Երկրաշարժը տևեց 40 վայրկյան, խլեց 25000 կյանք, ավերեց 11 քաղաք ու 58 գյուղ` ավելի քան 500 հազար մարդու թողնելով անօթևան: Երկրաշարժին հաջորդած ծանր սոցիալ-տնտեսական վիճակը երկրում, մարդկանց՝ տարիներ շարունակ չլուծվող խնդիրները աղետի գոտում ստեղծեցին նոր բարոյահոգեբանական մթնոլորտ, սահմանվեց ժամանակի նոր սահմանագիծ. մինչև երկրաշարժը և երկրաշարժից հետո: Չպակասող Տնակների Ոդիսականը Գյումրիում ավերվեց բնակելի և հասարակական նշանակություն ունեցող շենքերի 80 տոկոսը, ձևավորվեցին անկանոն տնակային տնտեսություններ: Այս երեսուն տարիների ընթացքում թե՛ Գյումրիում, թե՛ աղետի գոտու մյուս բնակավայրերում պետական ու մասնավոր ներդրումների շնորհիվ՝ երկրաշարժի պատճառով հազարավոր անօթևան մնացած ընտանիքներ բնակարաններ ստացան: Բնակարանները ստացան, բայց վագոն-տնակների թիվը համարժեք ձևով չպակասեց: Ինչու՞մ է խնդիրը: Ինչու՞ է անօթևանությունը շարունակում մնալ քաղաքի խոցելի կողմերից մեկը: ՀՀ քաղաքաշինության կոմիտեի բնակարանային ֆոնդի կառավարման և կոմունալ ենթակառուցվածքների վարչության պետ Տանյա Արզումանյանը նշում է. «2008 թվականին սահմանվեց երկրաշարժի հետևանքով անօթևան մնացած ընտանիքների հաշվառման վերջնաժամկետ, և այդ ժամկետում աղետի գոտու բնակավայրերում հերթագրվեց մոտ 7000 ընտանիք, որոնցից ներկայում պետական աջակցությամբ իրականացվող բնակապահովման ծրագրի շահառու են ճանաչվել 5381-ը: Արդեն լուծվել է 4839-ի խնդիրը, մինչև 2020 թվական կլուծվի նաև մնացած 542-ի խնդիրը»: Բայց արի ու տես, որ այդքան մարդկանց բնակարանով ապահովելուց հետո էլ ժամանակավոր կացարաններում բնակվող անօթևաններ կան: Միայն Գյումրիում 2000-ից ավելի վագոն-տնակների մասին է խոսվում: «Տնակներում բնակվող ընտանիքների մի մասը նրանք են, ովքեր ժամանակին ստացել են բնակարան, բայց սոցիալական կարիքներից դրդված վաճառել են ու վերադարձել տնակ, մյուսները բազմանդամ ընտանիքներն են, որոնք բնակարան են ստացել, բայց ընտանիքի մի մասն է տեղափոխվել հատկացված բնակարան, իսկ մյուս մասը շարունակվում է ապրել տնակում: Քիչ չեն նաև այն տնակները, որոնք գնել կամ վարձակալել են ներքին միգրացիայի արդյունքում հարևան համայնքներից Գյումրի տեղափոխված ընտանիքները: Կան նաև տնակի համարակալմամբ քարաշեն կառույցներ, և դրանցում ապրող ընտանիքները, համարվելով տնակում բնակվող, հնարավորություն ունեն օգտվել պետության տրամադրած սոցիալական տարբեր երաշխիքներից: Տնակներում բնակվող ընտանիքների մի մասն էլ այն ընտանիքներն են, որոնք պետական աջակցության ծրագրի շրջանակներում բնակարան են ստացել, սակայն հատկացված բնակարանների նկատմամբ սահմանված վերջնաժամկետում չեն գրանցել իրենց իրավունքները՝ հիմնականում տնակը չքանդելու պարտադիր պայմանը կատարած չլինելու պատճառով: Քիչ չեն նաև տնակները, որոնք օգտագործվում են ոչ բնակության նպատակով, դրանք փոքր կոշկակարանոցներ, վարսավիրանոցներ, առևտրի կետեր են», -տնակների ոդիսականն է ներկայացնում Տանյա Արզումանյանը: Այսինքն՝ տնակների թիվը անօթևանների թվի հետ նույնական չէ: Բնակարանի Առկայությունը Միշտ Չէ որ Սոցիալապես Անկախ է Դարձնում Քաղաքացուն Թվում է տարօրինակ, որ մարդիկ շատ դեպքերում ապրելով տնակներում, չեն սեփականաշնորհում հատկացված բնակարանը, որպեսզի շարունակեն համարվել անօթևան և որոշակի նյութական աջակցություն ստանան: Լինում են նաև այլ ծայրահեղություններ. օրինակ՝ ընտանիքը, որտեղ մեծանում են անչափահաս երեխաներ՝ այդ թվում հաշմանդամություն ունեցող, քաղաքի արվարձանում առաջարկվող բնակարանը համարում է անընդունելի միայն այն պատճառաբանությամբ, որ իր տնակը քաղաքի կենտրոնում է և հենց այնտեղ էլ բնակարան է ուզում: Երկրաշարժը վերապրողների համար դարձավ նաև հոգեբանական աղետ: «Ցավոք աղետի գոտու վերականգնմանն ուղղված հսկայածավալ աշխատանքները լիարժեք տեսանելի չեն, քանի որ իրականացվել են տարիների ընթացքում՝ ոչ միաժամանակ և հաճախ մինչև մի խնդիրը լուծվել է, մյուսն ավելի է խորացել»,- ասում է Տանյա Արզումանյանը: Աղետի գոտու քաղաքային բնակավայրերում որպես անօթևան հաշվառված և պետական աջակցության ծրագրի շահառու ճանաչված ընտանիքների բնակարանային խնդիրներն արդեն լուծված են, բայց այդ քաղաքները դեռևս ունեն անօթևանության, տնակներում ապրող ընտանիքների խնդիր: Խնդիրը վեր հանելու նպատակով Կառավարության որոշմամբ այս տարի մեկնարկել և ավարտին են մոտենում տնակների փաստագրման աշխատանքները, որոնց արդյունքում կազմված նյութերի հիման վրա 2019 թ. կմշակվեն առաջարկություններ՝ դրանցում բնակվող ընտանիքների բնակարանային պայմանների բարելավման, տարածքները ոչ հիմնական շինություններից ազատելու և տարածքների քաղաքաշինական միջավայրը վերականգնելու համատեքստում: Տարածքների ազատումը հնարավորություն կստեղծի նաև դրանք իրացնել ներդրումային տարբեր ծրագրեր (այդ թվում՝ կառուցապատման) իրականացնելու համար: «Աղետի գոտու հիմնախնդրի լուծումը պարզապես պետական աջակցության բնակապահովման ծրագիրը չէ, որն ըստ նախատեսվածի ավարտվի, փակվի ու անցնի: Միայն բնակարանային խնդրի լուծումը ցավոք առկա խնդիրների ամբողջական կանոնակարգում չէ: Փորձը ցույց է տալիս, որ միայն բնակարանային բաղադրիչի առկայությունը սոցիալապես անկախ չի դարձնում քաղաքացուն, քանի որ անբավարար սոցիալական վիճակից ելնելով ընտանիքը կարող է վաճառել բնակարանը ու կրկին կանգնել անօթևանության խնդրի առջև: Խնդիրը կարիք ունի համալիր մոտեցման՝ համայնքների զարգացման ծրագրերի շրջանակներում ներդրումային նախաձեռնությունների կյանքի կոչման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման, մարզերում տնտեսական աշխուժություն մտցնելու, զարգացման հնարավորություններ ստեղծելու միջոցով»,- ասում է Տանյա Արզումանյանը:
Ճարտարապետությունն ու շինարարությունը ոչ միայն արտացոլում են տվյալ երկրի պատմամշակութային անցյալն ու ներկան, այլև սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի լավագույն ցուցանիշ են հանդիսանում: Իսկ ենթակառուցվածքների շինարարությունը ուղղակի տնտեսության զարգացման խթան է: Մեր օրերում, երբ մի կողմից զբոսաշրջությունը հայտարարված է տնտեսության գերակա ուղղություն, իսկ մյուս կողմից 90-ականներից Հայաստանը գտնվում է ճանապարհային շրջափակման մեջ, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, մասնավորապես մարզային օդանավակայանների վերականգնումը օրհասական է: Եվ այդ օրհասական խնդիրը լուծում է ստանում: Այս պահին Գյումրիի «Շիրակ» և Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանները վեր են ածվել շինհրապարակների: Գյումրիի «Շիրակ» օդանավակայանի կառամատույցի շինարարությունը իրականացնում է «Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ» ՓԲԸ-ն: Կառամատույցի մակերեսը կազմում է 22.000 քմ, որի վերանորոգման համար ընկերությունը պատրաստվում է ներդնել 1.5 մլրդ դրամ, ինչի արդյունքում մինչև 2020 թվականը ամբողջությամբ կվերանորոգվի 17.000քմ տարածք: Հիշեցնենք, որ Գյումրիի «Շիրակ» օդանավակայանը կառուցվել է 1961թ-ին և չի վերանորոգվել 1986-ից ի վեր: «Շիրակ» օդանավակայանը, ըստ էության, այս պահին Հայաստանի երկրորդ խոշոր գործող օդնավակայանն է: «Շիրակ» օդանավակայանի վերանորոգման աշխատանքներին զուգահեռ, անցած տարվանից շինարարական աշխատանքներ են իրականացվում Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանի վերագործարկման ուղղությամբ: Հաշվի առնելով դեպի Կապան տանող ճանապարհի բարդությունը և այն հանգամանքը, որ այսօր Երևանից Կապան ուղևորությունն տևում է ավելի քան 4 ժամ, կարելի է վստահ ասել, որ այն խիստ անհարմարություն է ստեղծում զբոսաշրջիկների համար, ինչպես նաև բեռնափոխադրման ոլորտում: Մինչդեռ այս օդանավակայանի վերագործման շնորհիվ այդ նույն ճանապարհը կհաղթահարվի ընդամենը 30 րոպեում, ինչը նոր հորիզոններ կբացի մարզի զարգացման համար։ Օդանավակայանի վերակառուցումը իրականացնում են Սյունիքի մարզի զարգացման և ներդրման հիմնադրամն ու Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը: Ըստ լրատվամիջոցների, ներդրման ծավալը կազմում է մոտ 2 մլն դոլլար: Շինարարության ավարտը նախատեսված էր այս տարվա հունիս-հուլիս ամիսներին, սակայն շինաշխատանքները մինչ օրս շարունակվում են: Ըստ տարբեր լուրերի օդանավակայանի բացումը հետաձգվել է 18 ամսով: Ընդգծենք, որ այսօր կապը մարզերի հետ հիմնականում իրականացվում է ավտոբուսներով, հետևաբար, օդային տրանսպորտի շահագործումը հզոր խթան կհանդիսանա մարզերում զբոսաշրջության և տնտեսության զարգացման համար:
Ճարտարապետի կարծիք. Սաշուր Քալաշյան «Կումայրի» արգելոց-թանգարանը ստեղծվեց ՀԽՍՀ Կառավարության 1980 թ. որոշմամբ, Գյումրիի պատմաճարտարապետական ինքնատիպ ժառանգության (մոտ 1200 շինություն) պահպանման նպատակով: 1970-ականների վերջին տարիներին քաղաքը սպառում էր իր վարչական սահմաններում գտնվող կառուցապատումից ազատ հողատարածքները, և կառուցապատումները շարունակելու համար պետք է քանդվեին քաղաքի կենտրոնի պատմական ցածրահարկ կառույցները: Բայց քանդել այդ շենքերը կնշանակեր գյումրեցիներին զրկել պատմական հիշողությունից: Այդ շինություններից յուրաքանչյուրը մի պատմություն էր, հին օրերի քարահունչ վկա: Երկրաշարժը և դրան հաջորդած տարիները իրենց ավերիչ հետքերը թողեցին այդ շենքերի վրա. անխնամ, ճաքերով, անշուք կցակառույցներով դրանք վերածվեցին հին փայլը կորցրած գեղեցկուհիների: 2017-ին մշակվեց և կյանքի կոչվեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման ծրագիրը, սկսվեցին որոշ շենքերի վերանորոգման աշխատանքները: Արդյո՞ք կպահպանվի ու կվերականգնվի հին Գյումրու փայլն ու ոգին. ներկայացնում ենք ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ, 1976-1994 թ. Գյումրու գլխավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանի կարծիքը: Ճակատագրի բերումով ես եղել եմ «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի հիմնադրման գլխավոր դերակատարներից մեկը: 1976 թ. նշանակվեցի Լենինականի գլխավոր ճարտարապետ: Քաղաքաշինական հնգամյա պլանի համաձայն պետք է կոնկրետացվեին ապագա գործարանների, բնակելի ու վարչական շենքերի կառուցման վայրերը: Լենինականի կառուցապատումից ազատ հողատարածքները սահմանափակ էին: Դրանց կառուցապատումը կավարտեինք մոտակա 2-3 տարում: Եվ պլանով նախատեսված կառուցապատումները շարունակելու համար հարկադրված կլինեինք իրացնել և քանդել քաղաքի կենտրոնական հատվածի արժեքավոր հին շենքերը: Ես՝ որպես ճարտարապետ, չէի կարող թույլ տալ այդ՝ պատմամշակութային արժեք ներկայացնող շենքերի քանդումը: Ճիշտ է՝ մշակութային տուրիզմն այդ տարիներին զարգացած չէր, բայց Ռուսաստանի, Վրաստանի և մերձբալթյան որոշ քաղաքներում պատմաճարտարապետական միջավայրի պահպանման քայլեր օրենսդրական մակարդակով արդեն արվել էին: Համախոհ ճարտարապետ գործընկերներիս հետ որոշեցինք ուսումնասիրել նրանց փորձը և օրենսդրորեն ամրագրել նման շենքերի պահպանումը նաև Լենինականում: Անձամբ այցելեցի այդ քաղաքները (Նիժնի Նովգորոդ, Թբիլիսի, Տալլին), ուսումնասիրեցի դրանց օրենսդրական փաստաթղթերի բովանդակությունն ու ուղղվածությունը: Արդյունքում պարզվեց, որ այդ քաղաքներում խնդիրը վերաբերել է մեկ փողոցին կամ թաղամասին, մինչդեռ Լենինականում՝ վարչական տարածքի գրեթե մեկ քառորդին: Մենք որոշեցինք դիմել աննախադեպ քայլի. քաղաքի կառուցապատման պահպանվող հատվածին տալ արգելոց-թանգարանի կարգավիճակ: Ստեղծեցինք հանձնաժողով, մեկ-մեկ հասցեագրեցինք պատմամշակութային արժեք հանդիսացող շենքերն ու շինությունները, ուրվագծեցինք տարածքի այն սահմանները, որից ներս նոր կառուցումներ չպիտի լինեին, նախապատրաստեցինք նաև մեծածավալ ներկայացուցչական ցուցադրանյութ և, ամենակարևորը, կազմեցինք կառավարության որոշման նախագծերի ծավալուն փաթեթ և ներկայացրինք ՀՀ կառավարությանը, որը 1980 թ. հաստատեց «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի կազմավորումը: Անշուշտ վճռորոշ էր այն տարիների պետական այրերի անշահախնդիր աջակցությունն ու հայրենանվեր մտածելակերպը: «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի մտահղացումը հազիվ թե կյանքի կոչվեր, եթե նախաձեռնությանը նեցուկ չլինեին այն տարիների ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը, Լենինականի քաղաքային կոմիտեի քարտուղար Ռոբերտ Արզումանյանը, Մինիստրների խորհրդի նախագահ Ալեքսան Կիրակոսյանը, ինչպես նաև պետական լիազոր մարմինների բոլոր ղեկավարները: Արգելոց-թանգարանի կազմավորմանը զուգընթաց սկիզբ առան վերականգնման ու բարեկարգման լայնածավալ աշխատանքները: Այդ ընթացքի ոգեշունչ լուսաբանումները լրատվամիջոցներում հանգեցրին նրան, որ արգելոց-թանգարանի ստեղծումից 2-3 տարի անց Երևանից, Թբիլիսիից, անգամ Ռուսաստանից ու մերձբալթյան հանրապետություններից, մասնագիտական արշավախմբեր էին այցելում Լենինական, տեսնելու ու հասկանալու համար, թե ինչպես է այդ ամենը մեզ հաջողվում: Եվ միանգամայն օրինաչափ էր, որ կատարված աշխատանքների արդյունքը 1985-ին նշանավորվեց պետական մրցանակով: Ցավոք 1988-ի երկրաշարժը ու դրան անմիջապես հաջորդած երկրի պետականության քայքայումը կասեցրին ազգանվեր այդ նախաձեռնումների հետագա ընթացքը: Արգելոց-թանգարանը հասկանալի պատճառներով հայտնվեց լքյալ վիճակում. թանգարանի վարչական անձնակազմի հաստիքները կրճատվեցին, նրա տնօրինությանը հանձնված հուշարձան շենքերը սեփականաշնորհվեցին, վնասվածք ստացած շատ շենքեր սկսեցին ավիրվել: Բայց «Կումայրի» արգելոց-թանգարան» հավաքական հասկացությունը, ի պատիվ գյումրեցի նվիրյալների, պահպանեց իր մշակութային ձգողականությունը, որի շնորհիվ որոշ ներդրումային և հատկապես արտերկրներից ֆինանսավորվող գրանտային ծրագրերի շրջանակներում վերջին երկու տասնամյակներում մշակվեցին մի քանի քաղաքաշինական նախագծային փաստաթղթեր, որոնք լայնածավալ ներդրումային միջոցների բացակայության հետևանքով այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին: 2017 թ. մեկնարկեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման բիզնես ծրագիրը, որը նախաձեռնել է տեղի նախագծային խումբը: Ծրագիրն ընդգրկում է արգելոց-թանգարանի կենտրոնական հատվածի փորձնական մի հատված, որտեղ նախատեսվում է շենքերը վերականգնել որպես հասարակական օբյեկտներ (հյուրանոց, ռեստորան, խանութ և այլն) և բարեկարգել պարագծային փողոցները: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվել է ներդրումային հիմնադրամ, որի ֆինանսավորմամբ սկսվել ու ընթանում են փողոցային ցանցի հիմնանորոգման ու արդիականացման, ինչպես նաև մի քանի պատմական կառույցների վերականգնման ու օգտագործման մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ: Բայց խնդիրն ու իմ մտավախությունն այն է, որ հիմնադրամում ներգրավված գործիչներից և ոչ մեկը իրազեկ չէ ու պատկերացում անգամ չունի պատմամշակութային հուշարձանների տնօրինման, առավել ևս վերականգման ու օգտագործման օրենսդրորեն սահմանված կարգ ու կանոնի մասին: Նրանց հետաքրքրությունների շրջանակները սահմանափակված են լոկ իրենց բիզնեսի մաքսիմալ շահավետության երաշխավորմամբ. քանի տուն դարձնել խանութ, քանի հարկ ավելացնել, որ շինությունը դառնա հյուրանոց, ինչպիսի նորարական դիզայն հավելել շինության «հնամաշ» ճակատներին և այլն: Իսկ թե այդ ամենից հետո ինչ կմնա երբեմնի հուշարձանից՝ ամենևին իրենց հոգսը չէ: Եթե այդ ոգով պետք է շարունակվեն վերականգնումները՝ ապա փորձնական այդ թաղամասը կդառնա մշակութային ծաղրանք: Նախաձեռնող խմբի ուժերով թեև մշակվել է փորձնական թաղամասի տարածքի գործառական օգտագործման գոտևորման նախագիծ, սակայն նրանում չկա որևէ հղում գործող օրենսդրական դաշտի պահանջներին: Հետևաբար չկա նաև երաշխիք, որ հուշարձանի նոր սեփականատերը կպահպանի շենքի ճարտարապետական տեսքը: Գործող Օրենքում ամրագրված է, որ հուշարձանը պիտի ունենա անձնագիր. իսկ հուշարձանի սեփականատերը՝ հուշարձանի պահպանման պարտավորագիր. ուր նշվում են շենքի վերանորոգման, վերակառուցման և օգտագործման գործընթացներում սեփականատիրոջ իրավունքներն ու պարտավորությունները: Ըստ այդմ Հիմնադրամը ինքը պիտի կազմեր իր միջոցներով ձեռք բերված շենքերի անձնագրերը և կնքեր պահպանման պարտավորագիր պետական լիազոր մարմնի, այն է՝ ՀՀ մշակույթի նախարարության հետ: Մինչդեռ գնորդն այսօր իր ճաշակով ու հայեցողությամբ է կատարում շինությունում բոլոր կարգի փոփոխումներն ու հավելումները: Այս է ներկայիս իրողությունը որը, ցավոք, ընթանում է պետական լիազոր մարմնի՝ Մշակույթի նախարարության սառնասիրտ լռության պայմաններում, ինչի հետևանքով վիճակը կարգավորելու մեր բոլոր կոչերն ու հորդորները մնում են անարձագանք: Անշուշտ ինձ համար ամենևին հաճելի չէ այս ամենի բարձրաձայնումը: Գուցե դեռ հնարավոր է ինչ- որ կերպ դուրս գալ անելանելի այս փակուղուց: Իսկ մինչ այդ մեզ այլ բան չի մնում քան ապավինել ու աջակցել Գյումրիի պատվավոր քաղաքացի, ազգությամբ իտալացի Անտոնիո Մոնտալտոյին, ում նվիրական ջանքերով ու սուղ միջոցներով տարիներ շարունակ ու հետևողականորեն գնվում, վերականգնվում ու օրինակելի կարգով օգտագործվում են ուշագրավ պատմաճարտարապետական հուշարձաններ, այդ նույն՝ փորձնական թաղամասի տարածքում:
Արվեստի և մշակույթի քաղաք Գյումրին շուտով Թումոյի նոր տարածք կունենա: Այն տեղակայվելու է 150 տարվա պատմություն ունեցող հին թատրոնի շենքում: Գյումրիում գործող Թումո կենտրոնը իր երկու տարվա գուրծունեության ընթացքում արդեն ունի 2000-ից ավել ուսանող, իսկ այս նոր նախաձեռնությունը կնպաստի ուսանողների թվի ավելացմանը մոտ երկու անգամ: Դեռ 2014-ի դեկտեմբերի 1-ին, Թումոյի ստեղծարար տեղեկատվական կենտրոնի գործադիր տնօրեն Մարի Լու Փափազյանը և փոխտնօրեն Արամ Գյումիշյանը դիմեցին Գյումրիի քաղաքապետին հին թատրոնի շենքը կետրոնին հանձնելու առաջարկով: Հիշեցնենք, որ հուշարձան-շենքը գտնվում էր վթարային վիճակում, իսկ հուշարձանը «փրկելու» այս առաջարկը հետաքրքիր հնարավորություն էր ստեղծում, հատկապես, որ առաջարկող կողմը նպատակ ուներ մասնակի վերականգնելու կառույցը: Եթե նկատենք, որ 1912 թվականին այս թատրոնի բեմում է առաջին անգամ բեմադրվել Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան, ապա այս շենքի վերականգնումը կունենա նաև ազգային արժեքի նշանակություն: Նշենք նաև, որ Գյումրիի թատրոնը համարվում է արևելյան Հայաստանի ամենահին թատրոններից մեկը: Պատմամշակութային այս արժեքավոր շինության վերակառուցման նախագծի հեղինակն է լիբանանցի հայտնի ճարտարապետ Բեռնարդ Խուրին: «Գյումրիում շատ հետաքրքիր միջամտություն է լինելու մի շենքի, որն արդեն իր սեփական պատմությունն ունի, հիշողությունները: Չենք պլանավորում, իհարկե, թատրոնը «կենդանի դիակ» դարձնել, բայց չենք էլ պատրաստվում այն վերականգնել՝ այն դարձնելով «անցյալի տրանսվիստիտ»: Մենք կպահպանենք հին թատրոնի շենքի ամուր ու ծանր պատերը: Մեր միջամտությամբ արդեն գոյություն ունեցող կառուցվածքի մեջ ճանաչելի շերտեր կավելանան, և այդ շերտերը հատուկ ուղղվածություն կունենան: Ավելացված ամեն շերտը կներկայացվի որպես ավելացված կամ արդեն գոյություն ունեցողի կրկնություն. իմիտացիա չի լինի: Հիշեք՝ մենք ֆեյքեր չենք արտադրում: Բոլոր այդ շերտերը որպես «պրոթեզ» են ծառայելու, այսինքն ոչ թե փոխարինելու են, այլ լրացնելու: Բազմաֆունկցիոնալ պրոթեզը հարգանքի ամենամեծ տուրքն է, որ կարելի է տալ պատմությանը»,-իր հարցազրույցներից մեկում ասել է ճարտապետը: Շինարարական աշխատանքները մեկնարկել են 2017-ի հունիսից և նախատեսվում է ավարտել 2019-ին: Շենքը նախատեսված է 9 բալ երկրաշարժի ուժգնության համար: Իհարկե խորհրդանշական է, որ Թումո կենտրոնը կառուցվում է թե՛ պատմական և թե՛ ճարտարապետական արժեք ունեցող շենքում: Այսպիսով, հին շենքին երկրորդ շունչ է տալու ստեղծարար տեխնոլոգիանների կենտրոնը՝ ապացուցելով, որ ցանկության դեպքում նորարական տեխնոլոգիաների զարգացումը կարող է ներդաշնակվել մշակութային արժեքների հետ: Կենտրոնի գործադիր տնօրեն Մարի Լու Փափազյանի խոսքերով, այս շենքի ընտրությունը ունի երեք պատճառ. «Իհարկե, շատ ավելի հեշտ է կառուցել նորը, քան վերանորոգել հինը, սակայն շատ կարևոր է մեզ ժառանգություն հասած հին կառույցին նոր ոգի, նոր կյանք տալը: Երկրորդ, այս շենքը շատ հետաքրքիր կենտրոնական դիրք ունի թե' այգում և թե' քաղաքի հատվածում և մոտ է տեխնոպարկին, ինչը կարևոր գործոն է տեխնոպարկի հետ մեր համագործակցության համար: Երրորդ՝ թատրոնի այս շենքը այգու մեջ է, ինչը մեր ուսանողների համար հնարավորություն է ստեղծում բնության հետ հաղորդ լինել. այս մոտեցումը մեր քաղակականության բաղադրիչներից մեկն է»: Կարիք չկա խոսել այն մասին թե ինչ՞ նոր հորիզոններ կբացի նոր շենքի կառուցումը քաղաքի երիտասարդության համար, քանի որ դա ակնհայտ է: Դրա փոխարեն եկեք անրադառնանք նախագծին և շենքի ծավալատարածական լուծումներին: Կենտրոնը լինելու է երեք հարկանի՝ ընդհանուր 2500 ք.մ. մակերեսով, և ինչպես բնօրինակ Թումոն այն իր մեջ կներառի ուսումնական նույն չորս հիմնական ոլորտները` անիմացիա, վիդեո խաղերի զարգացում, թվային մեդիա և վեբ-մշակում: Կենտրոնը կունենա նաև 3D տպագրության լաբորատորիա: Ըստ նախագծի, շենքը կունենա երկու մուտք: Արևելյան ֆասադի գլխավոր մուտքը, որը գտնվում է այգու ստորին մակարդակի վրա, նախատեսված է ուսանողների համար: Նախագծի գլխավոր նպատակն է հին թատրոնի շենքը վերածել ինտերակտիվ ուսումնական հարթակների հիմնական կոլեկտիվ աշխատանքային տարածքով: Այն իրենից ներկայացնելու է ամֆիթատրոնային լսարան, որն արձակուրդներին և հանգստյան օրերին կվերածվի 200 տեղանոց ալտերնատիվ թատրոնի հանրության համար, այդպիսով իսկ պահպանելով թատրոնի ֆունկցիան: Նախագծի համաձայն, ուսումնական հիմնական գոտիները տեղակայվելու են առաջին հարկում, իսկ բոլոր ադմինիստրատիվ և հասարակական տարածքները, որոնք չեն առնչվում ուսումնական գործառույթների հետ, ինչպիսին են ադմինիստրացիան, հիմնական լոբբին և ալյն, հասանելի կլինեն վերին փողոցի արևմտյան ճակատի առաջին հարկի տանիքից: Կենտրոնը, բացի ուսումնական լսարաններից, կունենա նաև հասարակական կինոթատրոն, որտեղ կկազմակերպվեն կինոցուցադրություններ ինչպես Թումոյի ուսանողների, այնպես էլ հանրության համար, ձայնագրման ստուդիա, բացօթյա տեռաս միջոցառումների համար, ինչպես նաև արդեն վերը նշված տրանսֆորմացվող հարթակ, որը կծառայի նաև որպես բեմ: Նախատեսված տեռասը իր հերթին նաև կապ է ստեղծում շենքի և այգու միջև՝ ինտեգրելով էքստերիերը շենքի ծավալի մեջ: Պահպանվում են հուշարձան շենքի միայն արևելյան և արևմտյան ճակատները, վերականգնվում է վնասված սպիտակ սվաղը, իսկ նախագծով հաստատված հավելյալ կառույցները իրականացվում են վառ կարմիր գույնով, ինչը ստեղծում է հակադրություն գոյություն ունեցող հին շենքի հետ: Բացի շենքի վերակառուցումից, նախագիծն իր մեջ է ներառում նաև այգու բարեկարգումը: Ի դեպ՝ թատրոնի շենքը ժամանակին կառուցվել է ալեքսանդրապոլցիների ներդրումներով: ճիշտ է, լավ կլիներ որ թատրոնի հին շենքը վերականգնվեր հնարավորինս ավելի շատ հատվածներ պահպանելով, սակայն, եթե նկատի ունենանք որ այս շենքը կարող էր ժամանակի ընթացքում ընդհանրապես քանդվեր, ապա իհարկե, այս հուշարձանի վերականգնումը, թեկուզ և այս մոտեցմամբ, հնարավորություն է տալիս հարգանքի տուրք մատուցել և՛ շենքի ճարտարապետին, և՛ շինարարներին, և՛ պատմությանը:
Սեպտեմբերի 13-ին հադիսավոր կերպով բացվել է Գյումրու տեխնոպարկը: Բացման արարողությանը ներկա են եղել ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, էկոնոմիկայի նախարար Կարեն Ճշմարիտյանը, Գյումրու քաղաքապետ Սամվել Բալասանյանը, Ձեռնարկությունների ինկուբատոր հիմնադրամի տնօրեն Բագրատ Ենգիբարյանը և այլ բարձրաստիճան հյուրեր: Բացման արարողության ժամանակ Բագրատ Ենգիբարյանը հայտարարել է, որ այս ծրագրի նպատակն է ոչ թե սիլիկոնային, այլ հայկական հովիտ ստեղծել, Գյումրին վերածել ժամանանակից ենթակառուցվածքներով հագեցած տեխնոլոգիական գոտու, որտեղ ներկայացված կլինեն բարձր տեխնոլոգիական կազմակերպությունները, կրթօջախներն ու գիտահետազոտական ընկերությունները: Նրա խոսքով` այստեղ կյանքի են կոչվելու որոշ կարևոր ծրագրեր, որոնք միակն են Հայաստանում: Օրինակ` մաքուր էներգիայի ձևավորումը, որը հնարավորություն կտա նոր ոլորտի զարգացում Հայաստանում և ամենից զատ կբերի նաև բնակչության կողմից էներգախնայողության: Տեխնոպարկում տեղակայված են «Ջի-Այ-Թի-Սի սթարթ-ափ» ակումբ, ուսումնական և «ԱրմԹաբ» լաբորատորիաներ, Հայաստանում մաքուր տեխնոլոգիաների նորարական ծրագրի սենյակ, ճարտարագիտության և մեխանիկական լաբորատորիաներ, ցուցասրահ, «Դ-Լինք» և «Ի-Վորկս» ընկերությունների սենյակներ, մուլտիմեդիայի տաղավար և լսարան: Գյումրու տեխնոպարկի շինարարությունը սկսվել է 2012 թ-ին Մ. Նալբանդյանի անվան Գյումրու պետական մանկավարժական ինստիտուտի նախկին շենքի տեղում: Նախագծի բյուջեն կազմել է 1.67 մլրդ դրամ: Գյումրու տեխնոլոգիական գոտում կառուցված շեքնի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 6500 քառակուսի մետր, որից 5300 քառակուսի մետր մակերեսն ամբողջությամբ ծառայեցվում է տեխնոլոգիական նպատակներին:
