Արգավանդ - Շիրակ 2.7 կմ երկարությամբ նոր ավտոճանապարհի կառուցումը ըստ նախատեսվածի պետք է ավարտվի 21 ամսում։ «Նոր ճանապարհահատվածը ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունի Երևանի և ընդհանրապես Հայաստանի համար: Այսօր մայրաքաղաքում ունենք չորս կամուրջ, և ծրագրի շրջանակում Հրազդան գետի վրա կառուցվողը կլինի թվով հինգերորդը: Այս ճանապարհահատվածը զգալիորեն կթեթևացնի Երևանում երթևեկությունը»,- ասել է քաղաքապետը, ավտոճանապարհի կառուցումն ազդարարող երկկողմ հուշագիրը ստորագրելու արարողության ընթացքում։ Այս ծրագրի իրականացումը զգալիորեն կբեռնաթափի մայրաքաղաքի կենտրոնական փողոցների երթևեկությունը։ Քաղաքապետարանից տեղեկացանք, որ Ասիական զարգացման բանկի կողմից ֆինանսավորվող Քաղաքային կայուն զարգացման ներդրումային ծրագրի Տրանշ 2-ի շրջանակում, կառուցվող անընդհատ երթևեկությամբ նոր ճանապարհը կունենա 4-6 երթևեկելի գոտի՝ միջինը 24-28 մետր լայնությամբ: Ճանապարհահատվածը ներառում է նաև Հրազդան գետի վրա 252մ երկարությամբ և 28մ լայնությամբ կամրջի կառուցում, ինչպես նաև մեկ ուղեանցի կառուցում՝ Իսակով – Բաբաջանյան փողոցների հատման վայրում առկա ճանապարհային հանգույցում: Շինարարական աշխատանքների ընթացքում իրականացվելու են բոլոր անհրաժեշտ հաղորդուղիների տեղափոխումները, իսկ լուսավորության համակարգում տեղադրվելու են LED էներգախնայող լուսատուներ: Նշենք, որ Արգավանդ - Շիրակ ճանապարհը Երևանի արևմտյան օղակաձև ճանապարհի մի հատվածն է կազմում, որը նաև կապում է Մալաթիա - Սեբաստիա և Շենգավիթ վարչական շրջանները: Շինարարական այս պայմանագրի արժեքն է 26,003,196 ԱՄՆ դոլարին համարժեք ՀՀ դրամ: Ի դեպ քաղաքապետարանից տեղեկացրին, որ շինարարական աշխատանքներն իրականացնող Լևանտինա Ինխենեյրիա Կոստրուցիոն (Իսպանիա) ընկերության լիազոր ներկայացուցիչ Լուիզ Լոփեզ Մոլոնին նշել է, որ նման նախագծերի կյանքի կոչման հարցում ընկերությունն ունի երկարամյա փորձ, և վստահեցրել է, որ աշխատանքները կիրականացվեն նախատեսված ժամկետում: Ըստ նախագծի Հրազդան գետի վրայով կառուցվող նոր կամուրջը իրականացվելու է մետաղական կոնստրուկցիաներով և համալրված է լինելու ջրի և նավթայուղերի մշտական զատիչով, որը կանխելու է նավթայուղերի հոսքը դեպի գետ։ Զատիչը տեղադրված է լինելու կամրջի տակ։ Արդյո՞ք այս կարևոր բնապահպանական մոտեցումը պահպանվելու է, թե՞ որոշակի փոփոխություններ նախատեսված են։ «Կամրջի կառուցման մոտեցումները հստակ պահպանված են և որևէ փոփոխություն չի նախատեսվում»,- հավաստիացրեցին քաղաքապետարանից; Հիշեցնենք՝ այս նախագիծը իրականացվում է՝ հաշվի առնելով այն կարևոր հանգամանքը, որ ճանապարհը գտնվում է պատմամշակութային վայրում՝ Կարմիր Բլուրի տարածքում։ Մինչ աշխատանքների մեկնարկը, իրականացվեց և ցուցաբերվեց համաշխարհային պրակտիկային հարիր մոտեցում։ Այս ճանապարհահատվածում իրականացվել են հնագիտական ուսումնասիրություններ, որպեսզի շինարարությունը վնաս չհասցնի պատմամշակութային շերտերին։ Պեղումները սկսվել էին դեռևս 2013թ․-ին, իսկ 2014-ին մեկնարկեց այդ աշխատանքների երկրորդ փուլը։ Ի դեպ Կարմիր Բլուրի Հնավայրում պեղումների ընթացքում բացահայտվեցին մի շարք դամբարաններ։ Նշենք, որ Կարմիր Բլուրի հնավայրը հնագիտական հուշարձաններից մեկն է, որը հանդիսացել է Ուրարտուի խոշորագույն վարչատնտեսական կենտրոններից մեկը՝ Թեյշեբաինին:

Հայաստանը, չնայած իր փոքր տարածքին, ունի մոտ 26.000 պատմամշակութային հուշարձաններ, այսինքն՝ մեր հայրենիքի գրեթե յուրաքանչյուր 1քկմ-ի վրա մի պատմական հուշարձան կա։ Սա զբոսաշրջության զարգացման մեծ հնարավորություններ է ստեղծում։ Բայց մենք չենք օգտվում այդ հնարավորությունից լիարժեք, որովհետև այդ ժառանգության մոտ 80%-ը շարունակում է մնալ անմխիթար վիճակում՝ կիսաքանդ ու խոնարհված։ Ինչ էլ որ վերականգնվում է, հիմնականում մասնավոր ներդրումների արդյունքում ու մեծամասամբ եկեղեցիներ, աշխարհիկ կառույցները՝ ամրոցներ, քարավանատներ և այլն, գրեթե չեն վերականգնվում։ Բայց երբեմն լինում են հետաքրքիր բացառություններ, ինչպես՝ Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցային համալիրի դեպքում։ Զարնի Պարնի. վերականգնում, որն անհավանական էր թվում 10 –րդ դարի Զարնի-Պարնի քարայր-ամրոցը վաղուց վայր էր դրել զենքերը՝ հանձնվել ժամանակի ավերիչ ուժին։ Հուշարձան տանող ճանապարհը գրեթե անմատչելի էր մարդու համար, տարածքը լցվել էր հողով ու գոմաղբով, ծածկվել խիտ բուսածածկույթով։ Ու այս ինքնատիպ քարայր-ամրոցը կմնար Հայաստանի պատմամշակութային հուշարձաններում հիշատակվող զուտ հերթական անուն, եթե բարերար Ռուբեն Մեսրոբյանը չորոշեր այն վերականգնել։ Ստեփան Նալբանդյանը եղել է հուշարձանը վերականգնող-նախագծող ճարտարապետների խմբի ղեկավարը. «Ուրախ եմ, որ առիթ ունեցա Զարեհ իշխանի ամրոցի վերականգնմանը մասնակցել։ Ճիշտ է՝ սկզբում, տեսնելով տարածքի վիճակը, մի տեսակ անհավանական էինք համարում ծրագրի իրագործումը, բայց համառ աշխատանքի արդյունքները գերազանցեցին բոլոր սպասումները»։ Բարձիթողի պատմամշակութային հուշարձանում մասնագետները շատ անելիք ունեին։ Այստեղ ուսումնասիրություններ են կատարել հնագետները, երկրաբանները, սեյսմոլոգները, կատարվել են քարաթափումներ՝ այցելուների անվտանգության համար, ու բոլոր ուսումնասիրությունների հիման վրա էլ կազմվել է ճարտարապետական նախագիծն ու սկսել վերականգնումը։ Այսօր ներքևի առաջին քարայր-ամրոցը՝ Զարնին, որը 605 քմ է, լրիվ վերականգնվել է, այն իր բարեկարգ շրջապատի հետ ստեղծել է բնությանը համահունչ մի պատմամշակութային ուրույն միջավայր, որն արդեն սիրվել է մեր հայրենակիցների ու զբոսաշրջիկների կողմից։ Քարայրում գործում է թանգարան, որտեղ ցուցադրվում են Լոռվա հին կենցաղը ներկայացնող իրեր՝ Ռ. Մեսրոբյանի անձնական հավաքածուից, այցելուները նաև կարող են խմել ավազանների մեջ հավաքվող ժայռից կաթացող մաքուր ջրերից, նոր կառուցված աստիճաններով բարձրանալ վերին քարայր-ամրոց՝ Պարնի։ Զարնի-Պարնին իր տեղադրությամբ տուրիստական հիմնական ուղղությունների վրա է գտնվում. տարածքի հայտնի տեսարժան վայրերն են Սանահինի, Հաղպատի վանքերը, ու հենց Հաղպատ գյուղ տանող ճանապարհից մոտ 1 կմ հեռու էլ գտնվում է քարայր-ամրոցը։ Ամրոցն իր հաջող տեղադրությամբ և իհարկե ճիշտ ու համահունչ վերականգնման շնորհիվ արդեն լայն ճանաչում ունի զբոսաշրջային տիրույթում։ Սա հաջող փորձ է, որը պետք է աշխարհիկ պատմամշակութային հուշարձանների նման վերականգնման ու նորօրյա կիրառման օրինակ դառնա։ Ստեփան Նալբանդյանը նշում է, որ այդպիսի հաջող փորձեր աշխարհում շատ կան. «Մենք ունենք էլի նման կոթողներ որ կարող են այսպես օգտագործվել, ցավում եմ, որ դեռ չեն փորձում։ Այնինչ պատմական հուշարձանը չխաթարելով ժամանակակից կյանքի հետ այն համադրելու փորձեր արվել են եվրոպական շատ քաղաքներում։ Ֆրանսիա, Իսպանիա, Հունաստան. այս երկրները տուրիզմով են ապրում հենց նման լուծումների շնորհիվ։ Մենք ևս պատմամշակությաին հուշարձաններին հին ձևի մեջ նոր կյանք ու կիրառություն պիտի հաղորդենք։ Զբոսաշրջիկը երանի կտա, որ կարողանա, օրինակ, Բջնիի ամրոցում նստի,սուրճ խմի հանգստանա ու զմայլվի շրջապատով։ Պետք է թույլ տալ, խրախուսել նման նախագծերի իրականացումը»։ Բարձրացող խոնարհված եկեղեցիներ Զարնի-Պարնին վերականգնող ճարտարապետների պրակտիկայում եղած հազվադեպ աշխարհիկ կառույցներից է։ Մեր պատմամշակութային ժառանգության մեծ մասը եկեղեցիներ են ու հենց դրանք էլ ավելի հաճախ վերականգնվում են։ Ստեփան Նալբանդյանը Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահն է, «Երկիր և մշակույթ» միջազգային բարեգործական կազմակերպության հայկական մասնաճյուղի տնօրեն։ Այս երկու կազմակերպությունների շրջանակում ամեն տարի իրականացվում են բազմաթիվ վերականգնումներ ու հիմնականում եկեղեցիներ։ Այս տարի սկսելու են Սյունիքի մարզում Գորիսի Վերիշեն գյուղի 5-րդ դարի Ս Հռիփսիմե միանավ բազիլիկ եկեղեցու, Լեռնաձորի Ս Աստվածածին (17-րդ դ.), Սրաշենի Ս. Հռիփսիմե (17-րդ դ.), Արագածոտնի մարզում Միրաքի 5-րդ դարի ավերակ եկեղեցիների վերականգնման աշխատանքները։ Արդեն վերաօծվել ու հավատացյալներին ընդունում է Մեղրու Սուրբ Հովհաննես վանական համալիրը. «Այս եկեղեցիները վերականգնվում են համայնքների միջոցներով, որովհետև տեղի բնակիչներն ունեն դրանց կարիքը,-ասում է ՍտեփանՆալբանդյանը։-Հայաստանի գրեթե բոլոր համայնքներում կան խոնարհված եկեղեցիներ։ Լավ է ու ճիշտ դրանք վերականգնելը, որովհետև անգամ նոր եկեղեցու առկայության դեպքում, մարդիկ միևնույնն է հին քարի մոտ են գնում մոմ վառելու»։ Այս տարի վերջապես սկսվել են նաև Սանահին վանական համալիրի վերականգնման ու բարեկարգման աշխատանքները, որոնց անհրաժեշտության մասին բազմիցս բաձրաձայնվել է մամուլում։ Պետական ծրագրով ԱՄՆ դեսպանատան ու Պատմական հուշարձանների ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի հետ կիրականացվի նաև գլխավոր եկեղեցուց դեպի արևելք գտնվող Ս. Հարություն և Ս. Հակոբ փոքր եկեղեցիների վերականգնումը։ Արդեն 8 տարի է ընթանում են նաև Տանձափարախ անապատական-վանական համալիրի վերականգնման աշխատանքները, որոնք իրականացվում են «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության բարերարների ու կամավորների աջակցությամբ։ Անապատը գտնվում է Կապանի Բեխ թաղամասից 5,5 կմ հեռու։ Դեպի անապատ ոտքի ճանապարհն ամեն տարի հուլիսին ակտիվանում է. 20 օրով գալիս են տարբեր երկրներից՝ ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, կամավորներ, որոնք ճարտարապետների ու հնագետների հետ մաքրում են վանք գրոհած բուսածածկույթը, օգնում պեղումների, քանդվող պատերի ամրակայման աշխատանքներում. «Մեր նպատակը Տանձափարախի անապատը ամբողջական վերականգնելը չէ, իմաստ էլ չկա. վերականգնումը պետք է իմաստ ու նպատակ ունենա, -ասում է վերականգնող ճարտարապետ Ստեփան Նալբանդյանը։- Եթե վերականգնենք ու չգործի, նորից մնալով բնակավայրից հեռու, առանց մարդու խնամքի, նույնն վիճակին է վերադառնալու։ Մեր նպատակն է այնպես անել որ Տանձափարախը հասնի հաջորդ սերունդներին, չկործանվի, որովհետև անտառը գրոհում ու ոչնչացնում է ամեն ինչ։ Մենք Տանձափարախը մեր մեջ անվանում ենք Հայաստանի Անգկորը. ծառերի մեջ խեղդված։ Անտառը գրավել էր վանքը, ու մեր գերխնդիրը պատմական հուշարձանը ծառերից ազատելն էր. հսկայական ծառեր տանիքների վրա, ու աննկարագրելի է՝ ոնց է շենքը պահել այն։ Անգամ կան շինություններ, որոնք այնքան են սրտաճել ծառի հետ, որ անհնար էլ է ազատել»։ Տանձափարախը անհիշելի ժամանակներից եղել է սրբատեղի։ Դրա ակնառու վկաները պատերի մեջ խառը շարված քարերն են, որոնց մի մասն անգամ թվագրվում է մինչքրիստոնեական շրջանին, նաև կան վաղ քրիստոնեական շրջանի, 7-9-րդ դարերի ու ավելի ուշ շրջանի քարեր։ Սա վկայում է, որ Տանձափարախը ժամանակ առ ժամանակ քանդվել ու վերաշինվել է։ Վերջին անգամ այն վերաշինվել է 17-րդ դարում, երբ Արիստակես անունով մի հոգևորական Տաթևի վանքից իր հոգևորականներով տեղափոխվել է Տանձափարախ։ Կամավորների ջանքերով այժմ ամբողջությամբ վերականգնվել է վանական համալիրի պարսպից դուրս գտնվող մատուռը և վանքի սեղանատունը։ Սեղանատանը վերականգնողները պահպանել են հին կոլորիտն ու միջավայրը՝ նպատակ ունենալով այն դարձնել Տանձափարախ այցելող զբոսաշրջիկների և ուխտավորների համար հանգիստ առնելու կացարան։ Իսկ Տանձափարախը այցելուների պակաս երբեք չի ունեցել անգամ այդպես ավերված վիճակում. «Պատահական չէ, որ ամեն ավերումից հետո, այն այստեղ է ձգել հոգևորականներին ու վանքը կրկին վերաշինվել է։ Այստեղ հզոր էներգետիկ հաղորդակցական դաշտ կա, որի դրական ազդեցությունը մենք ինքներս ենք զգում, այնտեղ լինելիս. ինքնազգացողության լավացում, առողջական խնդիրների նահանջ։ Մենք անգամ կատակում ենք, թե Տանձափարախը վիրուս ունի, ով մեկ անգամ լինում է այստեղ, վարակվում է, ու ցանկանում վերադառնալ կրկին ու կրկին»։ Ստեփան Նալբանդյանը ցավով է նշում, որ պետական ծրագրով վերականգնումներ շատ քիչ են արվում, այն էլ ինչ արվում է, հաճախ անորակ ու հին նյութին ու ճարտարապետությանն անհարիր է լինում։ Այնինչ այս հուշարձաններն են մեր այցեքարտը համաշխարհային զբոսաշրջությունում ու դրանց գրագետ ու ճիշտ վերականգնում է ոլորտի զարգացման գրավականներից մեկը։

Նորից քննարկվում է Կոնդի վերակառուցման ծրագիրը։ Այս ծրագիրն արդեն որերորդ անգամ հանում են արխիվից, որերորդ անգամ խոսում Կոնդում հին Երևանի կոլորիտի ու պատմական միջավայրի պահպանման կարևորության մասին։ Ընթացք կստանա՞ ծրագիրն այս անգամ։ Եվ ընդհանրապես իմաստ ունի՞ վերակառուցել հին ու իրար վրա լցված կիսաքանդ տների այդ բլուրը։ Ավելի հեշտ չէ՞ պարզապես մաքրել խարխուլ տների կուտակումները ու կոնդեցիներին ապահով ու բարեկարգ բնակարաններ շնորհել։ Երևանի հին թաղի հին խնդիրները Կոնդը 17-րդ դարից պահպանված Երևանի ամենահին թաղամասերից է: Ասիական հին քաղաքին բնորոշ նեղ՝ 3-4 ոտնաչափ լայնությամբ ծուռումուռ փողոցներ՝ երկու կողմերում ոռոգման առուներ, կավից ու մանր քարերից կառուցված պարսպապատ տնակներ։ Սա հին Կոնդն է։ Ու որքան հին է թաղը, այնքան էլ հին ու շատ են թաղի խնդիրները․ դրանք կուտակվել են տասնամյակներ շարունակ։ 21-րդ դարի հեշտ կյանքը շրջանցել է Կոնդի խարխուլ, իրար վրա լցված տնակները։ Դրանց մեծ մասը չունեն առանձին սանհանգույց, կոյուղի, մարդիկ ջուր են կրում դրսի ծորակներից, ապրում են տանիքի փլվելու կամ հրդեհի բռնկման վտանգի մեջ։ Ու այդպես էլ ապրում են արդեն քանի՜ տասնամյակ։ Այստեղ ժամանակը կանգ է առել, բայց այդ կանգառը ավերիչ է։ Միայն առաջին հայացքից այստեղ ոչինչ չի փոխվել, իրականում թաղը քանդվում է ներսից։ Միգուցե ավելի հեշտ լիներ քանդել հին տները և կառուցապատել բնակելի շենքերով՝ կոնդեցիներին հարմարավետ բնակարաններ հատկացնելով։ Բայց կյանքի առանձնահատուկ ռիթմով ապրող, մայրաքաղաքային փայլերից ու լույսերից վեր ծվարած այս բլուրը խտացրել է երևանյան մի յուրահատուկ շունչ, որն առանձնահատուկ ձգողական ուժ է հաղորդում Կոնդին։ Ու ինչպես հին, մաշված, բայց շատ սիրելի մի իր, Կոնդը պահել են Երևանի իր անկյունում ու չգիտեն՝ գցեն, թե չգցեն, քանդենք, թե չքանդեն․ ինչ անեն, ինչպես նոր կյանք հաղորդեն նրան, որ և՛ նոր լինի, և՛ մեր հին ու բարի Կոնդը մնա։ Կոնդի վերակառուցման նախագիծը Երևանի գլխավոր հատակագծերում Կոնդի կառուցապատումը, համակողմանի լուծում չի ստացել ու դարձել էր քաղաքի խնդրահարույց հանգույցներից մեկը։ Թամանյանն ընդհանրապես Կոնդի վերակառուցում չի նախատեսել, այնտեղ կանաչ գոտի է պատկերացրել, բայց բլուրը այդ թվականների հիմնական կառուցապաումից դուրս է մնացել դիրքի պատճառով։ Քաղաքի կենտրոնում քաղաքից կտրված թաղամասի կառուցապատման խնդրին լրջորեն անդրադարձան 1984-85թթ.-ին։ Հայտարարվեց Կոնդի վերակառուցման ճարտարապետական նախագծերի մրցույթ: ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանն ուներ Կոնդի վերակառուցման իր մտապատկերը․ «Դուք եղե՞լ եք Փարիզում, տեսե՞լ եք Մոնմարտրը: Ես ուզում եմ, որ Կոնդը դառնա Երևանի Մոնմարտրը», -ասել էր նա ճարտարապետ Արշավիր Աղեկյանին, որի նախագիծն էլ հենց ընդունվել էր մրցույթի արդյունքում։ Ըստ Արշավիր Աղեկյանի նախագծի Սարյան, Լեո, Պարոնյան փողոցների երկայնքով նախատեսվում էր բնակելի զոնա՝ տերասաձև ներքին բակերի համակարգով, օգտագործվող կանաչապատ կտուրներով: Կոնդի բարձունքի միջնամասում՝ մոտ 5հա տարածքում, նախատեսվում էր հասարակական կենտրոն, որտեղ վերակառուցվող տները հնարավոր կլիներ օգտագործել որպես արվեստանոցներ, ժողովրդական վարպետների արհեստանոցներ, ցուցադրման և վաճառքի սրահներ։ Իսկ Դվին հյուրանոցի հյուսիսային հատվածի վերակառուցվող տներում, ըստ նախագծի լինելու էր տուրիստական կենտրոն՝ բակերի շուրջը համախմբված ծավալներով: Այն զբաղեցնում էր մոտ 3հա տարածք: Բայց նախագիծը կյանքի չկոչվեց վրա հասած երկրաշարժի և դրան հաջորդած դեպքերի պատճառով։ Արշավիր Աղեկյանը շատ է կարևորում այս թաղի վերակառուցումը․«Երևանում շատ թե քիչ պահպանված թաղամասերից, որն իր վրա կարող է վերցնել պատմամշակութային ֆունկցիա, դա Կոնդ բնակատեղին է: Մեզ հասած այդ թաղամասն ունի ուշ միջնադարյան կառուցապատման հենք: Կատարված նախագիծը նպատակ է հետապնդել, հենվելով Կոնդի տարերային կառուցապատման, մասշտաբի և տարածության կազմակերպման միջնադարյան ոգու վրա, ստեղծել ժողովրդական ճարտարապետության հավաքական կերպար: Պատմական հարուստ անցյալ ունեցող, բայց իրական ապացույցներից զուրկ քաղաքամայր Երևանում այս խնդիրն առավել հրատապ է»: Այդ հրատապությունը չի կորել նաև այսօր՝ նախագծի ընդունումից երեք տասնամյակ անց, որովհետև հնի պահպանությունն ու վերականգնումն այսօր ավելի է գնահատվում ու կարևորվում, այսօր նորակառույց երկնաքերերով այնքան չես կզարմացնես, որքան հնաոճ տներով պարփակված մի կարճ փողոցի վերականգնումով, որտեղ մարդն իրեն ավելի շատ է կապված զգում իր քաղաքի անցյալին ու արմատներին։ Նոր նախագծի սպասումով Կոնդն իր տեղադրությամբ ու պատմականությամբ զբոսաշրջության զարգացման լայն պոտենցիալ ունի և հետաքրքիր մտահղացումներ իրականացնելու լայն հնարավորություններ է ընձեռում։ Կոնդի վերակառուցման ու պահպանմանն ուղղված ուսումնասիրություններ 2011 թ․ նախաձեռնել էր նաև «ՈւրբանԼաբ Երևան» քաղաքաշինական ժողովրդավարացման ինստիտուտը, պատրաստել մի քանի էսքիզային տարբերակներ, ներկայացնելով նաև համեմատական, օրինակ՝ Վենետիկի նեղ փողոցներում գտնվող տների հետ: Այսօր Ուրբանլաբը զբոսաշրջային պտույտներ ու այցելություններ է կազմակերպում Կոնդում՝ նպատակ ունենալով անընդհատ հանրության ուշադրությունը սևեռել քաղաքի այս հատվածի վրա։ Եվրոպական շատ հայտնի քաղաքներ են իրենց հին պատմական հատվածները վերակառուցել ու դարձրել զբոսաշրջային կենտրոններ։ Նրանց օրինակով և հաշվի առնելով թաղի առանձնահատկություններն ու կոլորիտը, հնի ու նորի ներդաշնակ վերակառուցմամբ ու բնակիչների խնդիրների համալիր լուծմամբ Կոնդը պետք է կապել քաղաքի հետ, այն դարձնել մայրաքաղաքի ակտիվ առօրյայի մասնիկը։ Այժմ Կոնդի վերակառուցման հայեցակարգի մշակման շուրջ ընթանում են քննարկումներ, միայն դրանից հետո կսկսի նախագծային փուլը։ Ի՞նչ կորոշվի ու ինչպե՞ս կիրականացվի դեռ հայտնի չէ։ Բայց խնդիրը հրատապ է, և հազարավոր կոնդեցիներ սպասում են իրենց բնակության պայմանների բարելավմանը գոնե այս իշխանության օրոք։ Կոնդի մասին հաջորդ հրապարակումներում, հուսանք, կխոսենք արդեն իրականացման պատրաստ նախագծի մասին։

Վստահ ենք, որ ամեն հայ գիտի համաշխարհային հարթակում ազգային ճարտարապետության մեծ ավանդի մասին։ Ճիշտ է, հաշվի առնելով մի շարք հանգամանքներ, աշխարհին մենք հիմնականում հայտնի ենք մեր եկեղեցական ճարտարապետությամբ, և պատահական չէ, որ մի շարք ճարտարապետական կոթողներ տեղ են գտել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում։ Այս մասին կարող ենք երկար խոսել, սակայն ոչ շատերս ենք մտածել հայկական ճարտարապետության ազդեցության մասին այլ երկրների շինարվեստի վրա և հակառակը, չէ որ սփռվելով աշխարհով մեկ մենք տարածել ենք մեր շինարվեստը, ճարտարապետա-արտահայտչական միջոցները։ Այս տարվա հուլիսին Ուկրաինայում լույս տեսավ «Храмовая архитектура армян на територии Украины» գիրքը, որտեղ հեղինակը խոսում է Հայաստանի և Ուկրաինայի կառույցների մասին էսքիզներով, քարտեզներով, աղյուսակներով և լուսանկարներով, որտեղ ճարտարապետական յուրահատկությունների պրիզմայով ներկայացվում է Հայաստանի և Հայ Առաքելական եկեղեցու պատմությունը: Ավելի մանրամասն տեղեկություն ստանալու համար զրուցեցինք գրքի հեղինակ Մարիա Արսենյանի հետ։ - Ինչ՞ն է հիմք ծառայել այս գաղափարը իրականացնելու համար։ - Դեռ մանկուց դաստիրակվել եմ տարբեր ազգերի պատմության և մշակույթի նկատմամբ հարգանքի մթնոլորտում, հատկապես` Հայաստանի և հայերի հանդեպ: Լինելով կիսով չափ հայ ես միշտ հետաքրքրվել եմ հայկական ճարտարապետությամբ։ Երբ դեռ ես սովորում էի Գեղարվեստի և ճարտարապետության ազգային ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում իմ դասախոս Անատոլի Նիկոլաևիչ Դավիդովն ու ծնողներս առաջարկեցին ինձ մտածել ասպիրանտուրա ընդունվելու մասին։ Իմ կարծիքով, տաճարները դեռ վաղ ժամանակներից եղել են ոչ միայն մարդկանց հոգևոր կյանքի, այլև մշակութային կենտրոններ։ Բացի այդ, նպաստել են տվյալ ազգի ավանդույթների պահպանմանը։ Հայ ժողովուրդը այդ առումով ևս բացառություն չէ։ Պատմական անբարենպաստ իրադարձությունների, մասնավորապես` պատերազմների պատճառով հայերը ստիպված են եղել տեղափոխվել այլ երկրներ: Եվ իհարկե Հայ եկեղեցին, բառիս բուն իմաստով, հոգևոր, մշակութային և ճարտարապետական տեսակետից կարևոր դեր խաղաց վերաբնակեցված հայերի իսկության պահպանման գործում։ Ես ընտրեցի բավականին բարդ և ծավալուն թեմա` հայկական համայնքների եկեղեցիների ճարտարապետությունը: Ուզում էի լուսաբանել Ուկրաինայի, Մոլդովայի, Ռումինիայի և Լեհաստանի հայկական համայնքների եկեղեցիների ճարտարապետությունը, սակայն հավաքելով բազում նյութեր, ասպիրանտուրայում ուսուցման տարիներին իմ ղեկավար Լեոնիդ Վլադիմիրովիչ Պրիբեգիի և գիտական խորհրդի կոնստրուկտիվ քննադատումից ելնելով` ես կոնկրետացրեցի իմ թեմայի աշխարհագրությունը։ Արդյունքում սահմանափակվեցի Ուկրաինայի պետական սահմաններով, և կրճատեցի ժամանակահատվածը՝11-19 դարերի ճարտարապետությամբ: - Արդյո՞ք հայկական ճարտարապետությունը թողել է իր ազդեցությունը ուկրաինական ճարտարապետության վրա, և եթե այո, ապա ինչո՞վ է դա արտահայտվում։ Եվ արդյո՞ք նկատվում է հակառակ ազդեցությունը: - Ես գտնում եմ, որ հայ ճարտարապետներն ու համքարությունները թողել են իրենց հետքը ոչ միայն ուկրաինական, այլև այս հողերում ապրող այլ ժողովուրդների ճարտարապետության վրա։ Այնուամենայնիվ, այդ ազդեցություններին առավել լիարժեք հետևելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել առանձին գիտական ուսումնասիրություն: Հիմնվելով իմ վերլուծած նյութերի վրա՝ հայերը կարևոր դեր են խաղացել այդ տարածքում քարե ճարտարապետության ձևավորման գործում: Բացի այդ, հարկ է նշել, որ շատ հայկական եկեղեցիներ ի սկզբանե փայտից էին կառուցված, սակայն ժամանակների ընթացքում դրանց տեղում վեր էին խորանում քարե եկեղեցիներ: Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ հայերը որոշակի ազդեցություն են ունեցել նաև փայտից կառուցված եկեղեցիների ճարտարապետության վրա: Մյուս կողմից, հայկական գաղութների ճարտարապետության վրա անշուշտ իրենց ազդեցությունն ունեին նաև մոտակա ժողովուրդների ավանդույթները և այն քաղաքների ճարտարապետական ոճերն ու օրենքները, որոնցում նրանք ապրում էին: Հայկական դասական տաճարային ճարտարապետությանը ոչ բնորոշ տարրերի ազդեցությունն ու օգտագործումը մեծապես նկատվում է հայկական ունիատական եկեղեցիներում։ Օրինակ ՝ այդ տաճարներում հայտնվեցին ներքին հարդարման այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են երգեհոնը և ամբիոնը, ինչը թելադրված էր կաթոլիկ կանոններով: - Արդյո՞ք պահպանվում են այդ ազդեցությունները ուկրաինական ժամանակակից ճարտարապետության մեջ և ճարտարապետական ին՞չ տենդենցների է հարում այսօր Ուկրաինան։ - Ուկրաինայում նոր ժամանակակից շենքեր նախագծելիս, ճարտարապետները ձգտում են համապատասխանել աշխարհում ժամանակակից տենդենցներին և տեխնոլոգիաներին: Շենքի ոճի և տեսքի ընտրությունը կախված է շրջակա միջավայրից և ճարտարապետին տրված առաջադրանքներից;

Մայրաքաղաքում արդեն տասնյակ տարիներ շարունակ օրեցօր կառուցվում են նոր բնակելի շենքեր, որոնք սակայն կենդանություն չեն ստանում, քանի որ շատերը ձեռք են բերում նորակառույց բնակարանները որպես կապիտալ։ Մինչդեռ կան բազում հայ ընտանիքներ, որոնք դեռևս ապրում են վթարային շենքերում։ Ինչքանո՞վ է դա արդարացի, թողնում ենք Ձեր դատին։ Ինչևէ։ Այսօր կխոսենք «Նոբբի» ՍՊ շինարարական ընկերության կողմից իրականացվող ծրագրի մասին, որով ընկերությունը վերը նշված խնդրին փորձում է լուծում տալ։ Խոսքը գնում է Աջափնյակ վարչական շրջանի Արզումանյան 8/1 հասցեում իրականացվող բնակելի շենքերի կառուցման մասին «Նոբբի» ՍՊ ընկերության կողմից։ Մեզ հայտնի է, որ վերը նշված հասցեի հարակից վթարային շենքի բնակիչները դիմել են «Նոբբի» ՍՊ ընկերությանը, նորակառույց շենքից բնակարան ստանալու խնդրանքով։ Ի՞նչ փուլում են այդ պայմանավորվածությունները և ի՞նչ պայմաններով են այդ բնակարանները նրանց հատկացվելու։ «Հարակից վթարային շենքի բնակիչների հետ ձեռք ենք բերել պայմանավորվածություն նրանց նոր կառուցվող շենքում բնակարաններ հատկացնելու վերաբերյալ: Նշված բնակարանները հատկացվելու են ամբողջությամբ վերանորոգված և հարմարեցված բնակիչների պահանջներին, իսկ վթարային շենքը ապամոնտաժվելու է, և տեղում կառուցվելու է պուրակ»,- մեզ հետ զրույցում պարզաբանեցին «Նոբբի» ՍՊ ընկերությունից։ Ինչ վերաբերվում է պուրակին, ապա ընկերությունից տեղեկացրեցին, որ տարածքը բավականին ընդարձակ և հարմարավետ է լինելու։ Ըստ էության կարելի է ասել, որ սա բնակարանաշինական եզակի այն ծրագրերից է, որտեղ նախատեսվում է նաև կանաչ տարածքի ստեղծում։ Ընդհանուր փաթեթն իր մեջ ներառում է թվով 5 շենքերի կառուցում, որոնցից առաջին շենքի շինարարական աշխատանքներն արդեն սկսված են և կավարտվեն 2020թ․-ի վերջին: Ըստ նախատեսվածի, կառուցվող շենքը բաղկացած է 12 հարկից և ունի 120 բնակարան՝ 39 մ2, 55 մ2, 58 մ2, 76.9 մ2 մակերեսներով, ստորգետնյա ավտոտնակ և մանկական խաղահրապարակ: Ծրագրով նախատեսված է կառուցել ևս չորս շենք, որոնցից երկուսը 16 հարկանի են, մյուս երկուսը՝ 18: Ընդհանուր 220 բնակարան և 100 մեքենայի համար նախատեսված կայանատեղի ունեցող շենքերում լինելու են 35 մ2- 120 մ2 մակերեսով բնակարաններ: