Հյուսիս-հարավ ճանապարհի շինարարության շնորհիվ Հայաստանը պետք է ապագայում ունենա միջազգային բարձր չափանիշներին համապատասխանող ավտոճանապարհ: Մեղրի-Երևան-Բավրա վերակառուցվող ավտոճանապարհի միջոցով կապահովվեն արագ ուղևորաբեռնափոխադրումներ մեր երկրի հարավից դեպի Վրաստանի սահման, այնտեղից էլ՝ դեպի միջազգային առևտրային ուղիներ ու շուկաներ ՝ զարգացման նոր հեռանկարներ ստեղծելով Հայաստանի համար: Ծրագիրն իրականացվում է բազմատրանշ ֆինանսավորմամբ և բաժանված է առանձին 5 տրանշների: Բնական է, որ ռազմավարական նման խոշոր նշանակություն ունեցող այս նախագիծը պետք է ենթադրեր համապատասխան բարձրակարգ մոտեցում ու խիստ պահանջներ: ՀՀ տրանսպորտի, կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարար Աշոտ Հակոբյանը լրատվամիջոցների հետ հանդիպման ժամանակ շեշտեց. «Շինարարները, ինժեներական կազմը, տեխհսկողներն ու նախագծողները, բոլորը հավասարապես պատասխան են տալու ճանապարհի որակի համար: ՀՀ վարչապետը հայտարարել է. «Հայաստանում անորակ ճանապարհներ չեն լինելու այսուհետ»: Հետևողականորեն անելու ենք ամեն ինչ, որ ունենանք պահանջվող որակին համապատասխան ճանապարհ: Մեր նպատակը մեկն է. նոր էջ բացել հյուսիս-հարավ տրանսպորտային միջանցք ներդրումային ծրագրում»: Հաշվի Չէր Առնվել Հայաստանի 45° Տաք Ամառը և Խիստ Ձմեռը Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքը ամբողջությամբ կառուցվելու է բետոնե ծածկերով և հավաստագրված շինանյութերով: Շինանյութը՝ ցեմենտը, բետոնե կոնստրուկցիաները, խիճը, ավազը, հողագրունտը ձեռք է բերվում տեղական արտադրողներից: 2016 թ. ավարտվել են առաջին տրանշի շինարարական աշխատանքները, որտեղ ի դեպ արձանագրվել են թերություններ: Դրանք կապալառու կազմակերպությունը պետք է վերացնի սահմանված ժամկետներում՝ վստահեցնում է նախարարը: Կապալառուն տուգանվել է գրեթե 6 մլն $-ի չափով: Խնդիրն այն է, որ ամերիկյան ճանապարհաշինական «ԱԱՇՏՕ» (AASHTO - American Association of State Highway and Transportation Officials) ստանդարտները (այն ընտրել է ֆինանսավորող Ասիական զարգացման բանկը), որոնց համաձայն պետք է կառուցվի հյուսիս-հարավը, ամբողջովին չեն համապատասխանել մի երկրի պայմանների, որը ծովի մակարդակից 1700 մ բարձր է և ամռան ամիսներին գրանցում է մինչև 45 ° ջերմություն: Բացի այդ ինչպես նշում է ՀՀ տրանսպորտի, կապի և ՏՏ ճանապարհաշինության գծով փոխնախարար Բագրատ Բադալյանը նման խնդիրների պատճառն այն է, որ մեր տեղական արտադրողները դժվարանում են «ԱԱՇՏՕ»-ի չափանիշներին համապատասխան սերտիֆիկատներ տրամադրել, բայց կապալառու կազմակերպությունները ունեն լաբորատորիաներ, որտեղ այդ նյութերը փորձարկվում են, ստուգվում է դրանց համապատասխանությունը պահանջվող չափանիշներին: «Նման մասշտաբի նոր աշխատանքներ սկսելն ունի իր բարդություները և փորձնական շրջանը: Օրինակ՝ Վրաստանում (որի ճանապարհներն այդքան գովում են մեր հայրենակիցները) կառուցված իրենց առաջին նման ճանապարհը որակով զիջում է մերին»,-ասում է նախարար Աշոտ Հակոբյանը: Ճանապարհի որակի հսկողություն իրականացնող «Սաֆեժ» կազմակերպության աշխատախմբի ղեկավար Բրոնիսլավ Դիմիտրիևիչը նշում է, որ խնդիրը ոչ թե ցեմենտի որակն է, այլ այն, որ տեխնիական մասնագրերը չեն հարմարեցվել Հայաստանի աշխարհագրական և կլիմայական պայմաններին. «Բետոնե սալերի արանքային կարերի բիտումային հիմքով լցանյութը միայն մեկ տարի անց ամռան ամիսներին ուլտրամանուշակագույն բարձր ցուցանիշի պատճառով սկսել էր գործել բետոնից զատ, ինչը կարերի եզրային հատվածների քայքայման պատճառ էր հանդիսացել: Դժբախտաբար չենք կարողացել վերանորոգել կարերի եզրային հատվածները, բայց լցանյութը փոխարինել ենք վերջին տեխնոլոգիաներով պատրաստվող ռետինե լցանյութով: Բացի այդ 2015-2016 թթ ձմռանը և գարնանը կապալառուի և ինժեների հետ մշակվել է ամբողջությամբ նոր բետոնե խառնուրդի բաղադրատոմս, որի ընթացքում իրականացվել են սառնակայունության փորձարկումներ: Այսօր մեր բետոնն անցնում է սառնակայունության 150 ցիկլը: Ի դեպ 2016 թ. կապալառուն ձեռք է բերել սառնակայունության փորձարկումներ իրականացնող սարքավորում, որը բացառիկ է այս տարածաշրջանում: Բետոնացումից հետո բետոնե մակերևույթը ծածկվում և խնամվում է ջրով առաջին 72 ժամվա ընթացքում: Բետոնի խոնավությունը այդ ժամանակահատվածում վերահսկվում է նոր գործիքներով: Մոտ ապագայում նպատակ ունենք խնամքի քիմիական նյութը փոխարինել լավագույններից մեկով փորձարկումն ավարտվել է և սկսվել է գնման գործընթացը:: Ինչ վերաբերում է ճաքերի վերանորոգման նոր տեխնոլոգիային, հիմա կիրառում ենք կամուրջների շինարարության ժամանակ կիրառվող ճաքերի էպօքսիդային սոսինձով ներակման տեխնոլոգիան: Առայժմ այն իրեն արդարացնում է: Իսկ նոր տեխնոլոգիայով ցեմենտով կայունացված ասֆալտն ավելի կայուն է քայքայամշակման և բուսականության աճի հանդեպ»: Բետոնե պատվածքով ճանապարհները կանխատեսվում է, որ կծառայեն 20-25 տարի, նշում է Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ներդրումային ծրագրի առաջատար ինժեներ-համակարգող Արամ Գուգարացը: Հյուսիս-հարավ Ճանապարհի Վերջը Դեռ Չի Երևում Երբ կավարտվի Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի շինարարությունը. կոնկրետ ժամկետներ անհնար է նշել: Ճանապարհի ֆինանսավորումն իրականացնում են Ասիական զարգացման (ԱԶԲ), Եվրոպական ներդրումային (ԵՆԲ) և Եվրասիական զարգացման բանկերը (ԵԱԶԲ): ԱԶԲ-ի ֆինանսավորմամբ վերակառուցվել է Տրանշ1-ը՝ Երևան-Արտաշատ, Երևան-Աշտարակ (ընդհանուր 31 կմ), ընթացքի մեջ է Տրանշ 2-ը ՝ Աշտարակ-Թալին (42 կմ) և Տրանշ 3-ի Թալին-Լանջիկ հատվածը (18,7 կմ): Եվրոպական ներդրումային բանկը ֆինանսավորում է Լանջիկ-Գյումրի հատվածի շինարարությունը, Եվրասիական զարգացման բանկը՝ Տրանշ 4-ի Քաջարան-Ագարակ հատվածը (32 կմ): Տրանշ 4-ի գերակշիռ հատվածը և Տրանշ 5-ը առայժմ ֆինանսավորում չունեն: Այդ է պատճառը, որ ՀՀ տրանսպորտի, կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարար Աշոտ Հակոբյանը անհնար է համարում ճանապարհի շինարարության ավարտի մասին կոնկրետ ժամկետներ հայտարարելը. «Ֆինանսավորում չունենք ճանապարհի 4 հատվածների համար. Արտաշատ-Սիսիան 175 կմ-ի համար, որն անցնում է լեռնանցքով, բարդ ռելիեֆով և ենթադրվում է թունելների, կամուրջների շինարարություն,. Գյումրիի շրջանցիկ հատված, որը 23 կմ է, Գյումրի-Բավրա՝ 38 կմ և Սիսիան-Քաջարան՝ 60 կմ: Միայն այն ժամանակ, երբ կլուծվի մայրուղու այս հատվածների ֆինանսավորման հարցը և կլինեն նախագծային- նախահաշվարկային բոլոր փաստաթղթերը, հնարավոր կլինի խոսել վերջնաժամկետի մասին»: Նախարարը նաև մանրամասնորեն ներկայացրեց ֆինանսավորումը թվերով. ԱԶԲ-ի հետ կնքվել է 3 պայմանագիր. 1-ինը 60 մլն $, 2-րդը՝ 170 մլն $, 3-րդը՝ 100 մլն $, ԵՆԲ-ն վարկավորել է 60 մլն €, կա նաև 12 մլն € դրամաշնորհ, ԵԶԲ-ը՝ 150 մլն $: Ընդհանուր վարկավորումը կազմում է 540 միլիոն $, որից ձևակերպվել է ընդամենը 222 մլն $, իսկ որպես կանխավճար շինարարներին փոխանցվել է 56,5 մլն $: «Ծրագրի նախնական արժեքը, որը կազմվել է տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրության արդյունքում, այլ ոչ թե նախագծման, նախատեսվել է 1 մլրդ ԱՄՆ $, բայց այդ գումարը աճելու է որովհետև մենք նպատակ ունենք հիմնականում ունենալ առաջին տեխնիկական կարգի ճանապարհ, որոշ տեղերում երկրորդ: Երկրորդ կարգի կլինեն Սիսիան-Քաջարան և Արտաշատ-Սիսիան հատվածները, որտեղ լինելու են 24,9 կմ երկարությամբ թունելներ և 18.7 կմ երկարությամբ կամուրջներ: Եթե սովորական հատվածներում ճանապարհի 1կմ արժեքը արժեքը կազմում է 3.6 մլն ԱՄՆ $, ապա այդ բարդ ռելիեֆով հատվածում կկազմի 12 մլն $» -մանրամասնում է տրանսպորտի նախարարը: Ի դեպ Սիսիան-Քաջարան ճանապարհի կառուցմամբ 556 կմ երկարությամբ հյուսիս-հարավ ճանապարհը կկրճատվի դառնալով 490 կմ: Կառուցումից հետո այս ճանապարհահատվածը կդառնա վճարովի: Կառուցվող ճանապարհին զուգահեռ որպես այլընտրանք կշարունակի գործել նաև ներկայիս ճանապարհը, որն անցնում է ավելի բարձրադիր տեղանքով և շուրջ 60 կմ-ով ավելի երկար է: «Ճանապարհի վճարի հետ արվել են մոտավոր հաշվարկներ, այդ վճարը չի գերազանցելու մարդատար և բեռնատար մեքենաների համար տվյալ կրճատված հատվածի վառելիքի և ամորտիզացիայի արժեքը»: Նախարարը նշում է մի կարևոր խնդիր ևս, որը հաճախ ձգձգում է ճանապարհաշինական աշխատանքները. հողերի օտարումն ու տարաբնակեցումը: Ճանապարհի շինարարությունն էլ սկսեց Երևան-Արտաշատ, Երևան-Աշտարակ հատվածից, որովհետև այստեղ ճանապարհի լայնացման և հողերի օտարման և տարաբնակեցման խնդիրներ չեն եղել: «Հողերի օտարումն ըստ էության մեզանից ամենաշատ ժամանակ ու էներգիա խլող գործընթացն է, հաճախ առնչվում ենք չձևակերպված տարածքների, կադաստրային անճշտությունների, չձևակերպված ժառանգությունների հետ: Արդեն 2000 հողակտոր օտարվել է ծրագրի միջոցներով, և մեր խնդիրն է այնպես անել, որ այդ օտարումը սոցիալական խնդիր չառաջացնի: Համենայն դեպս նախագծային փոփոխություններ չեն արվելու այդ առումով: Միայն երկու բացառիկ դեպքում ենք շեղվել նախագծից: Ագարակ և Բենիամին համայնքներում կան պատմամշակութային արժեքներ, որոնք ճանապարհը կշրջանցի»:

Քաղաքների կանաչապատումը ոչ միայն ավարտական տեսք է հաղորդում քաղաքին այլև լուծում է մի շարք կարևոր խնդիրներ: Կանաչապատ տարածքների ստեղծումը բարելավում է քաղաքի միկրոկլիման և սանիտարահիգիենիկ պայմանները՝ նվազեցնում է օդի աղտոտվածությունը, քամու արագությունը, խոչընդոտում է փոշու տարածմանը, պաշտպանում և կլանում է արտանետվող գազերը ինչը և ստեղծում է մարդկանց կենսագործունեության համար հարմարավետ միջավայր: Քաղաքի կանաչապատումը իրականացվում է հաշվի առնելով տեղանքի դիրքը, բնակլիմայական պայմանները, քաղաքի հատակագծային կառուցվածքը, իսկ փոքր եղևնիների և միայն «գազոնի» օգտագործումը չեն լուծում վերը նշված խնդիրները: Այսպիսի մոտեցումը գործածվել է դեռ մ.թ ա, դեռևս մեր պատմական էջերում կան բազում օրինակներ, երբ իշխանությունների կողմից տնկվել են անտառներ, կառուցվել են արգելոցներ, ներքաղաքային այգիներ, որոնցից շատերը գոյություն ունեն մինչ օրս: Նման մոտեցմամբ է հատակագծվել նաև մեր մայրաքաղաքը: Հաշվի անելով այն հանգամանքը, որ Երևանի կլիման կիսաանապատային է, գլխավոր հատակագծի մշակման ընթացքում մեծ նշանակություն է տրվել կանաչապատմանը: Ժամանակին ունենալով այդպիսի կանաչապատ մայրաքաղաք այժմ կանգնած ենք այն փաստի առջև, երբ հանրությունը կռիվ է տալիս նույնիսկ ամենափոքր կանաչ տարածքի համար: Անկախությունից ի վեր Երևանը զրկվում է իր կանաչ գոտիներից: Միգուցե 90-ական թվականներին այդ քայլը անխուսափելի էր և արդարացված, սակայն տվյալ մոտեցումը ոչ միայն կանգ չառավ այլև սկսեց մեծ թափ հավաքել վերածվելով բիզնեսի: Տարիներ շարունակ ծառահատվեցին բազմաթիվ հանրային տարածքներ և բազմաթիվ ճարտարապետական համալիրներ էսթետիկական մեծ վնաս կրեցին կորցնելով իրենց շրջակա միջավայրը համալրվելով սրճարաններով, հյուրանոցներով և այլ նշանակության շինություններով: Բիզնեսի այս ալիքը չխնայեց նաև Վանի թագավորությունից մեզ հասած պատմամշակութային համալիր՝ Դալմայի այգիները: Ինչևէ: Բայց ինչպես ասում են սխալի կեսից ետ դառնալը ևս հաղթանակ է: Այս առումով կարևորում ենք Մյասնիկյանի արձանի ետնամասում նոր այգու կառուցումը, որին ձեռնամուխ է եղել «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամը: Հիշեցնենք, որ 2017թ-ի դեկտեմբերի 26 –ին Երևանի ավագանի նիստում «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամը ներկայացրեց այգու բարեկարգման նախագիծ – առաջարկ, նվիրված Երևան քաղաքի 2800 ամյակին, որը և միաձայն ընդունվեց: Ի դեպ փորձագետների գնահատմամբ ներկայացրած առաջարկը առաջի դեպքն է, որ ավագանին ընդունել է միաձայն: Սակայն շինաշխատանքների ընթացքում այգին ծառահատվեց, ինչը և բողոքի ալիք բարձրացրեց հասարակության շրջանում: Ինչպես ասում են աչքը տեսածից է վախենում, քանի որ ժողովուրդն իր աչքի առաջ ունի դառը փորձ: Բոլոր դեպքերում, ի պատասխան այդ ակցիայի, քաղաքապետարանը տեղեկացրեց. « Հիշեցնենք, որ այս տարվա փետրվարին արդեն իսկ առիթ ենք ունեցել սույնի հետ կապված տեղեկացնել, որ մայրաքաղաքի Իտալիայի և Բեյրութի փողոցների միջնամասում գտնվող այգում իրականացվող հիմնանորոգման աշխատանքների շրջանակում, մասնագիտական համապատասխան եզրակացությամբ, հատվել են չոր և ծերացած ծառեր: Միևնույն ժամանակ տեղեկացրել ենք, որ բարեկարգման աշխատանքների շրջանակում նախատեսված է այգին համալրել քառապատիկ ավել քանակությամբ նոր ու բարձրարժեք ծառերով, որոնք համահունչ են լինելու բարեկարգվող այգուն»: Ժողովրդի կողմից բարձրացրած խնդիրը անպատասխան չմնաց նաև «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամի կողմից և պարզաբանվեց, որ առկա առողջ թվով 48 ծառ վերատնկվել և վերատնկվելու է այգու եզրային հատվածում: Եվ այսպես իչպիսի՞ նոր այգի է ունենալու մայրաքաղաքը իր 2800 ամյակին: Ըստ նախագծի հատված ծառերի փոխարեն տնկվելու են քառապատիկ ավելի ծառ, որոնց բարձրությունը հասնելու է 5-6 մ-ի:Կանաչապատումը իրականացվելու այլ երկրերից ներկրված 60-ից ավել ծառատեսակներով և դրանք ամբողջովին համապատասխանելու են մեր բնակլիմայական պայմաններին: Այգին ամբողջովին սալիկապատվելու է 7 գույնի գրանիտե սալերով, որոնց նկարվածքը հատակագծում համալրված է լինելու հայկական գորգերին յուրահատուկ զարդանախշերով: Այգին կահավորվելու է նոր ժամանակակից նստարաններով, լուսավորության համակարգով, տեղադրվելու են ուրարտական թեմատիկայով բրոնզե արձաններ, իսկ այգու չորս անկյուններում տեղադրվելու են բրոնզե շատրվանային արձաններ «ջուր վաճառող տղա»-ի ոճով: Այդ ամենից զատ կառուցվելու է նոր շատրվանային համակարգ: Շատրվանների հատվածի կենտրոնական մասում տեղադրվելու են Երևանի 12 վարչական շրջանների խորհրդանիշները, որոնք պատրաստված են լինելու օնիքս քարերից, բացի այդ կառուցվելու է գրանիտե սալահատակով շատրվանային հրապարակ, որի վրա փորագրված է լինելու Երևանի քարտեզը: Շատրվանային համակարգը կառուցելու է ռուսական VODALUX ընկերությունը: Միայն գեղեցկատեսիլ հանրային հանգստյան գոտու կառուցումով չէ սահմանափակվելու «Վարդանյան ընտանիք» հիմնադրամը, այն նաև պատրաստակամություն է հայտնել հետագա տարիներին իր միջոցների հաշվին իրականացնել այգու շատրվանների ինժեներական և տեխնիկական սպասարկումը, սարքավորումների խոտանման դեպքում՝ դրանց վերականգնումը, փոխարինումը նորով, վնասված սալերի փոխարինումը և վերանորոգումը, ինչպես նաև կանաչ գոտիների խնամքն ու սպասարկումը: Հաջորդ կարևոր, երկար սպասված և մեր օրերում խիստ հազվադեպ երևույթը այն է, որ հիմնադրամը տարածքը բառից բուն իմաստով իրենով չի արել, այն վարձակալված չէ, այլ շարունակում է մնալ համայնքային սեփականություն: Եվ որպեսզի այգին ամբողջությամբ ծառայի ժողովրդին և ժողովուրդը լիարժեք վայելի իր հանգիստը, հիմնադրամը ներկայացրել է մեկ պայման՝ այգու տարածքում 99 տարով պետք է արգելվի որևէ տեսակի ձեռնարկատիրական գործունեություն և այն պետք է ծառայի միայն որպես հանգստի գոտի երևանցիների համար: Այդպիսով իսկ հիմնադրամը փորձ է արել կանխել այգին գործարար կենտրոնի վերածելու գործարարների «ախորժակը»: Ավելին, այգու սպասարկումն ու խնամքը մշտապես իրականացնելու է «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամը: Ուսումնասիրելով նախագիծը ու հետևելով հիմնադրամի պարզաբանումներին և խոստումներին, երևանցիները հույսով լի և անհամբեր սպասում են նոր այգու բացմանը: Գուցե Լինչի խոսքը մեր քաղաքի մասին կրկին իրականություն դառնա. «Հյուսիսից՝ ավելի բարձր մակարդակից լանդշաֆտը, որտեղից մոտենում եք Էրիվանին, այնպիսի տպավորություն է ստեղծում, որ երբեք չեք մոռանա: Ամբողջ Արարատի զանգվածը վերևից ներքև երևում է, բայց բարդիններն այնքան բարձր են և այնքան պտղատու ծառեր կան, որ մզկիթի գմբեթը, եկեղեցիները և ձեր ոտքերի շուրջ սփռված քաղաքը ամբողջությամբ թաղված է կանաչի մեջ»:

Չնայած Դուբայն ամբողջ աշխարհում հայտնի է իր յուրօրինակ և ռեկորդային շինություններով, այնուամենայնիվ, շարունակում է ընդլայնել յուրօրինակ ճարտարապետության սահմանները: Ինչպես տեղեկացնում է lonely Planet պարբերականը, տարեվերջին Դուբայի երկնակամարը կզարդարի 26 հարկանի բնակելի երկնաքերը, որն իր արտաքին տեսքով նման կլինի Apple ընկերության նախագծած iPod-ին և iPad-ին: «The Pad» անվանումը ստացած երկնաքերը կառուցվում է Դուբայի գործարար կենտրոնում: Ըստ պարբերականի ներկայացրած տվյալների՝ բնակելի յուրօրինակ աշտարակը նախագծել է հոնկոնգյան «James Law Cybertecture» ճարտարապետական ընկերությունը; Երկնաքերի շինարարությունը սկսվել է դեռևս 2007 թվականին, սակայն դադարեցվել է 2009-ին և վերսկսվել 2013 թվականին: Ըստ նախնական տվյալների՝ բնակելի շինությունն իր դռները կբացի ընթացիկ տարվա վերջում իր հաճախորդներին առաջարկելով 256 տարբեր մակերեսներով բնակարաններ: Բացի իր արտաքին տեսքին, որը բավականին նորարական է, շինությունում ներդրված են նաև ժամանակակից տեխնոլոգիաներ, որոնք հնարավորություն են տալիս բնակիչներին ունենալ սեփական բնակարանի ծրագրային ապահովում, որի միջոցով կարողանան տեխնիկական տարբեր հնարքների միջոցով կառավարել բնակարանը: Ինչպես ներկայացնում է նախագծի գլխավոր ճարտարապետ Ջեյմս Լոուն, ավանդական ճարտարապետությունը կարող է առաջարկել բետոնե ստանդարտ և միանման բնակարաններ և գրասենյակներ, իսկ ժամանակակից ճարտարապետությունը հնարավորություն է տալիս նաև կառավարել այդ բնակարանները սեփական պահանջմունքներին համապատասխան:

Դեռ անցած տարվա հուլիսից «IDeA» հիմնադրամի հովանավորությամբ, Tim Flynn Architects ճարտարապետական արվեստանոցի կողմից սկսվել են Շուշի քաղաքի վարչական տարածքի կենտրոնական հատվածում գտնվող իրանական «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնման աշխատանքները: Գուցե շատերի համար անհասկանալի լինի Շուշիում այդ ծրագրի իրականացումը, քանի որ տարիներ շարունակ Ադրբեջանը քանդում և ավիրում է բոլոր տիպի քրիստոնեական պատմամշակութային արժեքները: Այս ֆոնի վրա «Վերին Մզկիթ» համալիրի վերականգնումը յուրօրինակ «ապտակ» է ադրբեջանական քանդող քաղաքականությանը և առավել ընդգծում է հայ ժողովրդի հարգանքը բոլոր ազգերի մշակույթների նկատմամբ: Այո, մշակույթը, ճարտարապետական արժեքները ազգություն չունեն, քանի որ համամարդկային նշանակություն ունեն: Ինչ խոսք, յուրաքանչյուր կառույցի վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է լայնածավալ ուսումնասիրություներ: Այս առումով «IDeA» հիմնադրամը լուրջ աշխատանքներ է իրականացրել և վերականգնողական աշխատաքներին զուգահեռ ուսումնասիրությունները շարունակվում են: Բնականաբար վերականգնումը առաջին հերթին պահանջում է տվյալ շինության խորքային հետազոտություն: Այդ նպատակով կատարվել է համալիրի կրող և պատող կոնստրուկցիաների թե՛ ակնադիտական և թե՛ գործիքային հետազննում: Աշխատանքային խումբը ակնադիտական հետազննման ընթացքում ողջ համալիրի տարածքով բացել է դիտախորշեր և դիտահորեր, որոնք հետազոտման լայն հնարավորություն են տվել: Հուշարձանի և նրա կոնստրուկտիվ լուծումների ուսումնասիրության նպատակով համարակալվել են առանցքները, կազմվել են դիտահորերի փորման նախագծեր, երկրաբանական հետազննման շրջանակներում գրունտից վերցվել են փորձանմուշներ, փորվել հորատանցքեր, կատարվել են տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներ, ինչպես նաև մանրամասն քարտեզագրվել են հուշարձանի վրա առկա ճաքերը, անջատվածքները և տեղային փլուզվածքները: Ուսումնասիրվել են նաև համալիրի բակում առկա տապանաքարերը: Մի խոսքով աշխատանքային խումբը կարճ ժամանակահատվածում իրականացրել է բազմապլանային ծավալուն աշխատանքներ: Հարկ է նշել, որ հուշարձանային համալիրի վերականգման կոնստրուկտիվ լուծումները տրվել են Միլանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ինժեներ Լորենցո Յուրինաի կողմից, ով իր մեծ լուման է ունեցել այս հուշարձանի վերականգման գործում: Նշենք, որ մզկիթի կառուցումից որոշ ժամանակ անց, բակի հյուսիս-արևմտյան հատվածում կառուցված հոգևոր դպրոց-մեդրեսեի ուսումնասիրության համար բացել են 50 դիտախորշեր և դիտահորեր: Մանրակրկիտ ուսումնասիրության արդյունքում շենքի վիճակը գնահատվել է անբավարար, քանի որ ամբողջությամբ բացակայում է դպրոցի երկրորդ հարկի ծածկը` տանիքածածքի հետ միասին: Բացակայում են նաև գլխավոր ճակատի կողմից փայտե պատշգամբները, որոնցից ներկայումս պահպանված են միայն փայտե հեծանների խարսխման բնիկները: Այժմ անդրադառնանք մզկիթի շենքի ծավալատարածական լուծումներին: Մզկիթը բաղկացած է մի քանի հատվածից, որոնք կառուցված են տարբեր ժամանակահատվածներում: Մզկիթի արևելյան և արևմտյան կողմերում վեր են խոյանում 2 մինարեթ: Ինչպես և ընդունված է այդ տիպի շինությունների համար, այստեղ նույնպես մինարեթները պատված են աղյուսե զարդանախշերով: Հուշարձանի ճակատային մասը սրբատաշ է, կամարակապ սրահով: Բակից քարե աստիճանները բարձրանում են դեպի եռակամար սրահը, որի կենտրոնական մասում գտնվում է հիմնական մուտքը: Մուտքի աջ և ձախ մասերում եղել են ևս երկու փոքրիկ դռներ: Շենքի հիմնական ծավալը ՝ աղոթասրահը, հատակագծում ունի ուղղանկյունաձև տեսք՝ 17.5 x 17.0 մ չափսերով: Այն կառուցված է կրող պատերով, ներքին շուրջկամարային շրջանակներով և աղյուսե կամարագմբեթային կոնստրուկտիվ համակարգով: Աղոթասրահի ներքին տարածությունը իրականացված է երկայնական ուղղղությամբ քառաթռիչք, իսկ լայնական ուղղությամբ եռաթռիչք կամարաշարերով, որոնք սրահի կենտրոնական մասում հենվում են 6 միջանկյալ սյուների վրա, իսկ պատերին կից հենվում են երկայնական և լայնական պատերին ուղղահայաց 1.6մ երկարությամբ լայնական մույթերին: Շենքի ներսում երկայնական ուղղությամբ ամբողջ երկայնքով ձգվում է անտրեսոլային հարկ, որոնց մուտքը իրականացվում է գլխավոր ճակատին հարող մինարեթների պարուրաձև աստճանավանդակներից: Սրահի ողջ երկայնքով անտրեսոլային հարկի տակ կառուցված են 2 մետր լայնությամբ թվով 4 խուցեր, որոնց միջին բարձրությունը հատակի նիշից կազմում է 2.85 մետր: Անտրեսոլային հարկի 4 հատվածամասերի կապը իրականացվում է անցումով, որի վերնածածկը իրականացված է աղյուսե ծրարաձև թաղածածկով: Աղոթասրահի ծածկը իրականացված է 9 աղյուսե շարվածքով գմբեթներից, որոնք խորհրդային տարիներին վերականգման աշխատանքների արդյունքում արտաքնապես ծածկվել են պողպատե թիթեղով իրականցված լանջավոր տանիքով: Թաղերը նախկինում արտաքինից ջրամեկուսացված են եղել 30մմ հաստությամբ կրասվաղով, որոնց մնացորդները հետազննման ընթացքում տրամադրվել են լաբորատոր ուսումնասիրության: Շենքը կառուցված է անկանոն կրաքարերից միդիս տիպի շարվածքով՝ կրավազե շաղախով: Ի տարբերություն աղոթասրահի, նախամուտքը կաուցվել է ավելի ուշ և սրբատաշ քարերով: Շենքի գլխավոր ճակատը հատակագծում ունի ուղանկյուն ձև՝ 11.5 մ x 3.8 մ չափսերով: Նախամուտքը բաղկացած է մեկ կիսանկուղային և մեկ վերգետնյա հարկերից: Կիսանկուղային հարկը բաղկացած է 2 հատվածից, որոնք գտնվում են ճակատի եզրային թռիչքներում և ունեն արտաքին գետնափոր աստիճաններ և վերնափեղկեր: Նախամուտքի ծածկը իրականացված է կամարաթաղային համակարգով, որոնք հենվում են նախամուտքի սյուների վրա լայնական ուղղությամբ կառուցված կամարաշարերին: Տանիքի ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ նախամուտքի թաղերը մասամբ հենվում են աղոթասրահի գլխավոր ճակատի պատին: Նախամուտքին կից և աղոթասրահի արևմտյան և արևելյան ճակատների հարթությամբ վեր են խոյանում զույգ մինարեթներ, որոնք նախամուտքից բաժանված են հստակ դեֆորմացիոն կարով: Հատակագծում, մինչև շենքի քիվի նիշը, մինարեթներն ունեն ուղղանկյունաձև տեսք , քիվից վեր աշտարակները բարձրանում են շրջանաձև շարվածքով և գնալով նեղանում են: Աշտարակների կոնստրուկտիվ համակարգը իրագործված է արտաքին շրջանաձև կրող պատերից, ներքին շրջանաձև լայնական հատվածի հոծ միջուկից և արտաքին պատերը միջուկի հետ կապող պարուրաձև աստիճանավանդակից: Աստիճանավանդակները ունեն միջանկյալ հարթակներ, որոնց միջով, ինչպես վերը նշվեց, իրականացվում էր անցում դեպի աղոթասրահի անտրեսոլային հարթակներ: Աջակողմյան մինարեթի աստիճանավանդակից կա ելք դեպի տանիքի հարթությունը: Հետազննման հետևանքով կատարվել է աշտարակների կոնստրուկտիվ չափագրում, ինչի արդյունքում մերկացման շաղափման եղանակով կատարվել է ճարտարապետական չափագրման համար դժվար մատչելի կոնստրուկտիվ տարրերի և նրանց լայնական հատվածների չափսերի ճշգրտումներ: Ըստ արխիվային լուսանկարների մինարեթները նախկինում ավարտվել են շրջանաձև ծածկված պատշգամբներով, որոնք չեն պահպանվել: Հիմքերին կից կատարած ուսումնասիրությամբ աշխատանքային խումբը բացահայտել է մի շարք նշանակալի հանգամանքներ, որոնցից կարևորը դա գլխավոր ճակատի և մինարեթների կառուցման ժամանակային տարբերությունն է: Հետազննման ընթացքում իրականացված տարածքի գրունտի գեոֆիզիկական չափումներով հատուկ սարքավորման օգնությամբ որոշվել է շենքի և զույգ մինարեթների ազատ տատանումների պարբերության մեծությունը, ինչի արդյունքում պարզվել է, որ մինարեթների սեփական տատանումների պարբերությունները զգալիորեն տարբերվում են իրարից մոտ 3 անգամ: Սա ինքնին հետաքրքիր փաստ է և մասնագետները չեն բացառում, որ դա հավանաբար հետևանք է Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում ձախ մինարեթի առավել շատ հրթիռակոծման, ինչի հետևանքով կրող պատերում գոյացել են ճաքեր և միկրոճաքեր: Մզկիթի շենքի կառուցումը ըստ պատմական աղբյուրների սկսվել է 1755 թվականին, որից հետո վերանորոգվել է 1768 և 1825 թվականներին: Չնայաց այդ վերականգման աշխատանքներին, շենքի շինարարությունն ամբողջովին ավարտվել է 120 տարի հետո, ճարտարապետ Քերբալա Սեֆի Խանի կողմից, ով աշխատել է գլխավոր ճակատի ողջ նախագծի վրա: Խորհրդային իշխանության տարիներին` 1924-1972 թթ., մզկիթը օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, իսկ 1972-1988 թթ. գործել է որպես պատմա-երկրագիտական թանգարան:

«Զահա Հադիդ Արքիթեքթս» ճարտարապետական ընկերությունը պատրաստվում է ամբողջովի վերակառուցել Ռուսաստանի խոշորագույն նավահանգստային Նովորոսիսկ քաղաքի Ադմիրալ Սերեբրյակովի անվան ծովափնյա շրջանը: Ինչպես ներկայացնում է ընկերության պաշտոնական կայքը, նախագիծը կիրականացվի տեղական «Փրայդ ԹիՓիՕ» (Pride TPO) ընկերության հետ համագործակցության արդյունքում: Ի դեպ, հանգուցյալ Զահա Հադիդի հիմնադրած ընկերությունը հայտարարված մրցույթը հաղթել է իր հետևում թողնելով 13 երկրներից ներկայացած 40 խմբերին: Ըստ նախնական տվյալների՝ նախագծի ընդհանուր մակերեսը կազմելու է 13.9 հեկտար, իսկ 9 տարբեր բարձրություններ ունեցող ուղղահայաց շենքերի ընդհանուր մակերեսը՝ 300 հազար քառակուսի մետր: Տարբեր բարձրություն և արտաքին տեսք ունեցող շինությունները կառուցվելու են աճման կարգով և յուրաքանչյուր շինության ճարտարապետական տեսքը որոշվելու է ըստ վերջինիս գործառույթի: Շինություններից յուրաքաչյուրից այցելուների համար բացվելու է յուրօրինակ տեսարան դեպի Սև ծովը: Ինչպես տեղեկացնում է ընկերության պաշտոնական կայքը, այս շենքերում տեղակայվելու են հյուրանոցներ, հանրային գոտիներ, միջազգային գիտաժողովների և գործարար համաժողովների անցկացման սրահներ, առևտրային կենտրոններ և այլն: Ծրագիրը նաև նախատեսում է ստեղծել այգի, ձկնորսական նավահանգիստ և մոտորանավակների կայանատեղի: Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ նախագծի առաջին փուլի շինարարությունը կմեկնարկի 2019 թվականի երկրորդ կեսին: