնպաստեն, որ նոր համալիրում պահպանվեն բակային մտերիմ ու ջերմ հարաբերություններն ու ավանդույթները։ Այստեղ, հացի փռից բացի, կգործեն նաև սրճարան և խանութ։ Ըստ էության՝ համալիրում ստեղծվում է ջերմ, հյուրընկալ ու դրական միջավայր, որտեղ ապրելը հարմար է ու բերկրալի»,- ասում է Նարեկ Ներսիսյանը։

Թումոյի հարևանությամբ կկառուցվի ինժեներական և կիրառական գիտությունների համալիր։ Եվրոպական միության կողմից համաֆինանսավորվող, 25 մլն եվրո արժողությամբ, համալիրի մասին առաջին անգամ հայտարարվել է 2019 թվականին: Դրանից հետո Թումոն կազմակերպել է միջազգային ճարտարապետական մրցույթ, որում հաղթել է հոլանդական MVRDV ստուդիան: Այն ներկայացրել է հետաքրքիր արդի ճարտարապետական նախագիծ, որը համապատասխանում է Թումոյի գաղափարին ու պահանջներին։ ԵՄ Թումո ինժեներական և կիրառական գիտությունների համալիրը լինելու է STEM (գիտություն, տեխնոլոգիա, ճարտարագիտություն, մաթեմատիկա) էկոհամակարգ Երևանում։ Այն լինելու է նորարար գաղափարների ստեղծման ու իրականացման կենտրոն և միավորելու է կրթությունն ու արդյունաբերությունը` կամրջելով Հայաստանը աշխարհին։ Որքան առանձնահատուկ է համալիրի ստեղծման գաղափարը, նույնքան էլ առանձնահատուկ է շենքի նախագիծը։ Նախագծային մրցույթին 24 երկրներից մասնակցող 67 ճարտարապետական ընկերություններից հաղթող է ճանաչվել հոլանդական լայն ճանաչում ունեցող MVRDV-ն։ Ընկերությունը հիմնադրվել է 1993 թ-ին: Այն հայտնի է աշխարհի տարբեր երկրներում իրականացրած իր նորարարական և էներգախնայող նախագծերով։ Ըստ հանձնաժողովի՝ հենց MVRDV –ն է իր նախագծով ստեղծել համագործակցային կենտրոնը և արտահայտել Թումոյի ծրագրերի և տեսլականի խոր ըմբռնումը՝ համաձայն քաղաքային միջավայրի, որտեղ այն գտնվում է: MVRDV ճարտարապետական ստուդիան այն ներկայացրել է հորիզոնական երկնաքերի տեսքով։ Հրազդանի կիրճի եզրին Թումոյի անմիջական հարևանությամբ կառուցվելիք շենքը ունենալու է 6 հարկ և 200 մետր երկարություն. այն զբաղեցնելու է շուրջ 17 000 քմ մակերես: Հորիզոնական երկնաքերն ասես դրված լինի բլրի վրա, իսկ երկու ծայրերը մնում են օդում կախված։ Համալիրը բաղկացած է լինելու 300-ից ավելի մոդուլային տարածքներից, որոնք տեղակայված են հսկայական սրահի շուրջ՝ ստեղծելով յուրահատուկ էկոհամակարգ: Այն ասես շենք լինի շենքի ներսում․ էներգաարդյունավետ լուծում, որը միախառնում է փակ տարածքը բացօթյայի հետ: Կիսաթափանցիկ պոլիկարբոնատային երեսպատման շնորհիվ շենքն ապահովվում է բնական լուսավորվածությամբ, իսկ գիշերը ստանում է ինքնատիպ մեղմ փայլ: Ինչպես մյուս Թումո կենտրոններում, այստեղ ևս տարածքն արտացոլում է Թումոյի կրթական մոդելի բոլոր 4 պահանջները․ թափանցիկություն, ընտրություն, ճկունություն, հասանելիություն։ Շենքն ունի ընդարձակ միջանցքներ ու սրահներ, բարձր առաստաղներ: Թումո կենտրոնների նման սենյակներն ապակեպատ են։ Կենտրոնում կգործեն իրար լրացնող երեք բաղադրիչներ. կրթական և հետազոտական ծրագրեր, կոնֆերանս և ցուցահանդեսային դահլիճներ ու աշխատանքային և առևտրային տարածքներ։ Այստեղ ուսանողները և երիտասարդ մասնագետները, համագործակցելով տեղական և միջազգային տեխնոլոգիական ընկերությունների, ինչպես նաև համալսարանների հետ, կաշխատեն գիտահետազոտական նախագծերի վրա: Կենտրոնում կգործեն նաև կոնֆերանս դահլիճներ, միջոցառումների հարթակներ, coworking և ուսումնական տարածքներ՝ ինչպես անհատների, այնպես էլ կազմակերպությունների բազմազան կարիքները հոգալու համար, կանցկացվեն լայնածավալ միջոցառումներ, ցուցահանդեսներ և համաժողովներ: Իսկ աշխատանքային և առևտրային տարածքներում կտեղավորեն ինչպես փոքր, այնպես էլ խոշոր ընկերություններ՝ համալիրի գրասենյակները ապահովում են ճկունություն և աճի հնարավորություններ, որոնք անհրաժեշտ են տեխնոլոգիական ընկերություններին: Կենտրոնի առաջին հարկում կգործեն սրճարաններ, ռեստորաններ, մարզասրահներ, խանութներ և կոմերցիոն այլ տարածքներ: Համալիրի շինարարությունը կմեկնարկի այս տարի։

Երկրաշարժ Թուրքիայում Փետրվարի 6-ին, երևանի ժամանակով 05:17-ին, Թուրքիայի Գազիանթեփ նահանգում (հայկ. Այնթափ) 17,9 կմ խորության վրա տեղի ունեցավ 7,8 մագնիտուդով (M 7.8) հզոր երկրաշարժ: Մոտ 9 ժամ հետո, 100 կմ դրանից հյուսիս, Քահրամանմարաշ նահանգում (հայկ. Մարաշ) արդեն 10 կմ խորության վրա տեղի ունեցավ մել այլ հուժկու՝ M 7,5 երկրաշարժ, որն առաջացավ առաջինի հարվածի արդյունքում, բայց այլ երկրաբանական խզվածքում: Այս 2 հիմնական հարվածները ուղեկցվում են բավականին հզոր հարյուրավոր հետցնցումներով, որոնք, մասնագետների պնդմամբ, կարող են շարունակվել շաբաթներ, ամիսներ և անգամ տարիներ: Հաշվի առնելով տարածքի բնակավայրերի խտությունը և կառույցների սեյսմիկ կայունության ոչ այդքան բարվոք վիճակը, զոհերի վերջնական թիվը կարող է մոտենալ 100 000-ի, իսկ անօթևան մնացածներինը՝ միլիոնների: Սա այս տարածաշրջանի վերջին հարյուրամյակի ամենահզոր երկրաշարժերից է, եթե ոչ ամենահզորը: Եթե համեմատենք Սպիտակի M 6,9 երկրաշարժի հետ, ապա առաջին՝ M 7,8 երկրաշարժը, մոտ 8 անգամ ավելի մեծ է Սպիտակինից, և ավելի քան 23 000 անգամ ուժեղ՝ էներգիայի ազատման տեսանկյունից: Թուրքիայում երկրաշարժի հետցնցումային «երկարության» գոտին ձգվել է 400 -500 կմ, այսինք այս աղետի գոտին Հայաստանի տարածքից շատ ավելի մեծ է... Երկրաշարժ Հայաստանում Ասում են միայն հիմարներն են սեփական սխալների վրա սովորում, իսկ խելոքները՝ ուրիշների: Այստեղ ճիշտ կլիներ ձևակերպել այլ կերպ՝ սեփական սխալների վրա սովորողները բավականին խելոք են, իսկ սխալներ կրկնողները՝ լրիվ հիմարներ: Մենք վերջերս ենք անցել Սպիտակի երկրաշարժի մղձավանջի միջով, սակայն կուրուստների խորը ցավը չի անհետացել, ինչպես նաև մինչ այսօր շարունակվող հետևանքների վերացման ջանքերը: Սակայն, այդպես էլ դաս չքաղեցինք բնության այս շարունակական նախազգուշացումներից, ավելի շուտ, իրական և վաղ թե շուտ գալիք սպառնալիքից: Սպիտակի երկրաշարժից հետո խորհրդային կառավարությունը մշակել էր մի համապարփակ պլան հետագա սպառնալիքներից մաքսիմալ խուսափելու նպատակով: Ծրագիրն անգամ ներառում էր բարձրահարկերի «կտրում» 5-6 հարկերի մակարդակով... Սակայն եկավ անկախությունը, տնտեսական ճգնաժամը, պատերազմը և դրանից բխող կառավարության վերաբերմունքը երկրաշարժի սպառնալիքին: Մեր կայքը դեռևս 2010-ին գրել էր Հայաստանի և հատկապես Երևան քաղաքի երկրաշարժերի հանդեպ խոցելիության ամենաբարձր մակարդակի մասին: Այս գնահատականում 2 հանգամանք է հաշվի առնվել, առաջինը՝ հնարավոր հզոր երկրաշարժի հավանականությունը և երկրորդը՝ մայրաքաղաքի շինությունների խտությունը և ցածր սեյսմակայունութունը: Երևանի համար երևի թե ամենավտագավոր՝ Գառնիի խզվածքը լուռ հավաքում է իր էներգիան, և ոչ ոք չի կարող կանխատեսել ե՞րբ այդ էներգիան կլիցքաթափվի, բայց դա տեղի կունենա վաղ, թե ուշ: Ըստ այս խզվածքի հետ կապված գիտական հետազոտությունների, 1679թ. և 1827թ. երկրաշարժերժերի մագնիտուդը հասել է 7.0- ի, այսինքն մոտ Սպիտակի երկրաշարժի ուժգնության: Չմոռանանք նաև 1840թ-ի Արարատի M7,5 երկրաշարժը, որը բառացիորեն փոխեց լեռան տեսքը, իսկ Մեծ Արարատի գագաթից 30-35 մետր մեծության լեռնաբեկորներ էին նետվում լեռան ստորոտին... Այս հարցի շուրջ շատ-շատերն են խոսել ու գրել և՛ դրանից առաջ, և՛ հետո, սակայն լուրջ մոտեցում մինչ այժմ չկա, իսկ իրականացվող քայլերն էական չեն: Ուստի, կրկին անգամ անդրադառնում ենք այս հարցին, ուշադրության ենք հրավիրում առաջնահերթ կառավարությանը, ազգային ժողովին և, ինչու ոչ, բոլոր այլ շահագռգիր և սրտացավ կողմերին, լրջորեն և պատասխանատու մոտենալ մեր հանրապետության համար ամենակարևոր հարցի լուծմանը՝ գալիք երկրաշարժին մաքսիմալ պատրաստվելու ու դիմակայելու պարտավորությանը: Այո՛, պարտավորությանը, քանի որ միակ մարմինը, որ կարող է այս հարցին լուծում տալ ու իր քաղաքականությամբ խրախուսել դրա իրականացումը, դա կառավարությունն է: Դա պարտավորություն է մեր երեխաների, թոռների և ամբողջ ազգի ապագայի առաջ: Ի՞նչ է պետք անել Իհարկե, բոլոր շենքերի և շինությունների տեխնիկական վիճակի բարելավում: Այս հարցի լուծումը տարիների, տասնամյակերի հարց է, բայց հստակ ծրագիրը պետք է շտապ մշակվի և խիստ պահպանվի ամեն տարի, ամեն օր և ամեն ժամ քայլ առ քայլ իրականացվի: Ամենաառաջնահերթը՝ դա գույություն ունեցող սեյսմիկ նորմերից անգամ ավելի բարձր կայունությամբ հիվանդանոցների կառուցումն է: Այստեղ նաև պետք է հաշվի առնել, հատկապես ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքների, բոլոր սարքավորումների սեյսմիկ ամրացման անհրաժեշտությունը: Այսօր հանրապետությունում գործող հիվանդանոցների գերիշխող մասը գործում է խորհրդային նորմերով կառուցված հնամաշ կառույցներում: Առաջնահերթ է նաև մանկապարտեզների, դպրոցների, այլ ուսումնական հաստատությունների կառույցների սեյսմիկ անվտանգության ապահովումը: Որոշ դպրոցներ, մանկապարտեզներ պետական ծրագրերով վերանորոգվել են, իսկ որոշները վերակառուցվել՝ արդի սեյսմիկ նորմերին մասամբ համապատասխանեցնելու նպատակով, սակայն իրական «արտադրանքը» հուսալի համարել չի կարելի: Պետք են լրիվ նոր կառույցներ, նոր և շատ ամուր կառուցվածքներով: Բայց պետք է սկսել այն հաստատություններից, որոնց շենքերը գտնվում են վթարային և անմխիթար վիճակում, իսկ դրանք դեռ բավականին շատ են: Կառավարման համակարգի բոլոր կառույցները՝ նախարարությունները, կոմիտեները, տեղական կառավարման մարմինները, ոստիկանությունը..., մի խոսքով բոլոր կառավարման մարմինները պետք է գործեն ապահով և սեյսմակայուն տարածքներում, իրենց պարտավորությունները անխափան իրականացնելու համար: Հաշվի առնելով երկրաշարժի հանգամանքը, Հայաստանում գործող գրեթե բոլոր դեսպանատները տեղափոխվել են նորակառույցներ, որոնք համապատասխանում են այսօրվա նորմերին: Սակայն մեր կառավարման համակարգի զբաղեցրած տարածքները հիմնականում գտնվում են խորհրդային ժամանակվա՝ այսինքն առկա նորմերին անհամապատասխան կառույցներում: Բնակֆոնդի արդիականացումը երևի թե ամենախոցելին է այս շարքում և հարցի լուծման ամենադժվար մասն է կազմում: Խորհրդային տարիներից մնացած անմխիթար վիճակում գտնվող բնակֆոնդը գերիշխող մաս է կազմում մայրաքաղաքում և հանրապետության այլ տարածքներում: Բացի այն, որ այդ ժամանակաշրջանի կառույցները այլ նորմերով են կառուցված, և կառուցված են անորակ, ժամանակի իշխանությունների ամենաթողությամբ բնակիչների «շինարարական» միջամտությունները ավելի են բարդացրել իրավիճակը: Կան բազմահարկ շենքեր, որտեղ բնակիչները ուղղակի «վերացրել են» հիմնական կարկասի կրող սյուները, կան շենքեր որոնց տանիքներին 1,2 և անգամ 3 հարկ շինություններ են կառուցել... Բայց սեյսմակայուն բնակարանային շինարարության մասով կան նաև դրական զարգացումներ՝ նորակառույցների բումը, հատկապես Երևանում: Այս նոր բնակֆոնդը շատ ավելի սեյսմակայուն է, և կարելի է ասել սեյսմիկ վտանգներին դիմակայելու լուրջ առաջընթաց: Սակայն այստեղ նույնպես պետք է խիստ հսկողություն սահմանել, քանի որ նախատեսված սեյսմիկ կայունության ապահովման համար պետք է լինեն որակյալ նախագծեր, որակյալ շինարարություն և նյութեր, անկախ և չկոռումպացված հսկողություն: Բացի այդ, պետք է բացառել անկանոն կառուցապատումը, ինչն այսօր նկատվում է որոշ տեղերում, օրինակ՝ Կոմիտաս-Մամիկոնյանց- Ադոնց հատվածում: Քաղաքի այս հատվածի բոլոր նորակառույցների շահագործումը կբերի Կոմիտասի և հարակից փողոցների երթևեկության ամբողջական կոլապսի: Որպես նորակառույցների բումի հիմնական խթանիչ պետք է նշել նախկին կառավարության կողմից դեռևս 2015-ին ընդունված եկամտային հարկի գումարների վերադարձի օրենքը: Սա բավականին լուրջ քայլ էր բնակֆոնդի արդիականացման հարցում և շատ ցավալի է, որ ներկա կառավարությունը, հիմնվելով կարճաժամկետ հաշվարկների վրա, որոշում է կայացրել փուլ առ փուլ վերացնել այս արտոնությունը Երևանում: Ֆինանսական տեսակետից շինարարությունը հանդիսանում է տասնյակ այլ ոլորտների զարգացման լոկոմոտիվ, հանրապետության տնտեսական աճի լուրջ խթանիչ: Միգուցե գնալ այլ՝ բանկային տոկոսների նվազեցման ճանապարհո՞վ: Բանկային համակարգի շահույթները նախորդ տարվա տվյալներով կտրուկ ավելացել են, ու այս ամենից հետո, բանկերը դեռ շարունակում են բարձրացնել իրենց ծառայութունների արժեքները... Երևույթը պետք է հետազոտել և հասկանալ: Ամեն դեպքում, սեյսմիկ կայունության ապահովման տեսանկյունից, այս «ծրագիրը» կարելի է համարել ամենագործուն պետական օգնությունը, ինչն «ամենաէժան» տարբերակով լուծում է մի մեծ խնդրի որոշակի մասը և միաժամանակ բերում է էական տնտեսական աճի: Այսպես, թե այնպես, պետք է փուլ առ փուլ վերաբնակեցնել խորհրդային շրջանում կառուցված բոլոր բնակելի կառույցների, առաջնահերթ վթարային շենքերի բնակիչներին: Այո, դա շատ լուրջ մարտահրավեր է, բայց այլընտրանք մենք ուղղակի չունենք: Միգուցե վերածել բիզնես նախագծերի՝ հին շենքերի տեղերն անվճար տրամադրելով կառուցապատողներին ու բավարարելով տեղի բնակիչների կարիքները, ու լրացուցիչ տարածքների վաճառքի ձևո՞վ՝ Աջափնյակ համայքի պիլոտային ծրագրի տաբերակով: Միանշանակ լուծումներ շատ կգտնվեն, պետք է փնտրել և գտնել դրանք: Պատմական նշանակության կառույցների մասով, եթե դրանք պետք է պահպանվեն, երևի թե միակ լուծումը կարող է լինել մաքսիմալ հնարավոր ուժեղացման աշխատանքների իրականացումը, ինչը հնարավոր է միայն անբնակ, չշահագործվող կառույցներում: Սպասելու Ժամանակ Այլևս Չկա Այսօրվա պասիվ վերաբերմունքը՝ չգործել և հույսը դնել Աստծու վրա, ուղղակի հանցագործություն է: Տեկտոնիկ սալերը շարժվում են միլիոնավոր տարիներ և դեռ շատ երկար կշարժվեն մեր երկրագնդի օրենքներով, ժամանակ առ ժամանակ ցնցելով այն: Դրան դիմակայելու միակ տարբերակը, դա արհավիրքին պատրաստ լինելն է. դիմավորել տանը և աշխատավայրում հանգիստ նստած, վստահ լինելով դրանց կայունության վրա: Իսկ Սպիտակի երկրաշարժի «ճանապարհով» գնալը մեծագույն սխալ կլինի Հայսատանի նման փոքր երկրի համար: Այո, արդիականացման ծրագիրը կարժենա մեծ գումարներ, բայց այդ ներդրումները տասնյակ անգամներ ավելի քիչ կլինեն, եթե փորձենք համեմատել գալիք երկրաշարժից ավերածությունների, մարդկային կորուստների և երկրի կառավարման անհնարինության հետ: Թուրքիայի այս օրերի սարսափելի աղետը կրկին զգուշացնում է մեզ, որ պետք է գործել, որ սպասելու ժամանակ այլևս չկա: Հ.Գ. (23.02.2023) Երեկ, ամսի 22-ին, կառավարությունում քննարկում է եղել, որի ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանն ասել է․«Կարծում եմ՝ պետական կառավարման համակարգը Երևան քաղաքի փոքր կենտրոնից և ընդհանրապես կենտրոնից պետք է դուրս բերել, որովհետև պետական այն գույքի ճիշտ կառավարումը, որ կա Երևան քաղաքի փոքր կենտրոնում և կենտրոնում, կարող է պետությանը տասնյակ միլիարդների եկամուտներ բերել եւ ավելի արդյունավետ դարձնել կառավարման գործընթացները: Մինչդեռ այսօր ուղիղ հակառակն է»: Հիանալի միտք է արտահայտված և հոդվածին համահունջ, եթե գրագետ իրականացվի: 1. Դրական է կառավարման համակարգի դուրս բերումը կենտրոնից և կենտրոնացումը մեկ տարածքում. նորակառույց շենքերում: Բացի սեյսմիկ անվտանգության ապահովումը, սա կբերի նաև կառավարման համակարգի մարմինների միջև իրականացվող տրանսպորտային հաղորդակցության անիմաստ ծախսերի կրճատմանը և ընդհանուր առմամբ՝ կենտրոնի տրանսպորտային հոսքի զգալի ժամային բեռնաթափմանը: 2. Վաճառքի գործարքներից առաջացած գումարները առաջնահերթ կծախսվեն, իհարկե, ազատված և վաճառված շենքերի պետական ծառայողներին աշխատանքային վայրով ապահովելու վրա, իսկ մնացյալը պետք է ծախսվի հողվածում նշված առաջնայնությունների կառուցման վրա՝ հիվանդանոցների, դպրոցների... և այլն: Ճիշտ կլինի վերանայել գոյություն ունեցող կառավարման համակարգը կրճատելու հնարավորությունները: Հայաստանի նման փոքր երկրի համար այսօրվա կառավարման համակարգի ծախսերը լուրջ ու անիմաստ բեռ են հարկատուների ուսերին: 3. Որպես պարտավորություն, ազատված և վաճառված կառույցները, նոր սեփականատերերի կողմից, պետք է՝ կամ գրագետ ուժեղացվեն (պատմական նշանակության), կամ դրանց վայրում նորերը կառուցվեն:

<b>Մեր օրերում շատերն են նախընտրում բնությանը մոտ բնակավայրերը։ Մեծ քաղաքների քաոսից ու աղտից ձգտում են հեռանալ հանգստի գոտիներ, որտեղ կան իրենց աշխատանքի, կենցաղի կազմակերպման համար անհրաժեշտ բոլոր հարմարությունները։ Այս պահանջին ընդառաջ վերջին շրջանում զարգացել է «կանաչ ճարտարապետությունը». նախագծվում են բնությանը համահունչ, բնությանը ձուլված կառույցներ։ Դրանք միայն ծաղկե թաղարներն ու կանաչապատ ճակատները չեն։ Ժամանակակից ճարտարապետության մեջ ավելի ու ավելի տիրապետող է դառնում մարդու և բնության ներդաշնակության գաղափարը։ Նախագծվում են կառույցներ, որոնք ձուլվում են բնական լանդշաֆտին. շինությունը դառնում է բնանկարի շարունակությունը։ Հայաստանում նույնպես նախագծվում են նման կառույցներ։ Դրանցից մեկի մասին էլ կլինի մեր հոդվածը. «Արխանգել» ճարտարապետական արվեստանոցի «Ֆորեսթբրիջ» Նախագիծը: <br><br> </b> «Ֆորեսթբրիջ» բնակելի-հասարակական համալիրը նախատեսվում է կառուցել Դիլիջան քաղաքին հարակից անտառապատ տարածքում (Բեսթ Վեսթեռն հյուրանոցին հարակից տարածքում): Մայրուղուց տեսանելի կլինի համալիրի վերին փոքր հատվածը, և այն չի խաթարի բնության ընդհանուր տեսարանը։ Շինությունը կառուցվելու է խիտ անտառային տարածքում գտնվող փոքր բացատում, որն ունի ձագարաձև խորություն։ «Ֆորեսթբրիջ» նախագիծը ստեղծվել է «Արխանգել» ճարտարապետական արվեստանոցում։ Արվեստանոցի հիմնադիր-ղեկավար Արտակ Կնյազյանն ասում է. «Խնդիրը բարդ էր նրանով, որ տեղանքում ծառ չի հատվելու և կարևոր էր, որ կառույցը ձուլվի միջավայրին: Ու արդեն էական էլ չէ, թե կերևա այն ինչ-որ տեղից թե ոչ, որովհետև ծառերն այն այսպես թե այնպես փակում են: Գաղափարն էր կառուցել մի շինություն, որը քեզ չի կտրում անտառից՝ թույլ տալով անընդհատ զգալ նրա կենարար էներգիան, քեզ զգալ որպես անտառի անբաժան մասնիկ։ Բայց մյուս կողմից այն բազմահարկ շինություն է՝ երեք մասնաշենքով, իր բոլոր արդիական հարմարություններով, որը միևնույն ժամանակ չի խաթարում ընդհանուր տեսարանը, չի առանձնանում ու չի հակադրվում»: <br><br> Համալիրը լինելու է բնության մեջ՝ բնական միջավայրին համաձուլված մի կառույց, որը ոչ թե մարդուն կտրում է բնությունից, այլ միավորում բնության հետ։ Բնությունը ներխուժում է ճարտարապետության մեջ, ճարտարապետությունը դարձնելով բնության հետ մեկ ամբողջություն։ Դրան, ինչպես նշում է Արտակ Կնյազյանը, նպաստել է ճարտարապետական մի քանի լուծում. ճակատներին ստեղծել են կանաչապատ հատվածներ՝ «դրանով ասես ներողություն խնդրելով բնությունից»։ Ըստ էության նախկին բացատը լրացվել է կանաչով՝ բոլոր պատշգամբներն ունեն թաղարներով ծառեր, փայտե ուղղահայաց չորսուներ։ <br><br> Տեղանքի ձագարաձևությունը ներշնչել է կամրջակներով շենքը անտառին կապելու միտքը: «Դա թույլ է տալիս ավելի արագ, բոլոր մակարդակներում ստեղծված հաբերից (hub), առանց ինչ-որ զրոյական մակարդակի հասնելու, անտառ դուրս գալ՝ ապահովելով անմիջական ներդաշնակ կապը բնության հետ»: <br><br> Երեք մասնաշենքերի միջև նախագծված երկու ապակեպատ աստիճանավանդակավոր հանգույցներից ու կամուրջներից բացի, համալիրի մյուս առանձնահատկությունը ցանցով պատշգամբների քողարկումն է։ Անտառապատ միջավայրը հաճելի է, օգտաշահ, բայց մյուս կողմից քամու հետ պատշգամբներում հաճախ են հայտնվում տերևներ, չոր ոստեր և այլն: Իսկ ցանցը չեզոքացնում է դրանք։ <br><br> Նախագծի գլխավոր ճարտարապետ Տիգրան Սահակյանը ներկայացնում է նախագծի որոշ մանրամասներ։ Շինությունը կառուցվելու է մոտ 2000 մ² ընդգրկող ձագարաձև բացատում։ Առաջին հարկը լինելու է հասարակական գոտի՝ ռեստորանով, սրճարանով, խաղային և սպասարկման այլ գոտիներով, դրանց դիմաց գտնվելու է ընդհանուր լողավազանը։ Լողավազանի ջրերը ֆիլտրացիոն համակարգով տեսողական կապվում են մոտակայքում հոսող գետակի հետ՝ կրկին անգամ ընդգծելով կապը բնության հետ։ <br><br> Հասարակական գոտուց վերև բարձրանում են բնակելի 6, 7, 9 հարկանի մասնաշենքերը։ «Մասնաշենքերն իրար միացնող հանգույցներն ապակեպատ են։ Դա տպավորություն է ստեղծում, թե բնությունն անցնում է շենքի միջով, և դրանցից կամրջակներով ստեղծվող անմիջական կապն էլ ավելի է ներդաշնակեցնում շենքը, շենքում գտնվողին ու բնությունը։ Իսկ պատշգամբների կանաչը ուղղահայաց անտառի տպավորություն է ստեղծում, ասես անտառի բնական շարունակությունը լինի», - ասում է Տիգրան Սահակյանը։ <br><br> Շինությունը երեսապատված է լինելու սպիտակ քարով, որի վրա կանաչ գոտիներով ստեղծվող հակադրությամբ ևս ընդգծվել է կապը բնության հետ։ Համալիրը կունենա 2,5 հարկանի ստորգետնյա ավտոկայանատեղի։ <br><br> Ծառահատումներ տարածքում չեն արվելու, ավելին՝ պատշգամբներում տեղադրվող ծառերով լրացվելու է անտառը՝ շենքը բնության հետ համաձույլ դարձնելով։ Այս նախագիծը ուղղահայաց անտառ-կառույցի հետաքրքիր օրինակ է՝ միտված ապագային և ապագայի ճարտարապետությանը։

Ապարանի Եղիպատրուշ համայնքում կառուցվում է լեռնադահուկային մարզահամալիր, որը հավակնում է դառնալ առաջատարը տարածաշրջանում: Սա հրաշալի նորություն է մարզիկների, ընդհանրապես դահուկասպորտի սիրահարների, ձմեռային ակտիվ հանգիստ նախընտրողների համար: Զբոսաշրջության ու սպորտի զարգացման ի՞նչ հեռանկարներ է ստեղծում այս նոր համալիրը. ներկայացնում է «Մայլեռ Մաունթայն Ռեզորթ» նախագծի հիմնադիր Տիգրան Հարությունյանը: Պատանեկան երազանքից ներդրումային ծրագիր Հայաստանում լեռնադահուկային սպորտի հանգստավայր ունենալու գաղափարը Տիգրան Հարությունյանը ունեցել է դեռ հեռավոր 1997 թվականին, երբ ընդամենը 13 տարեկան էր, ու իր նման լեռների սիրահար մի խումբ պատանիներով լեռնադահուկորդների «հավաքական» էին ձևավորել Վիկտոր Համբարձումյանի թոռնուհու՝ Աննա Համբարձումյանի գլխավորությամբ: Վերջինս Եվրոպայից բերել էր համապատասխան պարագաներ, իր շուրջ համախմբել Երևանի լեռնադահուկային սպորտով զբաղվող ակտիվ երեխաներին: Նրանք ձմռանը գրեթե ամեն կիրակի գնում էին Ծաղկաձոր և Արագած դահուկ քշելու։ «Այդ ժամանակ, իհարկե, ոլորտը զարգացած չէր, նույնիսկ սպորտային համազգեստ և դահուկներ գտնելն էր բարդ։ Ու երազում էի, որ մի օր Հայաստանն էլ կունենա միջազգային ստանդարտներին համապատասխան լեռնադահուկային համալիր: Տարբեր երկրներում ճամփորդելիս, միշտ այցելել եմ նմանատիպ հանգստավայրեր, սահել այնտեղ և զուգահեռ ուսումնասիրել տարբեր երկրների առաջադեմ համալիրներն ու կենտրոնները, դրանց ենթակառուցվածքները: Պատանեկության երազանքը տարիների ընթացքում դարձավ նպատակ։ Հասկացա՝ ինչն է պակասում մեզ և որ ամենակարևորն է, թե ինչ ներուժ ունենք, որը չենք զարգացնում։ Եվ ստեղծվեց նախագիծը»: «Մայլեռ». ապագայի լեռնադահուկային քաղաք-ավանը «Մայլեռ Մաունթայն Ռեզորթ» նախագծի իրականացման համար ընտրվեց Եղիպատրուշը, որն իր աշխարհագրական դիրքով ու բնակլիմայական պայմաններով իդեալական վայր է նման նախագծի իրականացման համար: Համալիրի համար նախատեսված է ավելի քան 600 հեկտար մակերես տարածք։ Լեռնադահուկային համալիրը հագեցած է լինելու ոլորտի լավագույն ենթակառուցվածքներով ու համակարգերով. «Մայլեռ Մաունթայն Ռեզորթ» նախագիծն իրականացվում է լեռնային հանգստի գոտիների նախագծման շուրջ 40 տարվա աշխատանքային փորձ ունեցող կանադական հեղինակավոր «Էկոսայն» ընկերության հետ։ Ճոպանուղին՝ թե՛ նստատեղային, թե՛ գոնդոլային տեսակներով, նախագծելու և կառուցելու է ավստրիական Doppelmayr ընկերությունը։ Ընկերությունների ներկայացուցիչները եղել են Եղիպատրուշում, տեղում ուսումնասիրել են աշխարհագրական դիրքը, քննարկել նախագծի մանրամասները: «Մայլեռը» դառնալու է լեռնադահուկային սպորտի զարգացման կենտրոն, այստեղ հիմնվելու է դահուկային մարզադպրոց: Արդեն կնքվել է հուշագիր Հայաստանի ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական ինստիտուտի ու «Մայլեռ Մաունթայն Ռեզորթի» միջև. այստեղ կմարզվեն պրոֆեսիոնալ լեռնադահուկորդներ: Համալիրում կգործի 17 ճոպանուղի: Առաջին փուլի ավարտին՝ 2023թ-ի ձմռանը, այստեղ արդեն կլինի 30 կմ սահուղի, իսկ ծրագրի ավարտին՝ մոտ 100կմ երկարությամբ սահուղիներ: Սահուղիները ունենալու են գիշերային լուսավորություն: Գործելու է արհեստական ձնագոյացման համակարգ, ինչը հնարավորություն է տալու, անկախ ձյան առկայությունից, ապահովել որակյալ սահուղիներ։ Համալիրը կունենա մեկ այլ առավելություն ևս. սկսնակ դահուկորդների համար նախատեսվում են փոքր «կոնվեյերային» գոտիներ՝ կախարդական կարպետներ (magic carpet): Լեռնադահուկային համալիրի գործունեությունը սահմանափակված չի լինելու միայն ձմռան ամիսներով: Նախատեսվում է այն դարձնել նաև ամառային հանգստի համար գրավիչ ուղղություն՝ առաջարկելով այցելուներին քայլարշավներ (հայքինգ), լեռնային հեծանվարշավներ (բայքինգ), լեռնային քոսթեր, զիփ-լայն, Alpine և այլ ժամանցային հնարավորություններ։ «Մայլեռ»-ը մեծ լեռնադահուկային քաղաք-ավան է լինելու՝ տարբեր թաղամասերով, հանգստի ու ժամանցի գոտիներով, հյուրանոցներով, քոթեջներով, ռեստորանային հատվածով և այլ ենթակառուցվածքներով։ Կյանքը լեռներում է Ինչպես նշվեց՝ ապագա քաղաք-ավանում հանգիստ ու ժամանց կապահովվի տարվա բոլոր եղանակներին: Նախագծի իրականացումը կնպաստի զբոսաշրջության, սպորտի զարգացմանը, հանգստի և ժամանցի նոր ուղղությունների, առողջ ապրելակերպի մշակույթի ձևավորմանը՝ համապատասխան «Մայլեռ»-ի կարգախոսին. «Կյանքը լեռներում է»: Նախագծի առաջին փուլը, որի ներդրումների ծավալն ավելի քան 60 մլն եվրո է, կավարտվի 2023թ-ի ձմռանը, իսկ ընդհանուր նախագիծը նախատեսվում է ավարտել 2032-2035 թվականների ընթացքում: Ամբողջ տասնամյակի համար նախատեսվում է 250-300 մլն եվրոյի ներդրում։ «Մայլեռը» կլինի նաև պրոֆեսիոնալ մրցաշարերի անցկացման վայր, տարածաշրջանային սպորտ-բազա: «Ավարտական փուլում՝ 11-12 տարի հետո վստահ ենք, որ մենք մրցելու ենք Սոչիի հետ և կարողանալու ենք դահուկորդների շատ մեծ հոսք ներգրավել։ Այն, ինչ մենք նախատեսում ենք հիմա՝ նախագծի առաջին փուլով, բավարար է Հայաստանում ամենազարգացած ու հագեցած եզակի կենտրոն ունենալու և Հայաստանն այդ ուղղությամբ աշխարհին ճանաչելի դարձնելու համար։ Արդեն ավարտական փուլում «Մայլեռ» համալիրը հավակնում է դառնալ լավագույնը տարածաշրջանում։ Հիմա մեր տարածաշրջանային կենտրոնը Վրաստանն է՝ Գուդաուրին»,- եզրափակում է Տիգրան Հարությունյանը։