Թումո ստեղծարար տեխնոլոգիաների առաջին կենտրոնը բացվեց Երևանում 2011 թ.: Թումո անունն էլ վերցրին կենտրոնի հարակից այգու անունից՝ Թումանյան՝ կրճատ Թումո: Երկու տարի անց Թումո կենտրոն բացվեց Դիլիջան քաղաքում, հետո Գյումրիում ու Ստեփանակերտում: Բայց «թումոյակենտրոնացումը» այդքանով չավարտվեց. նախատեսվում է նոր կենտրոնների կառուցում նոր բնակավայրերում: Ավելի մոտ Թումո Թումոն ստեղծարար տեխնոլոգիաների ուսուցումը փորձում է հասանելի դարձնել հնարավորինս մեծ թվով հայ պատանիների համար, որ յուրաքանչյուրը, ով սիրում է սովորել, կարողանա հաճախել ավելի մոտ Թումո կենտրոն: Թումոն գործընկերներ է գտնում տարբեր բնակավայրերում և միշտ բաց է քննարկումների և նոր համագործակցությունների համար: «Սիմոնյան» կրթական հիմնադրամի նախաձեռնության առաջին համագործակցությամբ բացվեց կենտրոն Երևանում, հետո Կենտրոնական բանկի հետ համագործակցության արդյունքում հիմնվեց Թումո Դիլիջանը, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) օժանդակությամբ՝ Գյումրու և Ստեփանակերտի կենտրոնները, շուտով նոր կենտրոններ կբացվեն նաև Կողբում՝ «Կողբ» հիմնադրամի և Մասիսում՝ Մասիսի զարգացման հիմնադրամի հետ համագործակցությամբ: Թումոյի կրթական մոդելը հետաքրքրել է նաև արտասահմանցիներին: Այսօր արդեն բացվել է Թումո Փարիզը քաղաքի գլխավոր կայարանում՝ Forum des Images կենտրոնում՝ Les Halles շրջանի գլխավոր հատվածում, ինչպես նաև արդեն գործում է Թումո Բեյրութը, որը գտնվում է Լիբանանի մայրաքաղաքի թվային կենտրոնում (Beirut Digital District): Երեք նոր շենք, մեկ ճարտարապետ Թումոյի հաղորդակցման բաժնի ղեկավար Լիլիթ Թովմասյանը ներկայացնում է այն հիմնական պահանջները, որոնք Թումոն ներկայացնում են իր հետ համագործակցող ճարտարապետներին. «Մեզ համար կարևոր է, որ տարածքը արտացոլի Թումոյի կրթական մոդելի բոլոր 4 բաղադրիչները, որոնք մեզ համար կարևոր են. թափանցիկություն, ընտրություն, ճկունություն, հասանելիություն: Կարևոր է, որ շենքը լինի հնարավորինս ընդարձակ միջանցքներով ու սրահներով, բարձր առաստաղներով: Թումո կենտրոնների սենյակները հիմնականում ապակեպատ են այնպես, որ պատանիները սովորելիս տեսնեն, թե ինչ են անում իրենց ընկերները մեկ այլ սենյակում: Ու եթե ինքնուսուցմամբ են զբաղվում, տեսնեն, որ մյուս պատանիները դասընթացների են մասնակցում, հաջողություններ ունենում, մոտիվացվեն»: Թումոյի պահանջներն ու առաքելությունը շատ լավ է հասկացել լիբանանցի ճարտարապետ Բեռնար Խուրին: Նա հայտնի լիբանանցի ճարտարապետ է՝ թե՛մոդեռնիստական նախագծերի իրականացման, թե՛ պատմական շենքերի վերակառուցման հարուստ փորձով: Հենց նրա նախագծով է կառուցվել Թումոյի առաջին շենքի ինտերիերը 2011թ.: Հիմա էլ կառուցվում են Կողբի, Մասիսի և Գյումրու կենտրոնները: Իր հարցազրույցներից մեկում Բեռնար Խուրին ասել է. «Մենք չենք հետևում ճանաչելի էսթետիկային: Թումոն, առաջին հերթին, գաղափար է, ոգի, որ պիտի պահպանվի, ուր էլ գնանք՝ անկախ շինությունից կամ տեղանքից»: Թումոյի պահանջներին համապատասխան կառուցվող կենտրոնները նաև համապատասխանում են իրենց շրջակա միջավայրին, ձուլվում են դրան՝ դառնալով դրա հարազատ մասնիկը: Տավուշի մարզի սահմանամերձ Կողբ գյուղում Թումո կենտրոնը նախատեսված է 600-1000 պատանու համար: Այստեղ կարող են պատանիներ հաճախել ինչպես Կողբից, այնպես էլ Նոյեմբերյանից, Բերդավանից և այլ մերձակա բնակավայրերից։ Կենտրոնը կներառի նորագույն տեխնոլոգիաներով դասասենյակներ, ինքնուսուցման կայաններ, ձայնագրման ստուդիա, կինոսրահ և մեծ մարզադաշտ: Մասիս քաղաքի Թումո կենտրոնը, նախատեսված մինչև 1000 ուսանողի համար, կկառուցվի Հյուսիս-հարավ ավտոմայրուղուն հարակից հատվածում՝ մերձակա համայնքներից, նաև Արմավիրից Թումո հաճախող պատանիների հարմարավետության համար: Թումո Մասիսը մյուս կենտրոններից առանձնանալու է ֆրանկոֆոն կողմնորոշմամբ՝ կենտրոնում ֆրանսերենը կավելացվի որպես Թումոյի ծրագրի դասավանդման լեզուներից մեկը: Երրորդ նոր շենքը, որը կառուցվում, ավելի ճիշտ վերակառուցվում է Բեռնար Խուրիի նախագծով, Գյումրիի առաջին թատրոնի շենքն է: «Կումայրի» պատմամշակութային արգելոցում ընդգրկված այս բացառիկ շենք-հուշարձանը վթարային է և լուրջ վերակառուցման կարիք ունի: Գյումրու Թումոն այժմ գործում է Տեխնոպարկում, և շենքը պատրաստ լինելուն պես կտեղափոխվի այնտեղ: Թումոն համագործակցում է նաև հայկական ճարտարապետական արվեստանոցների հետ: Թումոյին հատուկ ճկունությամբ, թափանցիկությամբ ու տեխնոլոգիական ստեղծարարությամբ են աչքի ընկնում «դ՛Արվեստանոցն» ստուդիայի իրականացրած ներքին հարդարանքը Թումո Դիլիջանի համար, ինչպես նաև «Ստորակետ» ստուդիայի ինտերիերի նախագիծը Թումո Ստեփանակերտում: Հուշարձան շենքերի հանդեպ հոգածություն սերմանող Թումոն Թումոն առանձնահատուկ վերաբերմունք ունի հին, պատմական արժեք ներկայացնող շենքերի հանդեպ, հետաքրքրվում է հատկապես այն կառույցներով, որոնք այս կամ այն բաղադրիչներով համապատասխանում են իրենց գաղափարին: «Ճարտարապետական նշանակություն ունեցող շենքերը, եթե չեն գործածվում զրկվում են իրենց պոտենցիալից ու նշանակությունից: Մենք ուզում ենք դրանց մեջ նոր կյանք դնել, երիտասարդ ու ստեղծագործական կյանք: Մյուս կողմից դա նաև ճիշտ վերաբերմունք ու մոտեցում է կրթում այդ շենք մտնող պատանիների մեջ: Նրանք տեսնում են հին, գեղեցիկ շենք, որի վրա մեծ ջանքեր են ներդրվել, այդ արժեքները նրանց մեջ էլ են սերմանվում»,- ասում է Թումոյի հաղորդակցման բաժնի ղեկավար Լիլիթ Թովմասյանը: Եվ այսպես. Թումո Ստեփանակերտը գտնվում է քաղաքի հին շենքերից մեկում, որը նախկինում եղել է Պետական անվտանգության կոմիտեի (КГБ) շենքը: Երևանի Թումո ստուդիաները գտնվում են Պուշկին 38 հասցեի երկրորդ հարկում, որտեղ պահպանվել է հին երևանյան շենքի կոլորիտը՝ նախշազարդ առաստաղներ, բուխարիներ, կլոր աստիճանավանդակ: Իսկ Գյումրու կենտրոնը հավակնում է դառնալ Թումոյի հուշարձանապահպան առաքելության գլուխգործոցը: Շենքը մինչև տարվա վերջ կհառնի ամբողջովին վերականգնված, պահպանված որմնաքանդակներով, գյումրեցիների աչքին սովոր սպիտակ արտաքին պատերով, որոնց հակառակ կողմում մոդեռնիստ Բեռնար Խուրին ստեղծել է լրիվ արդիական, Թումոյի կրթական պահանջներին համապատասխան նորարարական միջավայր: ԵՄ Թումո Պատահական չէ, որ Թումոն անցյալ տարի ՏՏ համաշխարհային համաժողովում հատուկ մրցանակ ստացավ «Թվային դարի խորհուրդը իրագործելու» համար: Նրա գործունեությունը գնալով ավելի մեծ մասշտաբներ է ընդգրկում և դրա ապացույցը Եվրոպական միության և Թումոյի համագործակցությամբ ինժեներական և կիրառական գիտությունների համալիրի կառուցումն է: Համալիրի համար Երևանում` Թումոյին կից հատկացվել է 15.000 քմ տարածք, որտեղ կկառուցվի 25,000 քմ տարածք գրավող համալիր: Կառույցն իր մեջ կներառի կրթական ծրագրավորման ենթակառուցվածք STEM հետազոտությունների լաբորատորիա, կոնֆերանսների կենտրոն և կոմերցիոն տարածք` կենտրոնի երկարաժամկետ ֆինանսական կայունությունն ապահովելու համար: Հայտարարվել էր ապագա համալիրի նախագծի միջազգային ճարտարապետական մրցույթ, որին հայտ էին ներկայացրել 67 անհատ ճարտարապետ և կազմակերպություն 24 երկրից: Մրցույթի ժյուրին գլխավորում է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ճարտարապետության և նախագծման բաժնի դեկան և 2020 թվականի Վենետիկի բիենալեի համադրող Հաշիմ Սարկիսը: Արդեն ընտրվել են ու մրցույթի եզրափակիչ փուլում կմրցեն ճարտարապետության աշխարհի երեք հսկաներ`RCR Arquitectes-ը, BIG-ը և MVRDV-ն: Եզրափակչի մասնակիցները ժյուրիի և ԵՄ Թումո համալիրի թիմի հետ Երևանում երկօրյա ինտենսիվ աշխատանքներ կանցկացնեն, ինչին կհաջորդի հաղթողի ընտրությունը: Նրանցից մեկը սեպտեմբերին հաղթող կճանաչվի և կնախագծի ԵՄ Թումո համալիրը: Շինարարությունը կմեկնարկի 2020 թվականի գարնանը և ավարտին կհասցվի հաջորդող 2-ից 3 տարվա ընթացքում:

Մեծամորի 18-րդ դարում կառուցված ջրաղացի վերակառուցման ծրագիրը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միայն Մեծամորի բնակչության, այլև մասնագետների մոտ։ Վերակառուցումը իրականացվում է ՄԱԶԾ-ի «ինտեգրված գյուղատնտեսական զբոսաշրջության զարգացում» IRTD ծրագրի շրջանակներում։ Ծրագիրն իսկապես հետաքրքիր է, քանի որ փորձ է արվում վերակառուցել մի պատմամշակութային արժեք։ Քանի որ Մեծամորը մ.թ.ա. IV-II դդ-ին ծաղկուն կենտրոն էր՝ ինչի մասին մեզ են վկայում հնագույն ամրոց-բնակատեղը և բազում պեղումներ, այս նախագիծը, ինչպես ասում են, ժամանակին էր։ Ծրագրի իրականացմամբ վերականգնվելու և նոր շունչ է ստանալու հնագույն կառույցը, և, ինչու չէ, նաև՝ ամբողջ քաղաքը։ Նախագիծն իրականացնում է «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցը։ Որն՞ է այս ծրագրի գլխավոր նպատակը, այս և այլ մանրամասների շուրջ զրուցեցինք «Ghulyan Architects» ճարտարապետական արվեստանոցի ճարտարապետ Մուշեղ Ղուլյանի հետ։ - Վերակառուցումից հետո շենքը ծառայելու է թանգարանի այցելուներին՝ խթանելով հնագիտական տուրիզմի զարգացմանը Հայաստանում։ Այստեղ թանգարանի այցելուները բացի բուն ջրաղացի շենքը բացահայտելուց նաև հնարավորություն կունենան ծանոթանալ պրակտիկ հնագիտությանը ինտերակտիվ եղանակով, կծանոթանան Արմավիրի մարզի հնավայրերի պատմությանը, ինչպես նաև կօգտվեն հանգստի համար ստեղծված պայմաններից -Ինչպիսի՞ ծավալատարածական և կոնստրուկտիվ փոփոխությունների է ենթարկվել կառույցը ըստ նախագծի։ - Ջրաղացի շենքի վերակառուցման նախագծով պլանավորվում է ամբողջությամբ պահպանել հին և հետագայում կառուցված մասնաշենքերը։ Փոխվելու է երկհարկանի մասնաշենքի քայքայված ծածկը, վերականգնվելու է երկթեք տանիքը։ Շենքի դռների և պատուհանների հատվածներում, ինչպես նաև երկթեք մասնաշենքի տանիքի համար նախատեսվում է օգտագործել մետաղական թերթերով երկրաչափական ձևերով դետալներ, որոնց համադրությունը կոպտատաշ քարի հետ՝ ձևավորելու են շենքի հիմնական ճարտարապետական արտահայտչությունը։ Հին մասնաշենքում վերականգնվելու է փայտաշեն ծածկը և ծառայելու է որպես ջրաղացի ցուցադրության և հանգստի սրահ։ Միջանցքն օգտագործվելու է որպես հուշանվերների սրահ, իսկ դրա տանիքը՝ որպես բաց տեռաս։ -Որ՞ փուլում է գտնվում այժմ նախագծի իրականացումը և որ՞ շինարարական ընկերությունն է իրականացնելու շին աշխատանքները։ - Նախագիծը ներկայացվել է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության գիտամեթոդական խորհրդի քննարկմանը, ստացել դրական եզրակացություն։ Այժմ նախագիծը գտնվում է նախագծանախահաշվային փաստաթղթերի կազմման փուլում։ Ինչ վերաբերվում է Ձեր հարցի երկրորդ մասին, ասեմ, որ շինարարական կազմակերպությունն ընտրվելու է մրցութային կարգով, և շինարարության ավարտի ժամկետները դեռ հայտնի չեն։ -Պարոն Ղուլյան պատմական և ճարտարապետական ինչ՞ նշանակություն է ունեցել այս կառույցը։ -Մեծամորի ջրաղացի մասին պատմական տեղեկություններ հայտնի չեն: Ենթադրվում է, որ կառուցվել է ջրամբարը կառուցելուն զուգահեռ կամ դրանից անմիջապես հետո, այսինքն՝ 1730-1732 թթ. հետո: Գործել է մինչև 1930-ական թթ.: Ըստ տեղաբնակների հաղորդած տեղեկությունների՝ հին մասնաշենքը եղել է փայտածածկ, վերակառուցվել է 1950-ականներին, ավելացվել են երկթեք տանիքով երկհարկանի մասնաշենքն ու միջանցքը։ Վերակառուցումից հետո ծառայել է որպես Մեծամորի պատմահնագիտական թանգարանի շենք՝ մինչև հիմնական շենքի կառուցումը։ Մասնակի ամրակայվել է 1980-ականների կեսերին՝ շենքը որպես հասարակական սննդի կետ օգտագործելու նպատակով, սակայն նախագիծը չի իրականացվել։ Հին մասնաշենքն ուղղանկյուն հատակագծով, մոտ՝ 12մ x 8մ արտաքին չափերով և մոտ 55սմ հաստությամբ քարե պատերով շենք է, պատերն իրականացված են մուգ երանգի տուֆե քարերով և կրաշաղախով։ 1980-ականների վերակառուցման ժամանակ հին մասնաշենքի հյուսիսային և ճահճին նայող՝ արևելյան պատերը ամրացվել են երկաթբետոնե սյուներով և հեծաններով։ Երկհարկանի մասնաշենքի ու միջանցքի արտաքին պատերը հիմնականում իրականացված են անկանոն շարվածքով՝ կարմրավուն երանգի հրաբխային պեմզայով, իսկ ներսի կողմից՝ մուգ երանգի տուֆե շարվածքով։ Հետագայում կառուցված երկհարկանի մասնաշենքն ունեցել է փայտե կոնստրուկցիաներով, երկթեք կղմինդրածածկ տանիք, որը տարիների ընթացքում փլուզվել է, այժմ գտնվում է ծայրահեղ խարխուլ վիճակում։

Վերջին տարիներին քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը լայն տարածում է ստացել ամբողջ աշխարհում։ Քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում է հենց գարեջրատան ներսում և փոքր ծավալով՝ շեշտադրումը դնելով ինքնատիպ համի և բարձր որակի վրա։ «Դառգետը» Հայաստանում արտադրվող քրաֆթ գարեջրի առաջին փորձն է։ Այն իր պատմությունը սկսել է 2016 թվականին նույնանուն գործարան-ռեստորանում։ Հաջողությունն ու մեծ պահանջարկը «Դառգետին» ստիպեցին ընդլայնել արտադրությունը և հիմնել ժամանակակից քրաֆթ գարեջրի գործարան Հայաստանում։ «Դառգետ» քրաֆթ գարեջրի գործարանի ճարտարապետական նախագիծը իրականացրել է «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցը։ «Ստորակետի» համար այս առաջարկը հետաքրքիր մարտահրավեր էր, որովհետև պիտի ստեղծեին ու իրականացնեին Հայաստանում առաջին քրաֆթ գարեջրի գործարանի նախագիծը։ Նախագծի իրականացման համար «Ստորակետը» ուսումնասիրել է համաշխարհային նորագույն գարեջրի գործարանների բարձրակարգ շինությունները։ Պատվիրատուն հստակ խնդիր էր դրել արվեստանոցի առաջ գործարանը պետք է ներառեր ռեստորան և այգի։ Արդյունքում գործարանը նախագծվեց և կառուցվեց որպես երկու առանձին կից շինությունների՝ արտադրամասի և ռեստորանի համալիր, որը ներառում է նաև գարեջրի այգի։ Գործարանի կոնստրուկցիան մետաղական է։ Հավաքովի մետաղական շրջանակները կրում են սենդվիչ պանելային պատերը, տանիքը և երկհարկ հատվածներում երկաթբետոնե ծածկը։ Թե՛ արտադրամասը, թե՛ ռեստորանը ունեն մասնակի երկհարկ հատված։ Երկրորդ հարկերը անտրեսոլային են։ Արտադրամասի առանցքային չափերն են 21x80մ (2050քմ)։ Այն մեկ հարկանի կառույց է, որի բարձրությունը չի գերազանցում 9․5մ։ Արտադրամասում՝ 4-9 առանցքներում, 6մ լայնությամբ անտրեսոլային հարկն է՝ նախատեսված օֆիսային տարածքի համար։ Ռեստորանի շենքի առանցքային չափերն են՝ 17x32մ (760 քմ)։ Այն ևս մեկ հարկանի կառույց է՝ նույն բարձրությամբ և անտրեսոլային հարկով։ «Դառգետ» քրաֆթ գարեջրի գործարանը կառուցվել է Սևան տանող ճանապարհին՝ Մ4 մայրուղու վրա՝ Երևանից 9կմ հեռավորության վրա, և գրավում է 3․500 քմ տարածք։ Այն պարսպապատված չէ, ինչպես սովորական գործարանները․ մուտքը գործարանի տարածք ազատ է բոլոր ցանկացողների համար։ Սակայն սա այս գործարանի միակ առանձնահատկությունը չէ․ քրաֆթ գարեջրի գործարանի ֆասադը ապակեպատ է․ ապակիներից այն կողմ երևում է քրաֆթ գարեջրի արտադրության ամբողջ գործընթացը։ «Ստորակետի» մտահղացմամբ ապակեպատ դիզայնը, բնական լուսավորման հարցը լուծելուց բացի գործարանը դարձնում է ավելի գրավիչ ու ինքնատիպ, և ըստ էության փոխարինում է գովազդային վահանակին․«Ի՞նչ կարիք կա գովազդ տեղադրել վահանակի կամ արտաքին շինության վրա, եթե «վարագույրից այն կողմ» ծավալվող արտադրությունն ինքնին կարող է հիանալի գովազդ լինել։ Այսպես զարգացավ գարեջրի թափանցիկ, ցուցադրվող գործարան ստեղծելու գաղափարը, որն էլ դարձավ «Դառգետ» գարեջրի գործարանի վերջնական դիզայնի հիմնական առանձնահատկությունը։ Շինության դիմացի հատվածը, որտեղ ծավալվում է բուն արտադրությունը, մենք ամբողջովին պատեցինք ապակիով։ Այս կերպ մենք հասանելի դարձրեցինք գարեջրի արտադրման գործընթացը բոլոր նրանց համար, ովքեր պատրաստ էին ընդունել քրաֆթ գարեջրի արտադրությունը որպես արվեստի ցուցադրություն ներկայացնելու գաղափարը»։ Արտադրամասը և ռեստորանը անջատված են նեղ և երկար բացօթյա ապակեպատ միջանցքով, և այստեղից ևս ռեստորանում նստած այցելուն կարող է ապակե պատերի միջով հետևել իր սեղանին դրված գարեջրի արտադրման ամբողջ գործընթացին։ Ապակեպատ այս միջանցքը տանում է ետնամասում գտնվող գարեջրի այգի և բացօթյան սրճարան (685 քմ․)։ Գործարանի դիմաց և հետնամասում կան ավտոկայանատեղեր։

Վանաձորի Հայքի հրապարակի վերակառուցման գործընթացը տեղից շարժվեց։ Վերջերս տարածքային կառավարման կոմիտեի կողմից առաջին փուլով հաստատվել է Վանաձորի Հայքի հրապարակի վերակառուցման նախագիծ - առաջարկը։ Ըստ հայեցակարգի նախագիծը այժմ գտնվում է հաստատման երկրորդ փուլում, որից հետո կսկսվեն բուն նախագծային աշխատանքները։ Նախագծի հեղինակն է Վանաձորի գլխավոր ճարտարապետ Սուրեն Աբովյանը։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ հրապարակում վերջին անգամ լայնածավալ բարեկարգման աշխատանքներ իրականացվել են դեռ նախորդ դարի 80-ականների վերջերին՝ հրապարակն ունի հիմնանորոգման և բարեկարգման կարիք։ Բացի այդ՝ ժամանակի ընթացքում առաջացել է հրապարակը ժամանակակից չափորոշիչներին համապատասխանեցնելու անհրաժեշտություն։ Սրանից ելնելով ծրագրի նպատակն է կառուցել ժամանակակից չափորոշիչներին համապատասխան հրապարակ և ապահովել բնակչության հանգստի կազմակերպումը։ Հրապարակը ունի 1 հա մակերես՝ նախատեսվում է իրականացնել ճարտարապետական փոքր կերտվածքների և ձևերի տեղադրման, լուսավորման, սալիկապատման և կանաչապատման աշխատանքներ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հանրապետության երրորդ մայրաքաղարի գլխավոր հրապարակը իրենից ներկայացնում է հանրային նշանակության պատմամշակույթային վայր, այդ իսկ պատճառով այստեղ լուրջ ճարտարապետական փոփոխություններ չեն ակնկալվում։ Այսպիսով՝ նախագծի հեղինակ Սուրեն Աբովյանը՝ ներդաշնակելով ժամանակակից մոտեցումները պատմամշակութային արժեքների հետ, հնարավորություն է տալիս վանաձորցիներին չմոռանալ իրենց պատմությունը և օտարերկյա զբոսաշրջիկներին հաղորդ անել Վանաձորի պատմամշակութային անցուդարձին ճարտարապետության միջոցով։ Ողջունելի է այն հանգամանքը, որ ճարտարապետը ստեղծագործել է «պահպանելով հինը՝ կառուցել նորը» սկզբունքով: Վանաձորի գլխավոր ճարտարապետ Սուրեն Աբովյանի խոսքով․ «Ներկայացված նախագծով հրապարակը ամբողջությամբ ճարտարապետական խորքային և կոշտ փոփոխությունների չի ենթարկվելու։ Սակայն շատրվանային համակարգը ամբողջությամբ վերակառուցվելու է և համապատասխանելու է միջազգային չափանիշներին։ Այն լինելու է նոր ոճի և ավելի ճոխ լուսային և ձայնային էֆեկտներով։ Հրապարակի շրջանաձև երթևեկության միջնամասը զարդարելու է քարե գորգը։ Նախատեսվում է ամբողջությամբ փոխել հրապարակի սալիկները և բեմահարթակը, ինչպես նաև դեկորատիվ ծառերով և ծաղիկներով կանաչապատել Հայքի հրապարակը և Խորենացու պողոտան»։ Նշենք, որ հրապարակի ճարտարապետական անսամբլն ամբողջացնելու նպատակով, հանրապետությունում առաջին անգամ, Կիրովի արձանի տեղում նախատեսվում է կառուցել ժամային աշտարակ, որի բարձրությունը կկազմի 17 մ։ Ըստ նախագծի այն կծառայի նաև որպես դիտաշտարակ: Նշենք, որ նախագծի ֆինանսական հաշվարկները կատարվել են դեռևս 2008թ-ին, ըստ այդմ՝ հրապարակի արդիականացման համար կպահանջվի մոտ 452.0 մլն դրամ՝ կանաչապատմանը՝ 120 մլն, շատրվանների վերակառուցմանը՝ 300 մլն և ժամացույցի մեխանիզմի համար՝ 22-30 մլն դրամ։ Հիշեցնենք, որ Կիրովի անվան (այժմ՝ Հայքի) հրապարակը կառուցվել է 1950-ական թվականներին։ Հրապարակն իր ճարտարապետական հորինվածքով պահպանում է հայկական ճարտարապետության լավագույն ավանդույթները: Մարզպետարանի շենքը նախագծել է Զավեն Բախշինյանը, Գուգարք հյուրանոցը և քաղաքապետարանի շենքը Բաղդասար Արզումանյանի և Հովհաննես Մարգարյանի նախագիծն է, իսկ հրապարակի բնակելի շենքերը՝ Վանաձորի առաջին գլխավոր ճարտարապետ Իգնատ Բուռնազյանինը: Հետագայում հրապարակի ձևավորման աշխատանքները իրականացրել է աշխատանքային խումբը՝ Ռաֆիկ Բոշյանի ղեկավարությամբ։ Մասնավորապես, կառուցվել են Հայքի հրապարակի շատրվանները, Կիրովի արձանը և Խորենացու պողոտան ամբողջությամբ: Հարկ է նշել, որ Վանաձորում շինարարական աշխատանքները չեն սահմանափակվելու միայն Հայքի հարապարակի վերակառուցմամբ։ Այստեղ իսկական շինարարական բում է սպասվում, քանի որ բացի հրապարակի վերակառուցումից, ներկայացվել են «Արցախ» պուրակի, երիտասարդական այգու, կերպարվեստի թանգարանի և նրան հարող պուրակի բարեկարգման և արդիականացման մի շարք նախագիծ - առաջարկներ։ Վերը նշվածները նախատեսվող աշխատանքների ոչ ամբողջական ցուցակն է՝ կառուցվելու և վերակառուցվելու են մարզադպրոցներ, իրականացվելու են ճանապարհների հիմնանորոգման աշխատանքներ։

Լենինականի Երկաթուղայինների մշակույթի պալատի շենքը, հետագայում Սևյանի մշակույթի պալատը, կառուցվել է 1926-ին և սկսել գործել 3 տարի անց` 1929-ից: Բացառիկ ոճով, ինքնատիպ ու ներքին հարդարմամբ, որմնանկարներով այս շինությունը 1988 թվականի երկրաշարժից հետո գործել է ևս երկու տարի և հրդեհից հետո աստիճանաբար դարձել է կիսավեր ու աղբով լցված: Շենքի վերականգնման բազմաթիվ ծրագրեր են եղել, բայց այդպես էլ մնացել թղթի վրա: Այս տարի վերջապես լուծվեց այս բացառիկ մշակութային օջախի ճակատագիրը: Բալետ 2021 հիմնադրամի և Գյումրիի քաղաքապետարանի միջև կնքվեց հուշագիր, որի համաձայն Սևյանի պալատը կվերակառուցվի և կգործի ավելի նորարարական և բազմապրոֆիլ ֆորմատով. այստեղ կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը։ Ծրագիրը մեկնարկել է որպես ենթադրամաշնորհ, որը իրականացվում է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության և Եվրասիա համագործակցություն հիմնադրամի ՔՀ Կամուրջ ծրագրի շրջանակներում՝ Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ: Բալետ 2021 հիմնադրամի տնօրեն Լիլիթ Պետրոսյանը ապագա կառույցի մասին ասում է. «Այս արվեստի միջազգային կենտրոնի հիմնադրումը մեկնարկել է՝ Գյումրին կրթության, ստեղծարարության և փորձարարական ուսուցման ծրագրերի միջոցով «մտավոր դոմիկներից» ազատելու համար: Գյումրին գտնվում է աշխարհի խաչմերուկներին և երկաթուղային կայարանը դարպաս կհանդիսանա արվեստի միջոցով կապելու մեզ աշխարհի հետ և Գյումրիի միջոցով «աշխարհը» բերելու Հայաստան: Ծրագրի իրականացումը կխթանի նոր աշխատատեղերի ստեղծումը, տարածաշրջանային զբոսաշրջության, ենթակառուցվածքների, քաղաքաշինության, սոցիալական և մշակութային զարգացումը»: Սևյանի մշակույթի պալատի տարածքը, մոտ 1668 քառակուսի մետր մակերեսով շենքի հետ միասին հիմնադրամին է տրամադրվել 99 տարի անհատույց ժամկետով: Քաղաքապետարանը պարտավորություն է կրում մինչև շինարարության մեկնարկը պալատի տարածքն ազատել ապօրինի շինություններից և կրպակներից: Ապագա արվեստի կենտրոնի շինաշխատանքները կսկսվեն 2020 թվականի սեպտեմբերին և կտևեն 2 տարի: Մինչ այդ կմշակվի ապագա կառույցի նախագիծը: Նախագծային աշխատանքները կիրականացնի կանադաբնակ հայ ճարտարապետ Ազատ Շիշմանյանը կանադական NEUF ճարտարապետական արվեստանոցից «Ստորակետ» ճարտարապետական արվեստանոցի հետ համագործակցությամբ: Սևյանի մշակույթի պալատի վերականգնման նախագծում Ազատ Շիշմանյանը նախատեսում է պահպանել կանգուն մնացած ճակատամասը, պատերն ու կամարները, Ֆերդինանդ Մանուկյանի «Սասունցիների պարը» խճանկարը, իսկ նորարարական լուծումները կտեղափոխվեն շենքի մեջ: Ըստ նախնական կոնցեպտի վերականգնվելու է երկու հարկ՝ մոտ 3200 քմ տարածք, ճարտարապետական լուծումով շենքի մեկ հատվածում կավելանա նաև 3-րդ հարկ: Կենտրոնը լինելու է բազմաֆունկցիոնալ, այն ունենալու է երկու բեմից կազմված դահլիճ, որը կարող է տեղավորել շուրջ 500 մարդ, երեք ստուդիա, հանդերձարաններ, կոնֆերանսի սենյակ, գրադարան, ցուցասրահ, սրճարան-հուշանվերների խանութ: Կբարեկարգվի նաև շենքի շրջակա այգին։ Ըստ Ա. Շիշմանյանի կոնցեպտային առաջարկի կենտրոնի կառուցվածքը հնարավորություն կտա անցորդներին տեսնել, թե ինչ է կատարվում ներսում և զգալ այդ ստեղծարար տրամադրությունը: Ճարտարապետը նախատեսվող նախագծում կարևորում է հնի ու նորի երկխոսությունը. «Այնքան մեծ ներուժ կա այնտեղ. նախ՝ որպես գործառնական շինություն և երկրորդ, որպես կառույց, որն իր գոյությամբ ամբողջացնում է քաղաքը՝ իրար կապելով և վերակենդանացնելով քաղաքի անտեսված և լքված հատվածը: Մեր գաղափարն է առավելագույնս օգտագործել տարածությունը՝ դարձնելով այն ստեղծագործական կենտրոն այսօրվա և ապագայի համար»: Շիշմանյանը զգալի չափով ներգրավված է եղել Մոնրեալի համալսարանի հոսպիտալական կենտրոնի նախագծման աշխատանքներում: Այս նախագիծը միջազգային լայն ճանաչում է ստացել, արժանացել տարբեր մրցանակների: Այն ամենամեծ առողջապահական շինարարական նախագիծն է Հյուսիսային Ամերիկայում և ամենամեծ հիվանդանոցներից մեկը Կանադայում։ «Կառույցին վերևից նայելիս տեսնում ենք, թե ինչպես է այն փոխում քաղաքային լանդշաֆտը, բայց հետո դուք դանդաղ բացահայտում եք նոր բաներ, երբ մոտենում եք և ավելի մանրամասն եք ուսումնասիրում այն: Ամեն անգամ այցելելիս՝ նոր շերտեր եք բացահայտում։ Ինձ վրա Գյումրիի այս շինությունը ևս նույն տպավորությունն է թողնում: Հենց հիմա, անգամ երբ այն ավերակներում է, դուք կարող եք արդեն տեսնել, որ այս կառույցը շատ բան ունի առաջարկելու։ Գաղափարն է՝ առաջնորդվել այս մոտեցմամբ, և աշխատանքները շարունակել՝ հիմնվելով նրա բազմաշերտության և հարուստ փորձի վրա»,- ասում է Ազատ Շիշմանյանը։ Կենտրոնում կգործի Խառատյան փորձարարական արվեստի կենտրոնը, որը կընդունի շուրջ 120 աշակերտի։ Արդեն իսկ կան պայմանավորվածություններ պարարվեստի մի շարք հայ և արտասահմանցի ներկայացուցիչների հետ, ովքեր դասավանդելու են կենտրոնում: Ըստ ճարտարապետ Շիշմանյանի յուրաքանչյուր շինություն պետք է ոգեշնչման աղբյուր դառնա: «Կարծում եմ` ցանկացած կառույց, անկախ իր նպատակային գործառույթից, եթե անգամ հիվանդանոց է, պետք է ոգեշնչի»: