Հայաստանի և Վրաստանի դարավոր բարեկամական կապը հաստատվելու է նոր «Բարեկամություն» կամրջի կառուցմամբ: Այն կառուցվելու է Բագրատաշեն-Սադախլո անցման կետի տարածքում` Դեբետ գետի վրա: Այս հետաքրքիր ծրագրի հիմքը դրվել է դեռևս 2012թ-ի նոյեմբերի 23-ին՝ «Հյուսիսային միջանցքի արդիականացման ծրագրի» շրջանակում: «Բարեկամություն» կամրջի կառուցման նպատակով ստորագրվել է վարկային համաձայնագիր Հայաստանի Կառավարության ու «Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի» միջև: Ծրագիրն իրականացվելու է Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (ՎԶԵԲ) վարկային միջոցներով: Նշենք, որ կամրջի կառուցման աշխատանքները համակարգում է հայ-վրացական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովը: Այս տարվա հունվարի 15-ին ՀՀ Տրանսպորտի, կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարությունում ստորագրվել է Բագրատաշենի կամրջի նախագծման և շինարարության պայմանագիրը: Հիշեցնենք, որ հայկական կողմից այն վավերացրել է նախարար Վահան Մարտիրոսյանը, իսկ իրանական կողմից «Ariana Tunnel Dam Co.» ընկերության նախագահ Ալի Մուսավին։ «Այս մրցույթի հաղթանակը առաջին քայլը համարենք և հուսանք, որ իրանական ընկերությունները հետագայում ևս կմասնակցեն Հայաստանում իրականացվող նախագծերին, ներդրումային ծրագրերին, մասնավորապես՝ Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ներդրումային ծրագրի հարավային հատվածում նախատեսվող թունելների շինարարությանը»,- անրադառնալով այս ծրագրին նշել է Վահան Մարտիրոսյանը։ Բնականաբար իրանական «Ariana Tunnel Dam Co.» ընկերությունը պատահականության սկզբունքով չէ ընտրվել: Այդ նպատակով էլ շինարարության մեջ ընգրկված բոլոր կողմերն էլ շատ բծախնդիր են մոտեցել հարցին: Նկատենք, որ «Բարեկամություն» կամրջի կառուցման համար Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի էլեկտրոնային հարթակի միջոցով իրականացվել է «Բագրատաշենի կամրջի նախագծում և շինարարություն» միջազգային մրցույթը, որին մասնակցել են 7 կազմակերպություն, որոնցից 3-ը որակավորվել են և անցել մրցույթային հաջորդ փուլ: Ի վերջո միջազգային մրցույթում հաղթող է ճանաչվել իրանական «Ariana Tunnel Dam Co.» շինարարական ընկերությունը՝ 7,393,347.95 եվրո գնային առաջարկով: Եվ այսպես հայտնի է այն ընկերությունը, որը պետք է իրականացնի «Բարեկամություն» կամրջի շինարարությունը, կա վավերացված պայմանագիր, մնում է հասկանալ թե աշխատանքներն այս պահին ինչ՞ փուլում են գտնվում: Տրանսպորտի, կապի և տեղակատվական տեխնոլոգիանների նախարարությունից փորձեցինք ճշտել հետևյալ հարցերը: Առաջինը՝ «Բարեկամության» կամրջի կառուցման նախագծի իրականացմամբ հին կամուրջը պահպանվում՞ է թե ոչ և եթե այո, ապա որ՞ մասում է կառուցվելու նորը, երկրորդ՝ ինչպիսի՞ կոնստրուկտիվ լուծում է ունենալու նոր կամուրջը և ինչքա՞ն է լինելու կամրջի թռիչքը, երրորդ՝ երթևեկության քանի՞ գոտի է լինելու և ինչքա՞ն է նրանց լայնությունը, չորրորդ՝ ինչքա՞ն է կամրջի բարձրությունը գետի մակարդակից և հինգերորդ՝ ինչ՞ ժամկետներում է ավարտվելու շինարարությունը: «Նոր կամրջային անցման կառուցումից հետո հին կամուրջը նախատեսվում է պահպանել: Նոր կամուրջը կառուցվելու է հնի ձախ կողմում: Նախատեսվող կամուրջը գտնվում է նախագծման փուլում: Նախատեսվում է իրականացնել յուրաքանչյուր ուղղությամբ առանձին կամրջային անցումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած կլինի մոտ 160 մ երկարությամբ հինգ թռիչքով (5x32) հիմնական կամրջից և մոտ 56մ երկարությամբ երկու թռիչքով (28+28) ուղեայցից: Յուրաքանչյուր կառուցվածք կունենա երթևեկելի մաս 8.6մ լայնությամբ` երթևեկության երկու գոտիներով, մայթեր՝ դրսի կողմերից 1.5մ և միջնամասում 0.75մ լայնություններով: Մեկ կամրջի ընդհանուր լայնությունը կլինի 12.45մ: Ըստ նախնական ուսումնասիրության արդյունքների՝ նոր կամրջի բարձրությունը գետի մակարդակից կլինի մոտ 14մ: Շինարարական աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2020թ-ին»,- տեղեկացրին տրանսպորտի կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարությունից: Ծրագիրն առավել հետաքրքիր է նաև նրանով, որ հին կառույցը համադրվելու է նորով, կամ ավելի ճիշտ է ասել, հինը պահպանելով կառուցվելու է նոր կամուրջ: Այսպիսով պահպանելով և ամրացնելով հին կամուրջը, այն նորի հետ կարող է ծառայել որպես ալտերնատիվ ճանապարհ խցանումների ժամանակ՝ տարբեր պատվիրակությունների արագ երթևեկության համար:

ԱՄՆ-ում նախատեսվում է կառուցել երկրի խոշորագույն փայտյա կառուցվածքներով գրասենյակային համալիրը: Ինչպես տեղեկացնում է The Dezeen պարբերականը, գրասենյակային համալիրը կկառուցվի Նյու Ջերսի նահանգի Նյուարկ քաղաքում: 47000 քառակուսի մետր մակերեսով համալիրը նախագծել է կանադական «Մայքլ Գրին Արքիթեքչը» (Micheal Green Architecture) ճարտարապետական ընկերությունը: Ըստ նախնական տվյալների՝ շինարարության ավարտից հետո գրասենյակային համալիրը 2 անգամ ավելի մեծ կլինի Մինեապոլիսում գտնվող նախորդ ռեկորդակրից՝ «Տ3 Նորթ Լուփ Էմ» (T3 North Loop M) շինությունից: Վերջին տարիներին ԱՄՆ-ում աճում է փայտյա շինարարության նկատմամբ հետաքրքրությունը, քանի որ այն ամուր է, էկոլոգիապես մաքուր, մատչելի և արագ է կառուցվում: Ըստ նախնական տվյալների՝ գրասենյակային համալիրը բաղկացած կլինի 3 աստիճանական շինություններից, որոնք փոխկապակցված կլինեն: Շինությունները համապատասխանաբար կունենան 6, 8 և 11 հարկ: Գրասենյակային համալիրի հիմքը կկառուցվի բետոնից, իսկ մնացած կոնստրուկցիաները փայտից: Ինչպես տեղեկացնում է պարբերականը, համալիրի ճակատային հատվածը կերեսապատվի մետաղական կամ աղյուսե վահանակներով: Ներքին հարդարման մեջ կգերակշռի փայտը, մեծ պատուհանների շնորհիվ շինություն կներթափանցի արևի բնական լույսը, իսկ տանիքին կտնկվի այգի աշխատակիցների համար: Նախագծի հեղինակների խոսքերով գրասենյակային համալիրը կկառուցվի «Ռիվերֆրոնթ Սքուեր» (Riverfront Square) անվանումը ստացած նախագծի շրջանակներում: Նախագծի ընդհանուր մակերեսը կկազմի 186 հազար քառակուսի մետր, որի մեջ կներառվեն գրասենյակային տարածքներ, 2000 բնակարաններ, հյուրանոց, հանրային տարածքներ և մշակութային կենտրոններ:

Հայաստանում հողմային խոշոր կայանների կառուցման հետաքրքրությունը տարեցտարի աճում է: Այդ գաղափարը անտարբեր չի թողել նաև էմիրաթական «Access Infra Central Asia Limited» ընկերությանը, որը քամու ռեսուրսի չափման նպատակով Գեղարքունիքի մարզում աշտարակ է տեղադրել, ինչպիսին մինչ այժմ Հայաստանի տարածքում չի եղել: Աշտարակի բարձրությունը կազմում է 80 մ, այն կգործարվի մոտ օրերս: Ապրիլին նախատեսվում է տեղադրել ևս մեկ աշտարակ՝ այլ վայրում: Դեռ անցած տարվա մարտի 30-ին էմիրաթական «Access Infra Central Asia Limited» ընկերության հետ պայմանագիր է կնքվել, ըստ որի Հայաստանի Հանրապետությունը աջակցելով, առանց մրցույթի՝ վարձակալության իրավունքով ընկերությանը տրամադրել է Գեղարքունիքի մարզի՝ Ծաղկունքի, Դդմաշենի, Զովաբերի համայնքների, Կոտայքի մարզի, Մեղրաձորի, Հրազդանի համայնքների վարչական սահմաններում գտնվող ընդհանուր մինչև 1250 հեկտար տարածք՝ վերջինիս կողմից մինչև 150 մեգավատանոց գումարային հզորությամբ քամու կայաններ կառուցելու նպատակով: Հայաստանում հողմային էլեկտրակայանի կառուցմամբ հետաքրքված է ևս մեկ այլ ընկերություն, դա իսպանական «Acciona Energia Global S.L» ընկերությունն է: Որի հետ անցած տարվա մարտին ՀՀ էներգետիկ ենթակառուցվածքների և բնական պաշարների նախարարությունը փոխըմբռման հուշագիր է ստորագրել՝100-150 ՄՎտ հզորությամբ հողմաէլեկտրակայանների կառուցման վերաբերյալ: «Ընկերությունը սկսել է քամու ներուժի գնահատման աշխատանքների իրականացումը: Տեղադրվել է 80 մետր բարձրությամբ երկու մոնիթորինգային կայան և մեկ «Sodar» համակարգ: Յուրաքանչյուր կայան համալրված է 8 հողմաչափով, 3 հողմացուցիչով, 2 ջերմախոնավաչափով և մեկ մթնոլորտային ճնշաչափով»,- տեղեկացրել է նախարարի տեղակալ Հայկ Հարությունյանը: Կայուն զարգացումն անհնար է իրագործել միայն շինարարության ծավալների աճով: Միևնույն ժամանակ էկոնոմիկայի այս կամ այն ճյուղի զարգացման գործընթացում շինարարությունը ուղղակի փոխկապակցված է: Եվ այսպես, Հայաստանն ունի այլընտրանքային էներգիայի զարգացման մեծ ներուժ: Այդ ոլորտի զարգացումը նոր հնարավորություններ է ընձեռնում: Մասնավորապես ՀՀ տնտեսական և էներգետիկ անկախության ամրապնդման, տնտեսական և էներգետիկ անվտանգության բարձրացման, նոր արտադրությունների ստեղծման և ծառայությունների կազմակերպման տեսանկյունից: Այս ամբողջ գործընթացը, սակայն, անհնար կլինի իրականացնել առանց կարևոր և առաջնային ոլորտի՝ շինարարության ներգրավմամբ: Բնականաբար ըստ հողմաէլեկրակայանների քանակի ավելացման՝ որոշ չափով կավելանան նաև շինարարության ծավալները: Հարկ է նշել, որ 2005թ-ի դեկտեմբերին Պուշկինի լեռնանցքում շահագործման հանձնվեց առաջինը Հայաստանում, ինչպես նաև Կովկասում ցանցային հողմաէլեկտրակայանը 2.6 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ: Այստեղ նախատեսվում է կառուցել մինչև 50 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ հողմաէլեկտրոկայան: Ժամանակով ապացուցված փաստ է, որքան զարգանում է գիտությունը, այնքան մեծանում են էկոլոգիական խնդիրները: Կատարելագործելով և զարգացնելով արդյունաբերությունը, շինարարական և տրանսպորտային ինդուստրիան, մարդկությունը դարեր շարունակ օգտագործել և օգտագործում է բնական պաշարները՝ չմտածելով, որ դրանք անսպառ չեն: Այդ տեսակետից ճարտարապետական և շինարարական ոլորտը ևս լուրջ խնդիրներ ունի: Հենց այս գլոբալ խնդրի լուծման կարևոր օղակներից մեկն է ալտերնատիվ էներգիայի գործածումը: Այսպիսով, այս ոլորտի զարգացումը կխթանի էներգոխնայողության և վերականգնողական էներգետիակայի զարգացմանը, կնվազի նաև շրջակա միջավայրի և մարդու առողջության վրա տեխնոգեն ազդեցությունը: Նշենք, որ 2003թ-ին ԱՄՆ-ի վերականգնող էներգետիկայի ազգային լաբորատորիաի (NREL) կողմից մշակվել են Հայաստանի հողմաէներգետիկ պաշարների քարտեզները, ըստ որոնց տնտեսապես շահավետ հողմաէլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը գնահատվում է մոտ 450 ՄՎտ և 1.26 մլրդ. կվտժ էլեկրաէներգիայի տարեկան արտադրանքով: Հեռանկարային հիմնական տեղանքներն են ՝ Զոդի լեռնանցք, Բազումի լեռներ՝ Քարախաչի և Պուշկինի լեռնանցք, Ջաջուռի լեռնանցք, Գեղամա լեռների շրջանը, Սևանի լեռնանցք, Ապարանի շրջանը, Սիսիանի և Գորիսի միջև գտնվող բարձրունքային գոտին և Մեղրիի շրջանը: Որոշ այլ գնահատումների համաձայն Հայաստանում տեսականորեն հողմային կայանների կարողությունը կարող է կազմել մինչև 5000 ՄՎտ: Ինչպես տեղեկանում ենք ՀՀ Էներգետիկայի ենթակառուցվածքների և բնական պաշարների նախարարության կայքէջից ՝ Sanders and Partners ընկերության կողմից գերմանական KFW բանկի աջակցությամբ 2012թ-ին պատրաստվել և Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությանն է տրամադրվել Հայաստանի տարածքում քամու ներուժը գնահատող համակարգչային մոդելաին ծրագիրը: Այն իրենից ներկայացնում է 1981-2011թթ ժամանակահատվածում ՀՀ տարածքն ընդգրկող քամու ներուժը գնահատող բազա: Նշենք նաև, որ հողմաէլեկրակայանի կառուցման նպատակով «Zod Wind» ընկերությունն ավարտել է իր մոնիթորինգային աշխատանքները Սոտքի լեռնանցքի տարածքում: Ընկերությունը նպատակ ունի կառուցել մոտ 20 ՄՎտ գումարային դրվածքային հզորությամբ «Zod» հողմակայան և բանակցություններ է վարում տարբեր կազմակերպությունների հետ ներդրումներ ներգրավելու ուղղությամբ: Իր հերթին հայ-իտալական «Ar Energy» մասնավոր ընկերությունը ավարտել է մոնիթորինգային աշխատանքները Շիրակի մարզի Քարախաչ լեռնանցքի տարածքում: Ընկերությունը արդեն Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովից ստացել է կառուցման լիցենզիա մինչև 20 ՄՎտ գումարային դրվածքային հզորությամբ «Քարախաչ 1» հողմակաէլեկրակայանի կառուցման համար: Հետագայում նպատակ կա հզորությունը հասցնել 140 ՄՎտ-ի: Ինչպես նաև Եվրամիության TACIS-ի «Օժանդականություն` Հայաստանի էներգետիկ քաղաքականությանը» ծրագրի շրջանակներում ավարտվել են մոնիթորինգային աշխատանքները Սևանի Սեմյոնովկա լեռնանցքում, ինչի հիման վրա կազմվել է նախնական տեխնիկատնտեսական հիմնավորում 35 ՄՎտ գումարային դրվածքային հզորությամբ, հողմաէլեկտրակայանի կառուցման համար: Չնայաց այն հանգամանքի, որ Հայաստանը ունի մեծ ներուժ վերականգնվող էներգիայի անյպիսի ոլորտի զարգացման համար ինչպիսին է հողմային էներգետիկան, սակայն հաշվի առնելով աշխարհագրական և բարդ լեռնային պայմանները այն լիովին չի օգտագործվում, ինչը պայմանավորված է կիրառման հնարավորության սահմանափակմամբ: Այս հանգամանքը պայմանավորված է տեղափոխման և տեղադրման ծախսերի մեծացմամբ:

Սիեթլում բացվել է ինտերնետային առևտրային հսկա Amazon ընկերության նոր գրասենյակը: Ինչպես տեղեկացնում է Bloomberg լրատվական գործակալությունը, այս գրասենյակն իր յուրօրինակությամբ տարբերվում է նմանատիպ բոլոր շինություններից: «Գնդեր» անվանումը գրասենյակային համալիրը ստացել է իր արտաքին տեսքի համար: Բանն այն է, որ Սիեթլի գործարար թաղամասում հայտնվել են 3 ապակյա գնդեր, որոնցից ամենաբարձրն ունի 27 մետր բարձրություն: Գործակալության տվյալներով «ԷնԲիԲիՋեյ» (NBBJ) ճարտարապետական ընկերության հեղինակած նախագծի բյուջեն կազմել է 4 մլրդ ԱՄՆ դոլար: Նորագույն գրասենյակում աշխատողները կարող են վայելել հսկայական արևադարձային անտառը: Ըստ նախնական տվյալների՝ այստեղ տնկված է 400 տեսակի մոտ 40 հազար բույս աշխարհի 30 երկրներից: Գնդերից մեկում ճարտարապետները նախագծել և կառուցել են 5 հարկանի ուղղահայաց այգի, որն ամրացված է հատուկ ցանցի վրա: Գրասենյակի ներսում ստեղծված է հատուկ միկրոկլիմա, որը ապահովում է 20-22 աստիճան ջերմություն և 60 տոկոս խոնավություն: Բացի այդ օդափոխության համակարգը անընդհատ ջուր է ցողում բույսերի վրա: Կառույցների տաքացման համար կօգտագործվի մոտակայքում գտնվող տվյալների կենտրոնի վերամշակված ջերմությունը: Գնդերի ներսում գրասենյակները բաղկացած են 4 հարկից: Ամենավերին հարկերում տեղակայված են աշխատակիցների համար նախատեսված հանգստի գոտիները: Սակայն այս անհավատալի արևադարձային անտառի գլխավոր զարդը Ռուբի անունը ստացած ֆիկուսի ծառն է: Այն տնկված է գրասենյակի կենտրոնում ունի 17 մետր բարձրություն և 16.300 կիլոգրամ քաշ: Նախագիծը գտնվում է կանաչ շինությունների համար նախատեսված LEED Ոսկե հավաստագրման ստացման ճանապարհին:

Ճարտարապետի կարծիք. Սաշուր Քալաշյան «Կումայրի» արգելոց-թանգարանը ստեղծվեց ՀԽՍՀ Կառավարության 1980 թ. որոշմամբ, Գյումրիի պատմաճարտարապետական ինքնատիպ ժառանգության (մոտ 1200 շինություն) պահպանման նպատակով: 1970-ականների վերջին տարիներին քաղաքը սպառում էր իր վարչական սահմաններում գտնվող կառուցապատումից ազատ հողատարածքները, և կառուցապատումները շարունակելու համար պետք է քանդվեին քաղաքի կենտրոնի պատմական ցածրահարկ կառույցները: Բայց քանդել այդ շենքերը կնշանակեր գյումրեցիներին զրկել պատմական հիշողությունից: Այդ շինություններից յուրաքանչյուրը մի պատմություն էր, հին օրերի քարահունչ վկա: Երկրաշարժը և դրան հաջորդած տարիները իրենց ավերիչ հետքերը թողեցին այդ շենքերի վրա. անխնամ, ճաքերով, անշուք կցակառույցներով դրանք վերածվեցին հին փայլը կորցրած գեղեցկուհիների: 2017-ին մշակվեց և կյանքի կոչվեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման ծրագիրը, սկսվեցին որոշ շենքերի վերանորոգման աշխատանքները: Արդյո՞ք կպահպանվի ու կվերականգնվի հին Գյումրու փայլն ու ոգին. ներկայացնում ենք ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ, 1976-1994 թ. Գյումրու գլխավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանի կարծիքը: Ճակատագրի բերումով ես եղել եմ «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի հիմնադրման գլխավոր դերակատարներից մեկը: 1976 թ. նշանակվեցի Լենինականի գլխավոր ճարտարապետ: Քաղաքաշինական հնգամյա պլանի համաձայն պետք է կոնկրետացվեին ապագա գործարանների, բնակելի ու վարչական շենքերի կառուցման վայրերը: Լենինականի կառուցապատումից ազատ հողատարածքները սահմանափակ էին: Դրանց կառուցապատումը կավարտեինք մոտակա 2-3 տարում: Եվ պլանով նախատեսված կառուցապատումները շարունակելու համար հարկադրված կլինեինք իրացնել և քանդել քաղաքի կենտրոնական հատվածի արժեքավոր հին շենքերը: Ես՝ որպես ճարտարապետ, չէի կարող թույլ տալ այդ՝ պատմամշակութային արժեք ներկայացնող շենքերի քանդումը: Ճիշտ է՝ մշակութային տուրիզմն այդ տարիներին զարգացած չէր, բայց Ռուսաստանի, Վրաստանի և մերձբալթյան որոշ քաղաքներում պատմաճարտարապետական միջավայրի պահպանման քայլեր օրենսդրական մակարդակով արդեն արվել էին: Համախոհ ճարտարապետ գործընկերներիս հետ որոշեցինք ուսումնասիրել նրանց փորձը և օրենսդրորեն ամրագրել նման շենքերի պահպանումը նաև Լենինականում: Անձամբ այցելեցի այդ քաղաքները (Նիժնի Նովգորոդ, Թբիլիսի, Տալլին), ուսումնասիրեցի դրանց օրենսդրական փաստաթղթերի բովանդակությունն ու ուղղվածությունը: Արդյունքում պարզվեց, որ այդ քաղաքներում խնդիրը վերաբերել է մեկ փողոցին կամ թաղամասին, մինչդեռ Լենինականում՝ վարչական տարածքի գրեթե մեկ քառորդին: Մենք որոշեցինք դիմել աննախադեպ քայլի. քաղաքի կառուցապատման պահպանվող հատվածին տալ արգելոց-թանգարանի կարգավիճակ: Ստեղծեցինք հանձնաժողով, մեկ-մեկ հասցեագրեցինք պատմամշակութային արժեք հանդիսացող շենքերն ու շինությունները, ուրվագծեցինք տարածքի այն սահմանները, որից ներս նոր կառուցումներ չպիտի լինեին, նախապատրաստեցինք նաև մեծածավալ ներկայացուցչական ցուցադրանյութ և, ամենակարևորը, կազմեցինք կառավարության որոշման նախագծերի ծավալուն փաթեթ և ներկայացրինք ՀՀ կառավարությանը, որը 1980 թ. հաստատեց «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի կազմավորումը: Անշուշտ վճռորոշ էր այն տարիների պետական այրերի անշահախնդիր աջակցությունն ու հայրենանվեր մտածելակերպը: «Կումայրի» արգելոց-թանգարանի մտահղացումը հազիվ թե կյանքի կոչվեր, եթե նախաձեռնությանը նեցուկ չլինեին այն տարիների ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը, Լենինականի քաղաքային կոմիտեի քարտուղար Ռոբերտ Արզումանյանը, Մինիստրների խորհրդի նախագահ Ալեքսան Կիրակոսյանը, ինչպես նաև պետական լիազոր մարմինների բոլոր ղեկավարները: Արգելոց-թանգարանի կազմավորմանը զուգընթաց սկիզբ առան վերականգնման ու բարեկարգման լայնածավալ աշխատանքները: Այդ ընթացքի ոգեշունչ լուսաբանումները լրատվամիջոցներում հանգեցրին նրան, որ արգելոց-թանգարանի ստեղծումից 2-3 տարի անց Երևանից, Թբիլիսիից, անգամ Ռուսաստանից ու մերձբալթյան հանրապետություններից, մասնագիտական արշավախմբեր էին այցելում Լենինական, տեսնելու ու հասկանալու համար, թե ինչպես է այդ ամենը մեզ հաջողվում: Եվ միանգամայն օրինաչափ էր, որ կատարված աշխատանքների արդյունքը 1985-ին նշանավորվեց պետական մրցանակով: Ցավոք 1988-ի երկրաշարժը ու դրան անմիջապես հաջորդած երկրի պետականության քայքայումը կասեցրին ազգանվեր այդ նախաձեռնումների հետագա ընթացքը: Արգելոց-թանգարանը հասկանալի պատճառներով հայտնվեց լքյալ վիճակում. թանգարանի վարչական անձնակազմի հաստիքները կրճատվեցին, նրա տնօրինությանը հանձնված հուշարձան շենքերը սեփականաշնորհվեցին, վնասվածք ստացած շատ շենքեր սկսեցին ավիրվել: Բայց «Կումայրի» արգելոց-թանգարան» հավաքական հասկացությունը, ի պատիվ գյումրեցի նվիրյալների, պահպանեց իր մշակութային ձգողականությունը, որի շնորհիվ որոշ ներդրումային և հատկապես արտերկրներից ֆինանսավորվող գրանտային ծրագրերի շրջանակներում վերջին երկու տասնամյակներում մշակվեցին մի քանի քաղաքաշինական նախագծային փաստաթղթեր, որոնք լայնածավալ ներդրումային միջոցների բացակայության հետևանքով այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին: 2017 թ. մեկնարկեց «Կումայրի» պատմական կենտրոնի զարգացման բիզնես ծրագիրը, որը նախաձեռնել է տեղի նախագծային խումբը: Ծրագիրն ընդգրկում է արգելոց-թանգարանի կենտրոնական հատվածի փորձնական մի հատված, որտեղ նախատեսվում է շենքերը վերականգնել որպես հասարակական օբյեկտներ (հյուրանոց, ռեստորան, խանութ և այլն) և բարեկարգել պարագծային փողոցները: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվել է ներդրումային հիմնադրամ, որի ֆինանսավորմամբ սկսվել ու ընթանում են փողոցային ցանցի հիմնանորոգման ու արդիականացման, ինչպես նաև մի քանի պատմական կառույցների վերականգնման ու օգտագործման մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ: Բայց խնդիրն ու իմ մտավախությունն այն է, որ հիմնադրամում ներգրավված գործիչներից և ոչ մեկը իրազեկ չէ ու պատկերացում անգամ չունի պատմամշակութային հուշարձանների տնօրինման, առավել ևս վերականգման ու օգտագործման օրենսդրորեն սահմանված կարգ ու կանոնի մասին: Նրանց հետաքրքրությունների շրջանակները սահմանափակված են լոկ իրենց բիզնեսի մաքսիմալ շահավետության երաշխավորմամբ. քանի տուն դարձնել խանութ, քանի հարկ ավելացնել, որ շինությունը դառնա հյուրանոց, ինչպիսի նորարական դիզայն հավելել շինության «հնամաշ» ճակատներին և այլն: Իսկ թե այդ ամենից հետո ինչ կմնա երբեմնի հուշարձանից՝ ամենևին իրենց հոգսը չէ: Եթե այդ ոգով պետք է շարունակվեն վերականգնումները՝ ապա փորձնական այդ թաղամասը կդառնա մշակութային ծաղրանք: Նախաձեռնող խմբի ուժերով թեև մշակվել է փորձնական թաղամասի տարածքի գործառական օգտագործման գոտևորման նախագիծ, սակայն նրանում չկա որևէ հղում գործող օրենսդրական դաշտի պահանջներին: Հետևաբար չկա նաև երաշխիք, որ հուշարձանի նոր սեփականատերը կպահպանի շենքի ճարտարապետական տեսքը: Գործող Օրենքում ամրագրված է, որ հուշարձանը պիտի ունենա անձնագիր. իսկ հուշարձանի սեփականատերը՝ հուշարձանի պահպանման պարտավորագիր. ուր նշվում են շենքի վերանորոգման, վերակառուցման և օգտագործման գործընթացներում սեփականատիրոջ իրավունքներն ու պարտավորությունները: Ըստ այդմ Հիմնադրամը ինքը պիտի կազմեր իր միջոցներով ձեռք բերված շենքերի անձնագրերը և կնքեր պահպանման պարտավորագիր պետական լիազոր մարմնի, այն է՝ ՀՀ մշակույթի նախարարության հետ: Մինչդեռ գնորդն այսօր իր ճաշակով ու հայեցողությամբ է կատարում շինությունում բոլոր կարգի փոփոխումներն ու հավելումները: Այս է ներկայիս իրողությունը որը, ցավոք, ընթանում է պետական լիազոր մարմնի՝ Մշակույթի նախարարության սառնասիրտ լռության պայմաններում, ինչի հետևանքով վիճակը կարգավորելու մեր բոլոր կոչերն ու հորդորները մնում են անարձագանք: Անշուշտ ինձ համար ամենևին հաճելի չէ այս ամենի բարձրաձայնումը: Գուցե դեռ հնարավոր է ինչ- որ կերպ դուրս գալ անելանելի այս փակուղուց: Իսկ մինչ այդ մեզ այլ բան չի մնում քան ապավինել ու աջակցել Գյումրիի պատվավոր քաղաքացի, ազգությամբ իտալացի Անտոնիո Մոնտալտոյին, ում նվիրական ջանքերով ու սուղ միջոցներով տարիներ շարունակ ու հետևողականորեն գնվում, վերականգնվում ու օրինակելի կարգով օգտագործվում են ուշագրավ պատմաճարտարապետական հուշարձաններ, այդ նույն՝ փորձնական թաղամասի տարածքում: